Uploaded by Mehmet Şahin

Uluslararası Konferans KÜLTÜREL PARADİGMALAR VE YENİLENEN AZERBAYCAN

advertisement
Uluslararası Konferans
KÜLTÜREL PARADİGMALAR
VE YENİLENEN AZERBAYCAN
BİLDİRİLER
15-16 Kasım 2018
Bakü / AZERBAYCAN
E-ISBN: 978-605-68867-8-2
Uluslararası Konferans:
KÜLTÜREL PARADİGMALAR VE YENİLENEN AZERBAYCAN
Internatıonal Conference On
CULTURAL PARADIGMS AND RENOVATED AZERBAIJAN
BİLDİRİLER / PROCEEDINGS
15-15 Kasım / Noveember 2018
Baku / AZERBAIJAN
Editör
Doç. Dr. Mehmet ŞAHİN (Assoc.Prof.Dr.)
Rating Academy Yayınları
2018
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Rating Academy Ar-Ge Yazilim Yayincilik Eğitim
Danişmanlik Ve Organizasyon Ticaret Ltd. Şti’ne aittir. Bütün hakları saklıdır. Kitabın tümü,
bölüm/bölümleri Rating Academy Ar-Ge Yazilim Yayincilik Eğitim Danişmanlik Ve Organizasyon
Ticaret Ltd. Şti’nin izni olmadan elektronik, optik, mekanik veya diğer yollarla çoğaltılamaz,
dağıtılamaz, basılamaz ve bilgisayar ortamında tutulamaz.
Bu kitapta yayınlanan yazıların tüm sorumluluğu yazar(lar)a aittir.
ULUSLARARASI KONFERANS: KÜLTÜREL PARADİGMALAR VE YENİLENEN AZERBAYCAN / BİLDİRİLER
INTERNATIONAL CONFERENCE ON CULTURAL PARADIGMS AND RENOVATED AZERBAIJAN / PROCEEDINGS
Editör :
Doç. Dr. Mehmet ŞAHİN (Assoc.Prof.Dr.)
© Rating Academy Ar-Ge Yazılım Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Organizasyon Tic.Ltd. Şti.
ÇOMÜ Teknoparkı, Sarıcaeli Yerleşkesi No: 276 D-I, Merkez-Çanakkale / TÜRKİYE
Tel : (+90) 555 477 00 66
Web: : https://www.ratingacademy.com.tr/
Email: [email protected]
Sertifika No: 35534
E-ISBN978-605-68867-8-2
1. Baskı: Aralık 2018
KONGRE ONURSAL BAŞKANI / HONORARY CHAIRMAN
Prof.Dr. Aliyeva Nurlana Muzaffar
Rector of Baku Slavic University
KONGRE BAŞKANI / CHAIRMAN
Prof. Dr. Rafik NOVRUZOV
(Vice Rector of BSU / AZERBAIJAN)
Assoc. Prof. Dr. Özge UYSAL ŞAHİN
(Çanakkale Onsekiz Mart Üniversity, TURKEY)
DÜZENLEME KOMİTESİ / ADVISORY COMMITTIE
Prof. Dr.Nurlana Aliyeva (Baku Slavic University) – Rector
Prof. Dr.Rafik Novruzov (Baku Slavic University)
Prof. Dr.Telman Cafarov (Baku Slavic University)
Prof.Dr.Sahiba Qafarova (Baku Slavic University)
Doç. Dr.Cafar Eyvazlı (Baku Slavic University)
Doç. Dr.Hanım Sultanova (Baku Slavic University)
Abilfez Nağıyev (Baku Slavic University)
Doç. Dr. Nurida Novruzova (Baku Slavic University)
Doç. Dr.Ülviyya Abbasova (Baku Slavic University)
Yar. Doç. Xalida Babaşova (Baku Slavic University)
Assoc. Prof. Dr. Mehmet ŞAHİN (Çanakkale Onsekiz Mart University)
Assoc. Prof. Dr. Özge UYSAL ŞAHİN (Çanakkale Onsekiz Mart University)
Assoc. Prof. Dr. Özlem YAYINTAŞ (Çanakkale Onsekiz Mart University)
Lecturer Cumali YAŞAR (Çanakkale Onsekiz Mart University)
Assist. Prof. Dr. Nilay KÖLEOĞLU (Çanakkale Onsekiz Mart University)
BİLİM KURULU / SCIENTIFIC BOARD
Prof. Dr. Nurida Nevruzova, Bakü Slavyan Universitesi, Azerbaycan , (Bilim Kurulu
Eş-Başkanı)
Doç. Dr. Mehmet ŞAHİN, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi , Türkiye (Bilim
Kurulu Eş-Başkanı)
Associate Professor Cheryl Lester, Kanssas Universitesi , ABD
Doç. Dr. Şirinbey Aliyev (Bakü Slavyan Universitesi)
Doç.Dr. İbrahim Kuliyev ( Bakı Slavyan Universitesi)
Doç.Dr. İnnara Tarzumanova (Bakü Slavyan Universitesi)
Doç.Dr. Sevda Cavadova (Bakü Slavyan Universitesi)
Doç.Dr. Telman Kazımov (Bakü Slavyan Universitesi)
Dr. Marzena Godzinska Worşaw Universitesi. Polonya
Prof Dr Naile Muradhanlı Bakü Slavyan Universitesi Azerbaycan
Prof Dr. Rahile Qeybullayeva Bakü Slavyan Universitesi ,Azerbaycan
Prof Dr. Ramiz Asker Bakü Devlet Universitesi,Bakü, Azerbaycan
Prof. Dr.Sahiba Qafarova Bakü Slavyan Universitesi, Azerbaycan
Prof. Dr Naciye Yıldız Qazi Universitesi AnkaraTürkiye
Prof. Dr Nizami Ceferov Bakü Devlet Universitesi, Azerbaycan
Prof. Dr Zemfira Rüstemova (Bakü Slavyan Universitesi)
Prof. DR. Rafiq Novruzov Bakü Slavyan Universitesi, Azerbaycan
Prof. Dr. Ahmet Pinarbaşı (Alanya Keykubad Universitesi)
Prof. Dr. Ali Duymaz Balıkesir Universitesi Türkiye
Prof. Dr. Anna Vladimirovna Dıbo Rusiya Bilim Akademiyası,Moskva, Rusiya.
Prof. Dr. Elmar Necefli (Bakü Slavyan Universitesi)
Prof. Dr. Gülgöyşe Sagidolda L.N.Tolstoy ad. Milli Avroasiya Universitesi Astana.
Kazaxıstan
Prof. Dr. Habil Memmedov ( Bakü Slavyan Universitesi)
Prof. Dr. Haluk Şükür Akalin Hacittepe Universiteti,Ankara Türkiye.
Prof. Dr. İrfan Morino Prestin Universitesi, Kosovo
Prof. Dr. İvan Meznik (BRNO Texnoloji Universitesi)
Prof. Dr. Leyla Karahan Qazi Universiteti Ankara,Türkiye
Prof. Dr. Makripa Eskeyeva L.N.Tolstoy ad. Milli Avroasiya Universitesi Astana.Kazaxıstan
Prof. Dr. Mamatkul Jurayev Özbekstan Bilim Akademiyası ,Nevai ad. Dil ve Edebiyat
İnstitusu. Taşkent. Özbekistan
Prof. Dr. Philip Barnard, Kansas Universitesi , ABD.
Prof. Dr. Şolpan Jarkınbekova Kuzapovna L.N. Tolstoy ad. Milli Avriaziya Universitesi
Prof. Dr. Tinatin Gudushauri Gürcüstan Milli Universitesi. Tbilisi, Gürcüstan
Prof. Dr. Uldanay Baxtikereyeva (Rusiya Halklar Dostluğu Universitesi)
Prof. Dr. Yoanna Marşalek-Kava (M.Kopernik ad. Torn Universitesi)
Prof. Dr. Yoanna Marşalek-Kava M.Kopernik adına Torn Universitesi
Prof. Dr.Aleksandr Merejko (Kiyev Milli Linqvistik Universitesi)
Prof. Dr.Aleksandr Merejko Kiyev Milli Linqvistik Universitesi.Ukraina
Prof. Dr.Serqey Şkarlet (Çerniqov Milli Texnoloji Universitesi)
Prof. Rüstam Rasulov(Bakü Slavyan Universitesi)
Prof.Dr. Aynura Arzımatova Qırğızıstan milli Universitesi. Beşkek, Qırğızıstan
Prof.Dr. Djengiz Hakov Bolgastan Milli Akademisi. Sofiya. Bulqaristan
Prof.Dr. Fikret Türkmen Ege Universitesi. İzmir,Türkiye.
Prof.Dr. Hendrik E. Boeschoten Mainz Universitesi ,Almaniya
Prof.Dr. Kerime Üstinova Uludağ Universitesi Bursa ,Türkiye
Prof.Dr. Qulnaz Muqtasimova Kazan Universitesi, Kazan, Rusiya.
Prof.Dr. Nasirağa Memmedov ( Bakü Slavyan Universitesi)
Prof.Dr. Nigar Isgandarova, Sumqayit Devlet Universitesi, Azerbaycan
Prof.Dr.Aleksandr Juk (M.Tank ad. Belorus Dövlet Pedaqoji Universitesi)
Prof.Dr.İkram Kasımov (Bakü Slavyan Universitesi)
Pros.Dr. Marina Mojeyko Belarus Milli Devlet Universitesi , Belarus
Prof.Dr. Yavuz Akpınar Ege Universitesi. İzmir Türkiye.
Yar.doç. Mayya Ceferkuliyeva (Bakü Slavyan Universitesi)
Yar.doç. Samira Mecidova (Bakü Slavyan Universitesi)
Assoc. Prof. Dr. Özge UYSAL ŞAHİN (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye)
Assoc. Prof. Dr. Özlem YAYINTAŞ (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye)
Prof.Dr. Turgay BERKSOY (Marmara Üniversitesi / Türkiye)
Assist. Prof. Dr. Nilay KÖLEOĞLU (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye)
AUTHORS / YAZARLAR
Bahattin HAMARAT
Hicran RZAZADE
Nesrin KARADUMAN
ABDURRAHİM GÜZEL
Özlem YAYINTAŞ
Faruk Andaç
Nuralı Chelebiyev
İsmail Hakkı Demircioğlu
Səlimə Qasımova
Naida Mamedkhanova
Salima Gasimova
Fuad Mammadzadeh
Cumali YASAR
Emir ichem iDBEN Halidi
MEHMET ŞAHİN
Hafizə İmanova
Aykut YALVAÇ
Özlem GÜZEL
Rüya EHTİYAR
Nurkhodzha Akbulaev
Mehmet Ali SALAHLI
Aslı ÖZDİL
Fikret TÜRKMEN
Novruzova Nuridə Səməd qızı
Sh.K.Zharkynbekova
Mehmet ŞAHİN
Nigiar Isgandarova
Mamedkhanova Naida Jamal
Qafarova Səməngül Hüsü qızı
Xanım Rza qızı Sultanova
Səfərova Zeynəb İsa
Vəkilova J.E
Gasimova Salima Jabrail
Çələbiyev Nuralı Zərbalı
Musaeva Sevinc Abbas
Günel Feyruz qızı Qurbanova
Hafizə İmanova
Mirzəyeva Gülqız Hacıbala qızı
Akberova Aygun Famil
Alizade Aliya Imran
Durdane Tofig kızı ALİYEVA
Gültəkin Əliyeva
Kamran Vəlizadə
Günay Nəzərova Müslüm qızı
Özge UYSAL ŞAHİN
Canakkale Onsekiz Mart University
Menemen Anadolu İmam Hatip Lisesi
KAZAN PEDAGOJİ ÜNİVERSİTESİ
Canakkale Onsekiz Mart University
Çağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Trabzon Üniversitesi
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi,
Kufe Universitesi-Necef-IRAK
ÇANAKKALE 18 MART ÜNİVERSİTESİ
AMEA Fəlsəfə İnstitutu
Akdeniz Üniversitesi
Akdeniz Üniversitesi
Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi (
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Ege Üniversitesi
Bakı Slavyan Universiteti
L.N. GumilyovEurasian National University
Canakkale Onsekiz Mart University
Sumgayit State University
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Azerbaijan National Academy of Sciences
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
AMEA Fəlsəfə İnstitutu
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Bakı Slavyan Universiteti
Naxçıvan Dövlət Universitet
Bakı Slavyan Universiteti
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Türkiye
Azerbaycan
Türkiye
Rusya
Türkiye
Türkiye
Azerbaycan
Türkiye
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Türkiye
Irak
Türkiye
Azerbaycan
Türkiye
Türkiye
Türkiye
Azerbaycan
Türkiye
Türkiye
Türkiye
Azerbaycan
Kazakhstan
Türkiye
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Azerbaycan
Nahçıvan
Azerbaycan
Türkiye
i
CONTENTS / İÇİNDEKİLER
AZERBAYCAN’DA FİKRİ VE EDEBİ UYANIŞ İLE TÜRKİYE’DEN GELEN MUALLİM
CEVDET’İN FAALİYETLERİ .......................................................................................................... 1
Fikret TÜRKMEN ............................................................................................................................ 1
GLOBAL SOCIO-CULTURAL AND LANGUAGE TRANSFORMATIONS AND IDENTITY
FORMATION PROCESSES .............................................................................................................. 6
Sh.K.Zharkynbekova......................................................................................................................... 6
TÜRK YAZILI ABIDƏLƏRINDƏ MƏTN KOMPONENTLƏRINI ƏLAQƏLƏNDIRƏN
VASITƏLƏR ....................................................................................................................................... 9
Novruzova Nuridə Səməd qızı .......................................................................................................... 9
ULUSLARARASI TİCARETTE SOSYAL YAPININ FONKSİYONELLİĞİ
- SOSYAL ARGE - ............................................................................................................................ 15
Abdurrahim GÜZEL....................................................................................................................... 15
HUKUKDA MÜEYYİDENİN ÖNEMİ ............................................................................................ 21
Faruk ANDAÇ ................................................................................................................................ 21
ÇEMBERİMDE GÜL OYA .............................................................................................................. 26
Nesrin KARADUMAN .................................................................................................................... 26
AZERBAYCAN’IN MONOGRAFLARA GİREN ŞİFALI BİTKİLERİ ........................................ 29
Özlem TONGUÇ YAYINTAŞ .......................................................................................................... 29
KADIN BİREYLERDE İSTENEN ÇOCUK SAYISININ BELİRLEYİCİLERİ: BİGA İLÇESİ
ÖRNEĞİ ............................................................................................................................................ 44
Bahattin HAMARAT & Aykut YALVAÇ ......................................................................................... 44
AZERBAYCAN’DA İNANÇ TURİZMİNİN MEVCUT DURUMUNUN
DEĞERLENDİRİLMESİNE YÖNELİK NİTEL BİR ARAŞTIRMA ........................................... 56
Hicran RZAZADE & Özlem GUZEL & Rüya EHTİYAR ............................................................... 56
EKONOMI-KÜLTÜR ETKILEŞIMI ÇERÇEVESINDE EKONOMIK VE KÜLTÜREL
PARADIGMA KAYMALARININ ANALIZI ................................................................................... 76
Mehmet ŞAHİN ............................................................................................................................... 76
“FEARS AND FANTASIES OF THE DEVELOPING NATION” IN CHARLES BROCKDEN
BROWN’S FICTION ........................................................................................................................ 77
Nigiar Isgandarova ........................................................................................................................ 77
AZƏRBAYCAN VƏ RUS UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜLÜ VƏ İNKİŞAF
MƏRHƏLƏLƏRİ .............................................................................................................................. 79
Qafarova Səməngül Hüsü qızı ........................................................................................................ 79
H. CAVIDIN'İN ŞİİRLER DÜNYASINDA TANRI ARKETİPİ ................................................... 88
Xanım Rza qızı Sultanova............................................................................................................... 88
“MÜLAHİZƏLƏR” ƏSƏRİNDƏ RƏSUL RZANIN DİLÇİLİK GÖRÜŞLƏRİ ........................... 94
Səfərova Zeynəb İsa ....................................................................................................................... 94
FRANSIZ DİLİNDƏ TÜRKİZMLƏRİN LEKSİK-SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ ................ 96
Vəkilova J.E , .................................................................................................................................. 96
ii
PSYCHOLOGY AND PHILOSOPHY OF EXISTENTIALISM IN THE EARLY NOVELS OF
IRIS MURDOCH ............................................................................................................................ 103
Qasımova Səlimə Cəbrayıl qızı .................................................................................................... 103
KONFLİKTLİ QARŞILIQLI TƏSİR AİLƏDAXİLİ MÜNASİBƏTLƏRDƏ PSİXOLOJİ RİSK
AMİLİ KİMİ.................................................................................................................................... 104
Çələbiyev Nuralı Zərbalı .............................................................................................................. 104
FROM THE TRANSLATION HISTORY OF N.NEKRASOV’S WORKS INTO THE
AZERBAIJANI LANGUAGE ........................................................................................................ 112
Musaeva Sevinc Abbas ................................................................................................................. 112
AZƏRBAYCAN DILINDƏ MALIYYƏ TERMINOLOGIYASININ YARANMA VƏ INKIŞAF
TARIXINDƏN................................................................................................................................. 118
Günel Feyruz qızı Qurbanova ...................................................................................................... 118
MÜASİR AZƏRBAYCANIN DAVAMLI İNKİŞAF XƏTTİNDƏ YOLU .................................... 122
Hafizə İmanova, ........................................................................................................................... 122
ENDÜSTRİ 4.0 DEVRİMİNDE ÖĞRENME NESNELERİN GELİŞİMİ ................................. 123
Cumali YAŞAR & Mehmet Ali SALAHLI & Aslı ÖZDİL ............................................................. 123
IRAKTA TURK DİLİ EGİTİMİ VE ONEMİ ................................................................................ 124
Emir İçhem İDBEN ...................................................................................................................... 124
AZƏRBAYCAN BAYATILARINDA LEKSIK VAHIDLƏRIN POETIK STRUKTURU ............ 125
Mirzəyeva Gülqız Hacıbala qızı ................................................................................................... 125
CƏNUBİ QAFQAZDA REGİONAL TƏHLÜKƏSİZLİYİN MÖHKƏMLƏNMƏSİNDƏ
AZƏRBAYCAN- TÜRKİYƏ-GÜRCÜSTAN STRATEJİ ƏMƏKDAŞLIĞININ ROLU ............. 135
Aygün Famil qızı ƏKBƏROVA .................................................................................................... 135
NİZAMİ GƏNCƏVİNİN YARADICILIĞINDA SÖZÜN DƏYƏRİ VƏ DİL MƏSƏLƏLƏRİ ... 144
Alizade Aliya Imran ...................................................................................................................... 144
TÜRK HALK MASALLARININ DİLİNDE POETONİMLERİN EVRİMİ ................................ 146
Durdane Tofig kızı ALİYEVA ....................................................................................................... 146
İSA İSMAYILZADƏ ASSOSİATİV ŞEİRİN NÜMAYƏNDƏSİ KİMİ ....................................... 147
Gültəkin Əliyeva ........................................................................................................................... 147
MÜASIR DEMOKRATIK PROSESLƏR ŞƏRAITINDƏ SIYASI ŞÜURUN
FORMALAŞMASI .......................................................................................................................... 149
Kamran Vəlizadə ......................................................................................................................... 149
MÜASİR TƏHSİLƏ PARADİQMAL YANAŞMANIN MAHİYYƏTİ ......................................... 154
Günay Nəzərova Müslüm qızı ...................................................................................................... 154
ВЕЧНЫЕ ИМПЕРАТИВЫ: ДОБРО И ЗЛО В ПРОЗЕ ЭЛИФ ШАФАК ............................. 174
Мамедханова Наида Джамал гызы,......................................................................................... 174
AYRİS MÖRDOKUN ERKƏN ROMANLARINDA PSİXOLOGİZM VƏ
EKZİSTENSİALİZM...................................................................................................................... 180
Gasimova Salima Jabrail ............................................................................................................. 180
KADIN BİREYLERDE İSTENEN ÇOCUK SAYISININ BELİRLEYİCİLERİ: BİGA İLÇESİ
ÖRNEĞİ .......................................................................................................................................... 188
Bahattin HAMARAT & Aykut YALVAÇ ....................................................................................... 188
iii
iv
AZERBAYCAN’DA FİKRİ VE EDEBİ UYANIŞ İLE TÜRKİYE’DEN
GELEN MUALLİM CEVDET’İN FAALİYETLERİ
Fikret TÜRKMEN
Prof. Dr. , Ege Üniversitesi / TÜRKİYE
ÖZET
Azerbaycan’da fikri ve edebi uyanış üç önemli konu üzerinde yoğunlaşmıştır: Bunlar modern eğitim
ve öğretimin yaygınlaştırılması, laiklik ve edebi canlanmadır. Başta Ahundzade olmak üzere aydınların
çabası ile eğitim öğretimin yaygınlaştırılmış, Tageyeviç’in teşvik ve destekleriyle ise milli uyanışın temelleri
atılmıştır. Teolojik temele dayalı mektepler ile taassubun kalesi haline gelmiş medreselerin yerine
Ahundzade ve Zerdabi hem Rusça öğrenilecek, hem mesleki eğitim verilecek ama en önemlisi dünya
hakkında fikir sahibi olunabilecek yeni mektepler kurulması fikrini geliştirmişlerdir. Ayrıca Laik Cedit
okullarının açılmasıyla laik düşüncenin hâkim kılınması hedeflenmiştir. Bu konuda M. E. Resulzade’nin
adını anmak gerekir. Eğitim alanındaki başarılarıyla kısa sürede okuryazarlık oranını iki katına çıkarmıştır.
1905’ten sonra Rusların merkezi baskısı azalmış ve bunun neticesi olarak kültürel canlanma başlamış, hayır
kurumları, eğitim, tiyatro ve sanat dernekleri çoğalmış ve 1905-1917 yılları arasında 63 gazete ve dergi
yayınlanmıştır. 1905’ten sonra Kafkasya’da milliyetçilik akımı hızlanmış ve Büke’de öğretmen yetiştirmek
üzere Türkiye’den bazı muallimler davet edilmiştir. Ahmet Kemal ve Muallim Cevdet bunlardandır. Bu
çalışmada bizim amacımız bu faaliyetleri ve sonuçlarını yorumlamak ve aynı zamanda bu bilgileri günümüz
problemlerinin çözümünde nasıl kullanabileceğimizi tartışmaktır.
Anahtar Kelimeler: Azerbaycan’da Fikri Uyanış, M. Ahundzade, 1905 Devriminin Sonuçları,
Tiyatro, Gazete, Muallim Cevdet.
IDEOLOGICAL AND LITERAL AWAKENING IN AZERBAIJAN AND THE
ACTIVITIES OF CEVDET TEACHER FROM TURKEY
ABSTRACT
Ideological and literal awakening in Azerbaijan focuses on three important issues: generalizing the
modern education system, secularism and literary revival. Efforts of Ahundzade and other intellectuals
paved the way for popularizing the education and training and Tageyeviç’s incentives and supports paved
the way for the national awakening. Instead of the schools based upon theological bases and the madrasahs,
that became the home fanaticism, Ahundzade andZerdabi improved the idea of opening new schools where
students are able to learn Russian language, get vocational education and more importantly hold a view on
“World”. Additionally, they aimed to make secularism dominant by opening of secular Cedit schools. In
that point we have to give references to M. E. Resulzade. He succeeded to doubling the rate of literacy. In
the post 1905 period Russian’s pressure over center has decreased and as a consequence a cultural revival
has started: the number of associations on education, theater and art has increased and 63 newspapers and
journals have published between 1905-1917. In the same period nationalist movement has improved in
Caucasus and some teachers from Turkey have been invited to Baku in order to train teachers. Ahmet Kemal
and Cevdet Teacher were one of these invited teachers. In this paper we aim to comment about these
activities and their consequences and we focus on the issue of how we can use these experiences in solving
current problems.
Keywords: Ideological awakening in Azerbaijan, M. Ahundzade, Consequences of 1905 Revolution
in Azerbaijan, Theaters, Journals, Cevdet Teacher.
1
Azerbaycan’da fikrî ve edebî uyanış üç mühim konu üzerinde yoğunlaşmıştır. Başta Ahundzade
olmak üzere XIX. yüzyıl aydınları ilk olarak Azerbaycan’da eğitim ve öğretimin yaygınlaştırılması, ikinci
olarak lâiklik ve üçüncü olarak da edebî canlanmayı sağlamak esas hedefleri olmuştur.
Azerbaycan’da edebî uyanış modern tiyatro ve gazetecilik yoluyla yapılmaya çalışılmış, okuma
yazma bilmeyen halka sözle ulaşarak fikirlerin yayılması hedeflenmiştir. Ancak geniş halk kitlelerinde bu
metot biraz radikal karşılanmıştır. Bu inancı kesmek için de Hasan Bey Zerdabi’nin (1842-1907) ve
çevresindeki idealist gençlerin çabalarıyla tiyatro önemli bir kültürel kurum olarak düşünülmüştür.
Ahendzade’nin takipçileri öğretici bir misyon üstlenerek Necip Bey Vezinov (1854-1926) ve
Abdurrahim Bey Hakverdiyev’in kazandıkları başarılarla, bu yeni tür tarihi şartların aksettirilmesi ile
fonksiyonlarını ifa etmiştir.
Tiyatro türü ile hemen hemen aynı yıllarda, 1875’te Zerdabi’nin çıkardığı Ekinci gazetesi Türk
boyları arasında da millî uyanışın öncüsü olmuştur. 1977’de (Osmanlı-Rus 93 harbi) gazete kapatılmış,
ancak Zerdabi yılmamış Ziya (1874-1881) Ziyayı Kafkasya (1881-1884) ve edebi bir dergi olan Keşkül
(1884-1891) ile yoluna devam etmiştir.
Eğitimde de teolojik temele dayalı mektepler, aktif tutuculuğun kalesi haline gelmiş ve medreseler
ile mektepler olmak üzere iki türlü eğitim kurumu oluşmuştur.
Mektepler camiler için erkek çocuklarına dini eğitim yanında yazma ve Matematik eşleştirilmiş ilkel
düzeydeki medreseler de ilim statüsünün hazırlayıcısı kurumlar olarak faaliyet göstermiştir. Bu yüzden
Azerbaycan’da o dönemdeki okuma yazma oranı %4-5 dolaylarındadır (Eyüp Tapıyev, Azerbaycan’da
Mektep Tarihi, Bakü, 1993, s. 71)
Ahundzade ve Zerdabi okullarında Rusça bilmenin, sadece meslek edinmek için değil, dünyadan
habersiz bir çemberi kırmak için de önemli olduğunu anlatmaya çalışmışlar ve aslında Azerbaycan’daki fikri
ve edebi uyanışı anlamak ve doğru yorumlamak için, aydınlanmanın başladığı XIX. yüzyıla gitmek
gerekmektedir.
Bu asırda temel, Fransız devrimine bağlanabilir. Yüzyılın şekillenmesinde üç büyük fikri akımının
tesiri incelenmelidir. Bu üç büyük fikir akımı, Liberalizm, Nasyonalizm ve Sosyalizmdir. Liberalizm baskıcı
rejimleri sarsmış ve hürriyetçilik fikrini, Nasyonalizm milliyetçilik yani halkların millet bilincine ulaşmasını,
Sosyalizmde de toplumculuk fikirleri mutlakıyet rejimlerini derinden sarsmıştır.
Çarlık Rusyası da, daha sonra Sovyet devletleri de bu akımlardan etkilenmiştir. Rusya 1556’ta
AstrahanHanlığı’nı işgal ettikten sonra özellikle Türk bölgelerini ele geçirmeye başlamış ve devlet olmak
çıkıp İmparatorluk haline gelmiştir. 1828’de Türkmençay Antlaşması ile Azerbaycan üzerinde kalıcı
sonuçlar bırakacak uygulamalara girişir. Azerbaycan’ın siyasi varlığı tümüyle tasfiye edilmiş, Leukenan ve
Astara bölgeleri hariç Aras Nehri’nin güneyini hariç bırakır. Böylece Güney ve Kuzey Azerbaycan olmak
üzere Azerbaycan coğrafyası parçalanmış olarak günümüze kadar gelmiştir.
Bu yüzyıl Rus İmparatorluğu da için için zayıfladığı bir dönemdir. Avrupa’yı tanıdıkça Rus
subayları ve aydınları, Rusya’nın devlet teşkilatının sosyal yapısının ve yaşayışının Avrupa’nın çok gerisinde
kaldığını görmüşlerdir. Bu zümre daha sonra Çarlığı devirmek üzere örgütlenmeye başlamıştır, ki bu
faaliyetler sonunda Türkmençay Antlaşması’ndan 90 yıl sonrasında Azerbaycan bağımsızlığı ilan edecektir.
Bu sorunun ortaya çıkmasında Çarlık yönetiminin baskıcı, ayrımcı ve sömürgeci siyasetinin rolü de büyük
olmuştur.
Başta söylediğimiz gibi Çarlık Rusya’sının yarattığı ortam ve ayırma siyaseti geri tepmiş ve kendi
sonunu da hazırlamıştır. Azerbaycan ve diğer Türk bölgeleri bu baskılara karşı kendi tarihi geleneklerine
sahip çıkmak suretiyle kimliklerini korumuşlardır. Okuma yazma oranları halk arasında son derece düşük
oranda olmasına rağmen bir aydınlar zümresi ortaya çıkmış ve bu aydınlar milli uyanışın, edebî ve kültürel
temellerini atmışlardır. Azerbaycan’da milli uyanıştan önce eski düzenden toplumun en üst tabakası olan
sarayın çevresinde toplanan “Havası” denilebilecek bir elit şairler ve düşünürler zümresi ile ulema denilen
zümre oluşturmaktadır.
Bu zümreler halktan kopuk ve rejimin meşrulaştırılması rolünü üstlenmişlerdir. XIX. yüzyılda işte
bu zümrelerin yerlerini aydınlar zümresi almaya başlar. İşte bu yer değiştirme, Azerbaycan aydınlanmasının
da başlangıcı olmuştur.
2
İşgal sonrası, han sarayı muhiti tamamen dağılmış ve yeni bir zenginler zümresi özellikle geniş arazi
sahipleri ortaya çıkacak, bunların çocukları da Rus okullarında yetiştiriliyordu. Rusça bilen Avrupa
standartlarında yetiştirilmiş az sayıdaki erken dönem aydınları askeri ve sivil memur olarak görev alıyorlardı.
Bu tiplere örnek olarak Han soyundan olan Abbaskulu Ağa Baluhanov Rus-İran (1826-28) ve RusOsmanlı (1829) savaşlarında ve barış görüşmelerinde General Paskeyeviç’in mahiyetinde mütercim olarak
bulunmuştur. Buna benzer görevlerde bulunan Mirza Kazım Bey (Alexander Kazım olarak da
bilinmektedir.) vb. isimlerin bulunması Azerbaycan’ın aydınlanması ve halka inmesinde henüz çok uzaktır.
Ancak yeni fikirlerin Azerbaycan’a girmesini ve şuur altında da olsa çevrelerini etkilemeye başlatmasıyla
önemlidir. Bunlar bir taraftan 1831 Polonya’nın bağımsızlık hareketinin kanlı bir şekilde bastırılması ve bir
kısım Leh devrimcilerinin Kafkasya’ya süzülmesiyle gelen bu subayla temaslar Azerbaycan aydınlarının
milliyetçilik, liberal, demokratlık gibi devrin en aktüel fikirleriyle tanışması sonucunu doğurmuştur. Çok dar
da olsa ilk aydınlar muhitini oluşturmuştur. Çağdaş Azerbaycan edebiyatının kurucusu Mirza
FethaliAhundzade, be erken dönem aydınlarından Mirza Şefi Vazeh’in öğrencisidir. Ahundzade hatıralarında
eski usulde okuyarak molla olmak istediğini, ancak Mirza Şefi’nin, çağda değerlerle tanıştırdığını ve
fikirlerinin değişmesini sağlar.
Dindışı Azerbaycan edebiyatı kuruluyor, Mirza Feth Ali Ahundzade tarafından kurulan yeni
Azerbaycan edebiyat realizm akımının tesiri altında gelişir. Bu edebiyat okuma yazma bilmeyenlerin
çokluğu sebebiyle halka götürülecek yeni fikirleri sözlü olarak anlatmak üzere tiyatroya ağırlık vermiştir.
Tiyatrolarda, hem realist, hem de “san’at toplum içindir” görüşü işlenmiş, dil olarak halkın kullandığı sade
bir dil kullanılmıştır.
Eğitimde Usul-i Cedit hareketi yeni usulde, yani Avrupa modelinde yapılan bir maarifçilik
harekettir. Millet şuurunun gelişmesi ve aydın teriminin hak edilmesi için “Avrupai” tarzda eğitim görme, bir
bakıma şart olmuştur. Eski usulün takipçileri, geleneksel eğitim alanlar bu kapsamın dışında algılanmaya
başlamıştır.
Bütün Kafkas bölgesinde ilk Rus Okulu XIX. Yüzyılın başında 1802’de Tiflis’te açılmış ve 1819’a
kadar öğretim Rusça ve Gürcüce yapılmış, Türkçe ancak bu tarihte eklenmiştir. Bu okul ve benzeri okulların
öğrencileri elit zümrenin çocuklarından seçilmekte ve Rusya’ya sadık, Rusça bilen memurlar yetiştirmek
amacında idi. Ayrıca Azerbaycan’a dönük kısmi bir müsamaha gösterilmesinin amacı da İran ve Arap
nüfuzunu kırmak, İran’ın Güney Azerbaycan’daki kültürel etkisinin Kuzey Azerbaycan’ı etkilemesini
engellemek istemesi olarak da yorumlanmaktadır.
Azerbaycan’daki Rus okulları 1830’dan sonra yaygınlaşmaya başlamıştır. Ancak Azerbaycan halkı
bu okullara karşı son derece soğuk davranmış ve çocuklarını bu okullara göndermek istememiştir. Bu Rus
okullarında okuyan ve sayıları da çok az olan Azerbaycanlı öğrenciler bir bakıma durumdan vazife
çıkarmaya ve milli farkındalık kazanmaya başlarlar. Ancak bu farkındalık sadece daha sonraki milli uyanışın
alt yapısını oluşturacak seviyeye gelmez. Zira bir tarafta da eskimiş, çağın dışına çıkmış, dünyadan habersiz
eğitim veren eski usul mektepler Çarlık Rusya’sı tarafından teşvik ediliyor, halk ne kadar cahil kalırsa
yönetmenin de o kadar kolay olacağını düşünmekteydi. Buna rağmen eski usuldeki mekteplerde Kur’an
okumanın, Arapça ve Farsça’nın yanında anadil de okutulmalı fikri aydınlar arasında yaygınlaşmaya başladı.
Öğretim sisteminde de harf-hece sistemi yerine fonetik sistem kullanılarak okuma-yazma öğretilecekti. İşte
bütün bu yeniliklere usul-i cedit deniliyordu. Devletin desteği olmasa da özel okul statüsündeki okulların
açılması fikri gittikçe yaygınlık kazanmakta ve bu hususta Abbaskulu Ağa Bakıhanov’un fikri temellerini
atmasıyla ilk defa Mirza Şefi Vazeh tarafından Gence’de bir açılış. Ancak Azerbaycan maarifçiliğinin
kurucusu olarak Hasan MelikzadeZerdabi’dir.
Hasan MelikzadeZerdabi, Rus okullarında okumuş ve Moskova Üniversitesinin bitirmiştir.
Moskova’da bulunduğu sırada, köylülerin uğradığı müthiş haksızlıklara karşı mücadeleyi esas alan
“Narodniçevstvo” (halkçılık) hareketinden etkilenmiş olmalıdır.
Zerdabi, eğitimin hem içeriği hem de yöntemiyle ilgilenmiş, sadece Azerbaycan’ın değil bütün
Rusya Türkçülüğünün önderi olmuş büyük bir aydındır. Gaspırali İsmail Bey’in 1884’ten Bahçesaray’da
açtığı Usul-i Cedit okulundan 9 yıl önce pedagoji ilminin ilk tarifini yapmış ve ömrünü, bilinçli aydın
zümrenin ortaya çıkmasına adamıştır. Eğitim görmek için imkânı olmayan çocukların okutulması amacıyla
dernekler kurmuş fakat başlangıçta destek bulamamış ve bunu “Bir tane Karabağ emekçisi sucu Karabet’in
milleti için gayreti bütün Karabağ beylerinde yoktur. Karabet, eşeksırtında su taşıyarak bin Ruble toplayarak
3
Ermeni Hayır Cemiyeti reisi Rustamyan’a öğrencileri için sarf edilsin diye vermiştir, diye bir serzeniş yazısı
yazıp Ekinci gazetesinde yayınlar.
Onun bu gayretleri sonunda ilk meyvelerini vermeye başlar. Ekinci Gazetesinde yazar olan XIX.
Yüzyıl Azerbaycan edebiyatının en büyük şairi olan Seyit Azim Şirvani, Şirvan’da Türkçe, Rusça ve Farsça
okutulan bir okul açar. Bu okuldan mezun olanlar arasında meşhur düşünür, şair, eleştirmen Sabir’de
bulunmaktadır.
Bu mücadele yüzyılın sonunda, muazzam servet sahibi Hacı ZeynelabidinTagıvey’in desteğini
sağlar. Bütün programını bizzat hazırladığı bir kız mektebini Bakü’de açar. Bir taraftan da Bakü
Gimnazyumu’nda öğretmenlik yapar. Halkın ve çocuklarının Rusça öğrenmelerini teşvik eder. 1880’den
sonra Azerbaycan’ın çeşitli bölgelerinde Seyit Azim Şirvani, Habib Bey Mahmutbeyli, Beşir Bey Efendizade
gibi maarifçilerin okullar açmaya başladığı görülür.
Daha sonra halkın da eğitilmesi ve aydınlatılması mücadelesi başlar. Okuma odaları ve kütüphaneler
kurulmaya başlanır. Mesela Gori Muallimler Şemineryasından mezun olan Neriman Nerimanov’un
çabalarıyla ilki 1894’te açılan bu kurumlar için Murç adlı bir Ermeni dergisinde “Ermeni Kütüphanelerinden
hiçbirisi bu kütüphaneler kadar okuyucuya sahip değildir” diye yazacaktır. Ancak Çarlık Rusyası bu
faaliyetlerden rahatsız oldu ve kapattı.
Neriman Nerimanov’un açtığı kıraathaneler o kadar sevilir ve rağbet görür ki, halk bunlara “Neriman
Kıraathaneleri” adını verir.
Azerbaycan’da Müslüman cemaatten, millî kimliğe geçişte ve Azerbaycan aydınlanmasının siyasal
bir nitelik kazanmasında incelenmeye değer diğer önemli bir husustur. Bu sonuca değinen unsurlar arasında
basının önemli rolü olmuştur. Mehmet Emin Resulzade’nin ifadesiyle; “Dili, tarihi, vatanı, gelenek ve
görenekleri, dini vb. bir olan insanlar bir milliyet teşkil ederler. Ancak bu özden modern anlamda bir millet
ortaya çıkmaz. Ortak bir şuur ve iradenin de bulunması gerekir. Yani millet, bu olay ya da bir durum
karşısında ortak bir refleks gösterebilen insanlar topluluğudur. Ortak refleksin ön şartı da eşzamanlı bir
duyuşun olmasıdır. Basın farklı bölgelerde yaşalar bile insanların aynı andaki bir olaydan veya bir durumdan
haberdar olmasını sağlar. Böylece sorumluluk sahibi bir basın aynı anda binlerce insanın aynı yönde
düşünmesini ve tepki göstermesini kısa aynı algıya sahip olmasını yönlendirebilir, kamuoyu oluşturabilir. Ne
yazık ki XIX. yüzyılın son çeyreğine kadar hem Çarlık baskısının yüzünden hem de aydın sayısının azlığı
nedeniyle bu imkandan faydalanılamamıştır. Azerbaycan Türkçesiyle yayın yapan gazetelerin tarihi 1823’te
Tiflis’te Rusça olarak yayımlanan “TifliskiVedomesti” (Tiflis Haberleri) adlı gazetenin 1932’den itibaren
Azerbaycan Türkçe nüshası da yayımlanana kadar gider. Daha sonra 1832-1864 yılları arasında yine Rusça
olarak yayımlanan “ZakavskiVestnik” (Kafkas-Ötesi Haberleri) adlı gazetenin 1845’ten sonra Azerbaycan
nüshalarını yayımlanması ise devam eder. Ancak bu gazeteler devletin resmi gazeteleri olup, resmi haberleri,
ilanları ve vergi kanunlarını yayımlayan, sömürü düzenini daha etkili ve rahat yürütmek amacına yönelik
gazetelerdir. Yani herhangi bir kültürel ve milli yönü yoktur. Bu yüzden sadece dil sebebiyle milli basın
saymamak daha doğru olur. Bu yüzden Hasan MelikzadeZendabi’nin 22 Temmuz 1875 tarihinde çıkarmaya
başladığı “Ekinci” gazetesini, Azerbaycan’ın ilk millî gazetesi saymak ve Azerbaycan matbuatının da
kurucusu olarak Zendabi’yi kabul etmek doğru bir karardır. Bugün Azerbaycan Matbuat Bayram günü olarak
22 Temmuz’u resmen kutlamak da aynı şekilde Azerbaycan’ın kadirşinaslığıdır.
1877-1878 Osman-Rus harbi (halk arasında 93 harbi) çıkınca Ekinci’den iyice şüphelenen Ruslar
gazeteyi kapatırlar. 1879’da Said ve Celal Ünsizadelerin Tiflis’te çıkardıkları “Ziya” gazetesi bayrağı teslim
alır ve bir yıl sonra da Sait Ünsizade “Ziyay-ı Kafkasya” gazetesini yayınlamaya başlar. Gazete, İslamî
düşüncenin ve hareketin Azerbaycan’daki sesi durumunda olan iki gazete Panislamizm suçlaması ile takip
edilir ve Ziya-yı Kafkasya 1884’te kapatılır. Daha sonra Celal Ünsizade Keşkül gazetesini yayınlamaya
başlar. 1891 yılına kadar yayın hayatında kalan Keşkül ilk 19 sayısı dergi son 567 sayısı da haftalık gazete
olarak yayımlanır. Keşkül’ün daha çok edebi bir gazete olma özelliğinin yanısıra, ilk defa millet kanunu hem
siyasi hem de kültürel anlamda kullanma ve millet ve dinin ayrı şeyler olduğunu vurgulamaktadır. Ayrıca
sadece Azerbaycanlı yazarların yazdığı bir gazete olmaması, Rusya’daki diğer Türk boyları yazarlarının
yazılarını kabul etmesi ve Rusya’daki Türk-İslam düşüncesinin ortak yayını olma özelliği de dikkati
çekmektedir.
1891-1903 yılları arasında Azerbaycan’da Muhammet Şahtahtinsley’nin “Şark-ı Rus” gazetesini
çıkarıncaya kadar Azerbaycan aydınlanmasını temsil etmek Hacı ZeynelabidinTagıyev’in sahibi olduğu
4
“Kaspi” gazetesi sesini duyurabilmiştir. En uzun süre yayında kalan Kaspi gazetesi maalesef sadece Rusça
yapmaktadır. Ancak 1895’te Ali Mercan Topçubaşı’nın redaktörlüğüne geçmesinde sonra gazete tamamen
milli basın statüsünde yayın yapmıştır. 1918 Mart olayları sırasında Bakü’deki Ermenilerin gazeteyi hedef
seçmeleri ve matbaasının yakılması gazetenin etkisini gösterir.
Bu kısa özetten sonra Azerbaycan’da milletleşme şuurunun gelişmesinin temel dayanağı olarak iki
toplumsal sebepten de bahsetmek gerekir. Bunlarından ilki Rusya’nın verimli Türk topraklarına Rus ve
Ermeni göçmenleri yerleştirmesi, ikinci olarak da, okullardaki Ruslaştırma politikası Azerbaycan
toplumunun her katmanında yani aydınından köylüsüne kadar açık ve gizli bir tepkinin doğması egemen ve
sömürgeci idarenin ötekileştirme siyaseti milletleşme sonucunu doğurmuştur diye düşünebiliriz.
Ayrıca Müslümanlık Ruslaştırma siyasetine bir engel gibi görünse de, aynı zamanda Rusya
Müslümanları arasında millî düşünceyi sistemleştirmeyi de zorluklar çıkarmakta idi. 1870’ten sonra ortaya
çıkan ikinci nesil aydınlar, İran’dan çok Türkiye’ye daha yakın durmuşlar, bu da milletleşme ve uyanışı
körüklemiştir. Buy hal Kafkas bölgesindeki Müridizm hareketine benzeyen İslamî bir kimlik de ortaya
çıkarabilir.
XX. yüzyılın başlarında Rusların Japonlara yenilmesiyle Azerbaycan için yeni bazı imkânlar
doğurmuştur. Sonuçta Azerbaycan için yabancı unsurların toplum hayatına iyice yerleştirilmesi ve Rus ve
Ermenilerin Türkleri ötekileştirmesi de halkta kendi kimliğini de halkta kendi kimliğini arama ve onun
karşıtlığı üzerinden inşa etme sonucunu doğurmuştur.
1906’dan itibaren Azerbaycan milletleşme süreci tamamlamak üzere müthiş bir hız kazanmıştır. Bu
hızı sağlayanlar arasında, iki örnek insan hakkında kısa da olsa bilgi vermek isterim. Bunlardan ilki
Azerbaycan Cumhuriyetini kuran Resulzade (M. Emin) diğeri ise Türkiye’den gelen Muallim Cevdet’tir.
Bu yıl müstakil Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100. yıl münasabetiyle M. Emin
Resulzade hakkında çeşitli toplantılar ve yayınlar yapılmaktadır. Ancak Türkiye’den öğretmen olarak gelen
Ahmet Kemal ve Muallim Cevdet’in Azerbaycan için yaptıkları ve Azerbaycan’ın aydınlanmasındaki rolleri
ile halka mal olan yeterli bilgi maalesef azdır. Şimdi vakit kalırsa önce Muallim Cevdet’in yaptıkları ve
ideallerini sonra da M. Emin Resulzade’nin bilinmeyen evrakı arasında bulunan, onun edebi ilgisi ile
ideolojisini anlamaya yardımcı olabilecek iki makalemi özetleyeceğim.
Muallim Cevdet’in hizmetlerini de iki Azerbaycanlı Ahmet Ağaoğlu ile Hocamız Ahmet
Caferoğlu’nun fikirlerine ve yazılarına başvuracağız.
5
GLOBAL SOCIO-CULTURAL AND LANGUAGE TRANSFORMATIONS
AND IDENTITY FORMATION PROCESSES
Sh.K.Zharkynbekova
Doctor f Philological Sciences, Professor
L.N. GumilyovEurasian National University
(Astana, theRepublic of Kazakhstan)
Theproblemofidentityinrecentdecadeshasattractedincreasingattentionon the part of the scientists,
who describe its nature and mechanisms of formation in different ways. At the same time, all researchers
agree that the formation of identity is a complex and ambiguous procedure, including a language, a system of
cultural values, genetic origin, a geopolitical space, and many other components.
Identity in modern sociocultural conditions has an extremely flexible nature. It is formed and
transformed over life, including facts that involve changes in the socio-cultural situation. Values and
attitudes, norms of social interaction, perceptions, etc., are changing, just as belonging to one or another
social and cultural group can change during one’s life
Socio-cultural, political, demographic and economic changes occurring on the CIS territory and the
current linguistic situation lead to a difficult mechanism for the formation of identity. Therefore, the purpose
of this work is to consider peculiarities of the process of sociocultural identification of an individual during
the period of reforming the Kazakhstan society.
The rapidly changing geopolitical and economic realities put forward new challenges for the
Kazakhstani society. Educational reforms, the new language policy, transition to the Latin alphabet, defined
as priorities of the country’s social development at the present stage, are considered as factors of
globalization and integration into the world space. But at the same time it becomes clear that such cardinal
changes, on the one hand, lead to a heightened competitiveness at the global level, and, on the other hand,
can cause serious dissonance in the formation of state and ethno-linguistic identity, a decline in the prestige
of a language, a change in its status that can cause a stratification of the society.
A socio linguistic survey held between 2012-2016 by a group of linguistics researchers of the L.N.
Gumilyov Eurasian National University among Kazakhstan citizens revealed issues that have been most
actively discussed in the framework of educational reforms: ensuring the preservation of the native language
in the multilingual space; strengthening the role of the state language (Kazakh) as the language of the titular
nation. Itisclearth at in the language situation of multilingualism and multiculturalism of Kazakhstan in the
conditions of the Kazakh language functioning as the state one and Russian as the language of interethnic
communication, it is necessary to ensure a systemic nature of multilingual education in the state, native,
Russian, foreign languages and, thus, modernize the language policy in developing the population’s verbal
ad cognitive culture.
A number of sociolinguistic methods were used to achieve an in-depth and comprehensive analysis:
observation method, the method of social experiment, where interviews, conversations, study and synthesis
in a specifically social-situational context have a great potential to track the functioning of languages, frontal
and individual questioning and critical discourse-analysis.
As participants of the study, Kazakhstan’s youth were attracted as a category of citizens,
characterized by the active formation of their own social, ethnic, political, and ideological ideas.
Kazakhstan’s youth has experienced the most effect of politics and ideology, undergone socialization and
social adaptation in conditions of heightened growth of linguistic consciousness and self-awareness, when
everyone solved many issues related to the need for civil, ethnic and linguistic identification. Activation of
the processes of formation of consciousness and linguistic consciousness of young Kazakhstan citizens is the
6
result of the effectiveness of measures taken in the course of the formation of new citizenship in accordance
with the basic requirements and dynamics of a language construction.
As the results of the study showed, the study of linguistic preferences, attitudes towards the ongoing
reforms and changes taking place in the society is an important component of research contributing to the
functioning of the country’s language policy, in particular, and to the formation of the Kazakh identity in
general. Transformation of the linguistic personality implies the gradual formation of an intercultural
personality with different levels of cultural, linguistic and communicative competence: from the
monocultural stage through marginality to the bicultural or multicultural stage. A prerequisite for
intercultural transformation is not full bilingualism and bi-culture, but the ability to effectively communicate
in a new linguocultural environment and the ability to express one’s own identity through a foreign language.
Kazakhstan strives to create an optimal balance between the right of the diasporas (and each person) to
study, support and develop their native culture and mother tongue and ensure integration of their
representatives into the society as equal members who know the state language.
Key words: identity, ethno-linguistic identification, educational reforms, formation of consciousness,
language policy, language situation.
ГЛОБАЛЬНЫЕ СОЦИОКУЛЬТУРНЫЕ И ЯЗЫКОВЫЕ ТРАНСФОРМАЦИИ И
ПРОЦЕССЫ ФОРМИРОВАНИЯ ИДЕНТИЧНОСТИ
(на примере Республики Казахстан)
Проблема идентичности в последние десятилетия привлекает все большее внимание ученых,
которые по-разному описывают ее природу и механизмы формирования. При этом все исследователи
сходятся в том, что формирование идентичности – процесс сложный и неоднозначный, включающий
в себя язык, систему культурных ценностей, генетическое происхождение, геополитическое
пространство и многие другие составляющие.
Идентичность в современных социокультурных условиях имеет чрезвычайно гибкую
природу. Она формируется и трансформируется в течение жизни, в том числе в связи с
изменениями социокультурной ситуации. Меняются ценности и установки, нормы
социального взаимодействия, представления и т.д., так же как может меняться в течение жизни
принадлежность к тем или иным социальным и культурным группам.
Социально-культурные, политические, демографические и экономические изменения,
происходящие на территории СНГ, сложившаяся языковая ситуация обусловливают непростой
механизм формирования идентичности. Поэтому целью данной работы является рассмотреть
особенности процесса социокультурной идентификации личности в период реформирования
казахстанского общества.
Стремительно меняющиеся геополитические и экономические реалии выдвигают новые
задачи перед казахстанским обществом. Образовательные реформы, новая языковая политика,
переход на латиницу, определяемые в качестве приоритетов общественного развития страны на
современном этапе, рассматриваются как факторы глобализации и интеграции в мировое
пространство. Но вместе с тем становится ясным, что подобные кардинальные перемены, с одной
стороны, ведут к повышенной конкурентоспособности на мировом уровне, с другой – могут стать
причиной серьезного диссонанса в формировании государственной и этнолингвистической
идентичности, к падению престижа того или иного языка, изменению его статуса, что может стать
причиной расслоения общества.
Проведенный в 2012-2016 гг. группой исследователей-лингвистов Евразийского
национального университета им. Л.Н. Гумилева социолингвистический опрос среди казахстанцев
выявил вопросы, которые являются наиболее активно обсуждаемыми в рамках проводимых
образовательных реформ: обеспечение сохранения родного языка в полиязычном пространстве;
усиление роли государственного языка (казахского) как языка титульной нации. Ясно, что в языковой
ситуации многоязычия и поликультурности Казахстана в условиях выполнения казахским языком
7
функций государственного, русского как языка межнационального общения необходимо обеспечить
системный характер полиязычного образования на государственном, родном, русском, иностранных
языках и, тем самым, модернизировать языковую политику в сфере формирования речемыслительной
культуры населения.
В работе использовался ряд социолингвистических методов, позволяющих добиться
углубленного и всестороннего анализа: метод наблюдения, метод социального эксперимента, где
опросы, беседы, изучение и обобщение в конкретно социально-ситуативном контексте обладают
большим потенциалом прослеживать процессы функционирования языков, фронтальное и
индивидуальное анкетирование и критический дискурс-анализ.
В качестве участников исследования была привлечена привлечена казахстанская молодежь,
как категория граждан, характеризующаяся активным формированием собственных социальных,
этнических, политических, идеологических представлений. Казахстанская молодежь более всего
испытала на себе действие политики и идеологии, прошла социализацию и социальную адаптацию в
условиях обостренного роста языкового сознания и самосознания, когда каждый решал множество
вопросов, связанных с необходимостью гражданской, этнической и языковой идентификации.
Активизация процессов формирования сознания и языкового сознания молодых казахстанцев – это
результат эффективности мероприятий, осуществляемых в ходе формирования новой
гражданственности в соответствии с основными требованиями и динамикой языкового
строительства.
Как показали реузультаты исследования, изучение языковых предпочтений, отношения к
проводимым реформам и изменениям, происходящим в обществе, является важной составляющей
исследований, вносящих вклад в функционирование языковой политики страны, в частности, и в
формирование казахстанский идентичности в целом. Трансформация языковой личности
предполагает поэтапное формирование межкультурной личности с различным уровнем культурноязыковой и коммуникативной компетенции: от монокультурной стадии через маргинальность к
бикультурной или поликультурной стадии. Обязательным условием межкультурной трансформации
является не полный билингвизм и бикультурие, а способность к эффективной коммуникации в новой
лингвокультурной среде и умение выразить собственную идентичность через посредство чужого
языка. Казахстан стремится к тому, чтобы создать оптимальный баланс между правом диаспор (и
каждого человека) изучать, поддерживать и развивать родную культуру и язык и обеспечить
интеграцию своих представителей в общество в качестве равноправных членов, владеющих
государственных языком.
Ключевые слова: идентичность, этноязыковая идентификация, образовательные реформы,
формирование сознания, языковая политика, языковая ситуация.
8
TÜRK YAZILI ABIDƏLƏRINDƏ MƏTN KOMPONENTLƏRINI
ƏLAQƏLƏNDIRƏN VASITƏLƏR
Novruzova Nuridə Səməd qızı
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent,
Bakı Slavyan Universiteti, [email protected]
COMPONENTS LINKING TEXT COMPONENTS IN WRITTEN TURKISH
MONUMENTS.
ABSTRACT
The article is dedicated linking and the role of text creating in monument in the Turkish language
texts. The universal aspects texts of Turkish languages, especially in the old Turkish texts written texts of the
main structure and the coordinator of the ancient Turkic similarity gives grounds to say that the language is
the same root as extra linguistic impacts might vary, overall, the main partner in the way he is able to
maintain. According to the researches in given article we can say that linking tools of text are characterized
by all-Turkish. For all ancient Turkish texts as main ground rhythm and melodious, syntactical and
parallelism and its creating factors are same. In the article component linking factors, parallelism of
components, syntactical parallelism, intonation, conjunctions, conjunction words are explained and the role
of them in linking between components in the text is expressed and is compared inTurkish monument texts as
Goyturk, “Divani lugati-it-turk” by M. Kashgari, “Kitabi-Dede-Korkhud”. That is shown in the text that of
the modern Turkish languages connecting tools are active, while the proportion of them is different from the
language of written monuments. Conjunctions are passive, intonation is rhythmical, connecting with
syntactical parallelism is more active in written monuments. Most of the texts in written Turkish monuments
are based on syntactic parallelism.
Key words: syntactical intact, intonation, syntactical parallelism,
НОВРУЗОВА НУРИДА САМЕД
СРЕДСТВА СВЯЗИ МЕЖДУ КОМПОНЕНТАМИ ТЕКСТА В ТЮРКСКИХ
ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКАХ.
Резюме
Статья посвящена средствам связи и их роли в образовании текста в тюрских
памятниках письменности. Универсальные свойства текстов в тюркских языках, в особенности,
основная структура древнетюркских текстов и сходство связующих средств в древнетюркских
письменных текстах позволяет нам отметить, что родственные языки, хотя и могут изменяться
под влиянием экстралингвистических факторов, сохраняют единые, общие способы выражения.
В ходе исследования отмечается, что связующие средства текста становятся все более
общетюркскими по мере продвижения в историю.
Такие свойства, как ритм и мелодичность, синтаксический параллелизм и создающие его
средства – являются общими как для древнетюркских поэтических текстов, так и для всех
остальных тюркских текстов. Средства связи между компонентами текста – параллелизм
компонентов, синтаксический параллелизм, интонация– объясняются на примере древнетюркских
памятников таких как «Дивани-люгати-ит тюрк» Махмуда Гашгари и эпоса «Книга Деде
Коргуда». В текстах памятников союзы используются редко, а интонация и ритм, синтаксический
9
параллелизм в качестве связующих средств встречаются намного чаще. Большинство текстов
тюркских памятников сформированы на основе синтаксического параллелизма.
Ключевые слова: синтаксическое целое, интонация, синтаксический параллелизм,
Giriş
Mətn ümumi sintaktik mexanizmdə avtonom-xüsusi quruluş təşkil edir. Bu quruluşu, bu
mexanizmi yaradan cümlələr qrupu və onların arasındakı əlaqə və münasibətlərin öyrənilməsi
sintaksisə yeni yanaşmanı tələb edir. Mətn dilçiliyinin əsas araşdırma obyekti olan sintaktik
bütövlər adı ilə öyrənilən bir qrup örtülü, qapalı, məntiqi və sintaktik əlaqəyə malık cümlələr birliyi
başa düşülür. Belə birliyiklərin əsas əlaməti onun daxılındəki komponentlərin bir-biri ilə əlaqəli
olması, bağlılığıdır. Sintaktik bütövlər- mikromətn iki və daha atrıq cümlənin bir-biri ilə fikir və
quruluş baxımından bağlanması ilə yaranır, mətn daxilində kompozision-üslubi funksiyanı yerinə
yetirir. Deməli, mətnin formalaşması-qurulması üçün onun komponentlərinin əlaqələnməsi əsas
şərtdir.
Türk dillərində olan mətnlərin universal cəhətləri, xüsusilə qədim türk mətnlərinin əsas
strukturu və qədim türk yazı mətinləri, foklor mətnləri, frazeoloji mətnlər, deyim mətnləri, atalar
sözlərində milli - etnik düçüncələrin oxşarlığı onu deməyə əsas verir ki, eyni kökdən olan dillər
ekstrolinqvistik təsirlərlə dəyişə bildiyi kimi, ümumi, əsas ortaq ifadə tərzini də qoruya bilir.
Müxtəlif mətnlər üzərində apardığımız apaşdırmalar onu deməyə əsas verir ki, türk dillərində
mətnformalaşdıran bağlayıcı vasitələr qədimə getdikcə ümumtürk xarakterlidir. Müasir mətnlərdə
isə fərqli üslubların və universal, modern ifadə formalarının yaranması ilə ümumi cəhətlər azalsa
da, bir çox cəhətlər saxlanılmışdır. Qədim türk poetik mətnləri üçün ortaq cəhət olan ritm və
melodiklik, sintaktik paralelizm və onu yaradan vasitələr demək olar ki, bütün türk mətnləri üçün
eynidir.
1.
Türkdilli mətnlərin struktur və məna bağlılığı
Qədim və orta əsrlər türk abidələrinin mətnləri sintaktik xüsusiyyəttlərinə və əlaqələnmə
vasitələrinə görə xüsusi quruluş modeli yaradır. Bu abidələrin mətnlərinin struktur modelini
öyrənmək üçün mətnin komponentlərini əlaqələndirən vasitələrin araşdırılması vacibdir. Qədim və
orta əsr türkdilli abidələrin mətnlərində, mətnin struktur və məna bağlılığı məsələlərini
araşdırmaqla qədim və orta əsr abidələrində mətnin əsas struktur modelini müəyyən emək
mümkündür. “Biz mətnin daxilindəki cümlələr arasındakı əlaqə formalarını hərtərəfli araşdırmaqla,
sintaktik bütövlərin daxili strukturunu da öyrənmiş oluruq. Çünki əlaqəli mətn bir bitmiş fikir ifadə
edir, ona görə də sintaktik bütövlərin sərhədləri müstəqil cümlələr arasındakı əlaqələrdən asılıdır “
(14,364).
Uludağ universitetinin professoru
K.Üstünova MSB-nin struktur məsələlərini
incələyərkən onun bütövlüyü məsələsinin önə çəkilməsini vacib sayır: "MSB-nin əsas ölçülərindən
biri temanın söz içindəki izahının bir başqa tema ilə bağlı olmasıdır. Bir cümlə strukturunun MSB
olması üçün əsas şərt budur. Bu xüsusiyyət dilin həm məna, həm də struktur cəhətləri ilə
bağlıdır(13, 15). K.Üstünova" Dədə Qorqud" mətnlərində MSB-də təkrarlar, onların növləri,
sintaktik paralelizm, cümlələr arası məna əlaqələri- ortaq zaman əlaqəsi, ortaq şəxs əlaqəsi, ortaq
məkan əlaqəsi, səbəb- nəticə əlaləsini araşdırmaqla mətnlərin bağlılı məsələsini önə çəkir(13,85197).
Müasir türk dillərində mətnin tərkibindəki cümlələri əlaqələndirən formal vasitələrkomponentlərin paralelliyi, intonasiya, tabesizlik bağlayıcıları bu funksiyada daha aktiv olduğu
halda, yazılı abidələrin dilində onların nisbəti fərqlidir. Abidələrin mətnlərində bağlayıcılar passiv,
intonasi və ritmlə, sintaktik paralelizmlə əlaqələnmə daha aktivdir.
10
1.1.Mətn komponentlərinin intonasiya ilə əlaqələnməsi.
Bağlayıcısız mürəkkəb konstruksiyaların hakim olduğu dövrdə türk dillərində ən əsas və
aparıcı bağlayıcı vasitə kimi ilk növbədə intonasiyadan istifadə edilmişdir. İntonasiya qədim
mətnlərin komponentlərini əlaqələndirən ən ilkin vasitədir. İntonasiya müasir türk dillərində olduğu
kimi, həm Göytürk yazılı abidələrində, həm “Divan”da, həm də "Kitabi-Dədə Qorqud" mətnlərində
tabeli,
tabesizlik əlaqəsi ilə yaranan mürəkkəb konstruksiyaların formalaşmasında əsas
vasitələrdəndir. “Göytürk dilində bağlayıcılar, o cümlədən tabesiz bağlayıcılar inkişaf etmədiyi
üçün tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri bir-biri ilə, əsasən, birləşdirici intonasiya ilə
bağlanır” (12,451). Məsələn, Qaranqu akşam olanda güni toğan, Qar ilə yağmur yağanda ər kimi
turan Qarağac atları kişnəştirən, Kızıl dəvə gördügündə kuyruk çırpıb kan öylayan!..Avazı kaba
köpəkləri ğağa salan! Çakmakluca çobanları dünlə yügürən! Kara başum qurban olsun,qurdum
sana!(KDQ,45).
Qədim və orta dövr türk mədəniyyətinin və dilinin aynası olan abidələrin dilində
bağlayıcıların aktiv olmaması mürəkkəb formaların təkamülü prosesində bağlayıcısızlığın
qədimliyini təsdiq edir. Mürəkkəb formaların tərkib hissələri arasında bağlayıcı olmadıqda tabelilik
və tabesizlik əlaqələrini intonasiyanın köməyi ilə asan müəyyənləşdirmək olur: -Yucalardan
yucasan, kimsə bilməz necəsən! Görkli tənri, Çoq cahülər səni gögdə arar, yerdə istər (KDQ,83);
Ərş tanığ olsun, kürsi tanığ olsun, Yer tanığ olsun, gög tanığ olsun (KDQ,83). Xanım Qazan, ünım
anla, sözün dinlə!( KDQ,68). Kutlu olsun dövlətinüz-dedi(KDQ,63) Qara başım qurban olsun,oğul
sana! Ağız dildən bir kaç kəlmə xəbər mana-dedi (KDQ,63)
M.Kaşğarinin “Divan”ında intonasiya ilə qurulan mürəkkəb konstruksiyaların
komponentləri arasında müxtəlif məna əlaqələri də müşahidə olunur. Məsələn: Tağ tağka
kawuşmas, kişi kişigə kawuşur (DLT,I:153); Türlüg çəçək yarıldı, Arçın yadhım kərildi
(DLT,II:179); Oğlak əri tığrak, Yemi anınq oğlak (DLT,I:456) və s. Birinci nümunə qarşılaşdırma,
ikinci nümunə eynizamanlılıq, sonuncu cümlə isə sadalama əlaqəsi ilə formalaşan mürəkkəb
sintaktik vahiddir.
“Divan”ın dilindəki tabesizlik münasibəti əsasınfa formalaşan mürəkkəb vahidlərin
komponentləri birləşdirici, tabe etməyən intonasiya ilə tələffüz edildiyi halda, tabelilik münasibəti
əsasında formalaşan mürəkkəb vahidlərin komponentləri tabeedici intonasiya ilə tələffüz edilir.
Tabelilik əsasında formalaşan mürəkkəb konstruksiyaların böyük bir qismi məhz intonasiya ilə
formalaşır: Tutğıl konuk ağırlığ, Yadhsun çawınq budhunka (Qonağı əzizlə, ağırla ki, Yaysın ününü
elə) (DLT,I,119); Baslığ közüg yapsama, Yaşı anın sawrukar (Yaralı gözü qapama, onun yaşı
fışqırar (DLT,II,186) və s. Bu nümunələrdən birincisi məqsəd, sonuncusu isə səbəb mənası ifadə
edən mürəkkəb sintaktik vahiddir.
Qədim türk yazılı abidələrinin-Orxon- Yenisey abidələrinin mətnlərində də də intonasiya
mətnformalaşdıran aparıcı vasitədir. Göytürk dilində intonasiyanın əhəmiyyətindən danışan
Ə.Rəcəbli yazır: “Fonetik vasitələrdən istər tabesiz, istərsə də tabeli mürəkkəb cümlələrin
formalaşmasında müasir türk dillərində olduğu kimi, Göytürk dilində də intonasiyanın rolu
böyükdür”(12,450).
Bağlayıcı vasitələri nəzərdən keçirdikdən sonra qəti bilərik ki, abidənin dilində
intonasiya ilə əlaqələnən mürəkkəb sintaktik vahidlərin çoxluğu ilə seçilir. Bu isə bağlayıcısız
mürəkkəb vahidlərin də üstünlüyü deməkdir.
2. Mətnlərin sintaktik paralelizmlə əlaqələnməsi
Abidələrin dilində bağlayıcısızlığın üstün mövqeyi heç də bu strukturun bəsit olması demək
deyil. Bağlayıcısız mürəkkəb konstruksiyaların bəsitliyində olan dərin struktur, tərkib hissələrin
əlaqələnmə vasitələri bu sintaktik vahidləri bağlayıcılı konstruksiyalardan daha diqqətlə tədqiq
etməyə imkan edir.
11
Bağlayıcısızla qurulan mürəkkəb vahidlərin təşkilində, komponentlərin bağlanmasında
iştirak edən struktur vasitələrdən biri də paralelizmdir. “Sintaktik paralеlizm dеdikdə, bilavasitə birbirinin ardınca gələn cümlələrin еyni sintaktik və intоnasiya quruluşuna malik оlması, yəni sözlərin
dеyil, bütövlükdə sintaktik mоdеlin təkrarı nəzərdə tutulur” (1,118).
Nəzərdən keçirilən abidələrin mətnləri böyük bir qismi struktur baxımından paralel
konstruksiyalardan ibarətdir. Paralellik türkdilli mətnin formalaşmasında əsas struktur formadır. Bu
forma istər qədim türk yazılı abidələrində, istərsə də müasir mətnlərdə və canlı danışıq dilində çox
geniş yayılmışdır.
Ümumiyyətlə, türkdilli abidələrdə allitеrasiya, assоnans, təkrir, sintaktik paralеlizm kimi
fiqurlar həm nəzm, həm də nəsr əsərlərində ritmik vasitələrdir. Sintaktik paralеlizm də bədii
əsərlərdə istifadə оlunan sintaktik-üslubi fiqurlardan biri kimi fikrin ifadəliliyini, təsir gücünü və
еmоsiоnallığını artırır. Bununla yanaşı, paralelizm və təkrar konstruktiv vasitə kimi sintaktik
vahidlərin komponentlərinin bağlanmasına xidmət edir
. Tabesizlik əlaqəsi ilə formalaşan
mürəkkəb formalar kimi təhlil etdiyimiz mürəkkəb konstruksiyaların əksəriyyətinin paralel
konstruksiyalardan təşkil olunması paralelizmin abidələrin mətnlərin özəlliyini araşdırmaq zərurəti
yaradır: Görürmüsün ay oğul nələr oldu? Canım oğul! Qalkubanı yerindən urı turğıl! Qırk yigidin
boyına alğıl! Babanı ol qırk namərddən kurtarğıl! Yürü, oğıl!(KDQ,40).
Orta əsr türk adidələrinin əsas əlaqələnmə vasitəsi sintaktik paralelizmdir: Kuzda kar
əksiməs, koyda yağ əksiməs”-Quzeydən qar, qoyundan yağ əskik olmaz. (DLT,I, 340); “Ot tütünsüz
bolmas, yigit yazuksuz bolmas”-Od tüstüsüz olmaz, igid günahsız olmaz (DLT,II, 23); “Kara
bulıtığ yel açar, Urunç bilə el açar” – Qara buludu yel açar, Rüşvət isə el açar (DLT,I, 361).
“Ərkəç əti əm bolur, əçkü ət yel bolur”-Ərkəc əti dərman kimi xeyirli olar, keçi əti yel olar (DLT,I,
159); “Subuzğanda əv bolmas, topurğanda aw bolmas”- Qəbristanda ev olmaz, yumşaq torpaqlı
yerdə ov olmaz (DLT,I,490).
Həm nəzm, həm də nəsr əsərlərində ritmik vasitələrdən biri olan sintaktik paralelizm qədim
türkdilli abidələrimizdə, fоlklоr nümunələrində, eyni zamanda klassik və müasir bədii ədəbiyyatda
gеniş işləkliyə malik оlan üslubi fiqurlardan biridir. K.N.Vəliyеv bu haqda yazır: “Sintaktik
paralеlizm mühüm pоеtik fiqur kimi yalnız türk еpоsunda və ümumiyyətlə, fоlklоr ənənəsində
dеyil, həm də Оrxоn-Yеnisеy abidələrinin dilində, M.Kaşğarinin "Divani lüğət-it-türk",
Y.Balasaqunlunun "Kutadqu bilik" əsərlərində və söz sənətinin digər abidələrində gеniş
yayılmışdır” (6,119)
M.Kaşğarinin “Divan”ında işlənən ədəbi-bədii nümunələrdən aydın olur ki, sintaktik
paralelizm həm sadə cümlənin, həm mürəkkəb cümlənin, həm də mətnin tərkibində mövcud ola
bilər. “Divan”ındakı mətnlərdə işlənən sintaktik paralelizmi digər abidələrin mətnlərdə olan
sintaktik paralelizmlə müqayisə etsək, bu formanın ümumtürk mətnyaratma vasitəsi olduğunu
görərik. Çünki sintaktik paralelizmin araşdırılması türkdilli mətnlərin də strukturunu
aydınlaşdırmağa xidmət edir. “Ot tütünsüz bolmas, yigit yazuksuz bolmas” (Od tüstüsüz olmaz, igid
günahsız olmaz) (DLT,II, 23); “Çaxşak üzə ot bolmas, Çakrak bilə uwut bolmas”- (Daşlıq yerdə ot
olmaz, Dazda isə həya olmaz) (DLT,I, 456) “Kuzda kar əksiməs, koyda yağ əksiməs” (Quzeydən
qar əskik olmaz, qoyundan yağ əskik olmaz) (DLT,I,340);“Alp çerigdə, bilgə terigdə”(Alp
döyüşdə, bilgə məclsidə sınanar) (DLT,I,389); “Sögüt silinqə, kadınq kasınqa” (Söyüdə təzəlik,
qayın ağacına qətilik, sərtlik (xasdır, yaraşır)) (DLT,II,140); “Ər sözi bir, ədhər köki üç” (Kişi sözü
bir olar, yəhər bağı üç) (DLT,II,279).
“Divani lüğət-it-türk” əsərindən götürülmüş bəzi poetik nümunələr sintaktik strukturuna
görə xüsusi bir qrup təşkil edir. Bu qrupa daxil olan ədəbi mətnlər sintaktik paralelizm əsasında
formalaşmışdır. Sintaktik paralelizm ”Divan”dan toplanmış poetik nümunələr içərisində daha çox
atalar sözləri formasında olan mətnlərdə təsadüf olunur. Atalar sözlərininin böyük əksəriyyəti dil
paralelizmi üzərində qurulmuşdur. Belə nümunələr “... kollektiv şüurun məhsulu olan bütün faktlar
12
kimi əvvəlcə bu və ya digər konkret şəxs tərəfindən yaradılır, sonra isə cilalanaraq ümumiləşir və
dil faktına çevrilir” (3,99). Belə paralel tərkiblərdə ya iki müstəqil hökm qoyulur, ya da bəzən
struktur-semantik paralellik yaradılır. Atalar sözlərinin böyük əksəriyyətinin belə bir sintaktik
konstruksiya şəklində olması onların “...müqayisə və qarşılaşdırma” (3,99) məzmunundan irəli
gəlir:“Bar bakır, yok altun” (Var olan şey misdir, yox olan şey qızıldır) (DLT,I,366); “Kul yağı, it
böri” (Qul yağıdır, it canavardır) (DLT,I, 348); “Alımçı arslan, berimçi sıçğan” (Alıcı aslan, borcu
olan siçandır) (DLT,I,143).
Sintaktik paralelizmin meydana gəlməsi üçün onun tərkibinə daxil olan paralel
konstruksiyalar mütləq üç şərtə cavab verməlidir: üzvlərin sayca bərabərliyi, vahid qrammatik
quruluş, söz sırasının eyniliyi (2, 98).
K.Vəliyev isə sintaktik paralelizm üçün bu şərtləri təqdim etmişdir: üzvlərin say eyniliyi,
əlaqələrin eyniliyi, struktur eyniliyi." Əgər sintaktik paralеlizm hər üç şərtə cavab vеrirsə, о, tam
kimi, iki, yaxud da bir, lakin vacib şərtə cavab vеrmirsə, natamam kimi çıxış еdi" (6, 245).
2.1. Abidələrdəki mətndə paralelizmin formaları.
Paralelizm abidələrin mətnlərdə bir neçə formada özünü göstərir: tam paralеlizm və
natamam( yarımçıq) paralelizm. Tam paralеlizm yanaşı gələn iki və ya daha artıq cümlənin еyni
tipə, еyni söz sırasına malik оlması, cümlə üzvlərinin еyni mоrfоlоji-qrammatik fоrmalarla ifadə
еdilməsi və sintaktik quruluş baxımından еyniliyidir. Bеlə paralеl kоnstruksiyalar vasitəsilə fikir
daha təsirli, еmоsiоnal şəkildə ifadə оlunur. Nəzm əsərlərində isə bu həm də müəyyən ritm, takt və
axıcılıq yaradır. Tam paralеlizm həm cümlədaxili, həm də mətndaxili оla bilər.
Cümlədaxili tam paralеlizmin tərkib hissələrinin, üzvlərinin sayı çоx vaxt ikidən artıq оlmur.
M.Kaşğarinin “Divan”ında bağlayıcısız mürəkkəb bütövlərin tam sintaktik paralelizmə aid
nümunələrə baxaq: “Tapuğ taş yarar, taş başuğ yarar” (Xidmət daşı yarar, daş da qayıdıb başı
yarar) (DLT,I:59); “Tatsız türk bolmas, başsız börk bolmas” (Tatsız (ərəmsiz) türk, başsız börk
olmaz) (DLT,I: 357); “Kuruğ yığaç əgilməs, kurmış kiriş tügülməs” (Quru ağac əyilməz, qurulu,
gərilmiş kiriş düyülməz) (DLT,II:244); “Alp çərigdə, bilgə terigdə” (Alp döyüşdə, bilgə məclisdə
sınanar) (DLT,I:389).
Verilən nümunələrdə mürəkkəb konstruksiyanın komponentlərində üzvlərin say eyniliyi,
üzvlər arasında eyniəlaqəllilik, struktur eyniliyi tam paralelizmin yaranmasına səbəb olmuşdur.
Nəzərdən keçirilən nümunələr strukturuna görə bağlayıcısız mətn tipləridir. Sadalama əlaqəli bu
mürəkkəb konstruksiyalarda hər iki komponentdə xəbərlərin inkarda olmasına baxmayaraq
semantik paralellik yaradılıb.
"Divan”da bağlayıcısız mürəkkəb vahidlər kimi fərqləndirilən nümunələrdə sintaktik
paralelizmin tam forması əsas struktur əlaqə formasıdır. Məlum nümunələrdə yalnız bir neçə
məqamda paralel tərkiblərdə natamam (yarımçıq) paralelizmə təsadüf olunur: Ərgə munq təgir,
tağ sənqirinqə yel təgir”-İgidə möhnət gələr, dağ başına yel dəyər. (DLT,II: 313); “Arpasız at
aşumas, arkasız alp çərig sıyumas”-Arpasız at çöl aşmaz, arxasız alp qoşun basmaz (DLT,III: 183).
Mürəkkəb sintaktik vahidlərdə sintaktik paralelizm əsas struktur formadır. Məsələn: Kadaş
temiş kaymaduk, kadhın temiş kaymış (Qardaş demiş saya salmamış, baxmamış, Qayın demiş
baxmış) (DLT,I:401). “Divan”dakı bədii nümunələr içərisində sintaktik paralelizm az da olsa,
dördlüklərdə də izlənilir: Kuş yawuzı sağızğan, Yığaç yawuzı azğan, Yer yawuzı kazğan, Budun
yawuzı barsğan (Quşların ən pisi, ən xeyirsizi sağsağan, Ağacların ən pisi quşburnu, itburnu ağacı,
Yerin ən pisi qazğan yer, Xalqın ən pisi barsğanlılardır) (DLT,I: 432-433). Qədim türk hikmətinin
fəlsəfi əhatə dairəsini əks etdirən bu şeirdə insan-təbiət müqayisəsi əks olunmuşdur.
Nəticə
13
Türk abidələrinin mətnləri sintaktik strukturuna görə xüsusi bir qrup təşkil edir. Bu qrupa
daxil olan ədəbi mətnlərin çoxu sintaktik paralelizm əsasında formalaşmışdır. Sintaktik paralelizm
orta əsr poetik nümunələr içərisində daha çox atalar sözləri formasında olan mətnlərdə təsadüf
olunur. Atalar sözlərininin böyük əksəriyyəti dil paralelizmi üzərində qurulmuşdur
İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT
1. Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri, Bakı 1999.
2. Abdullayev K. və başqaları Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı, 2012.
3. Adilov M. Azərbaycan dilində sintaktik paralelizm. - Azərb.SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili
Nazirliyinin elmi əsərləri. Dil və ədəbiyyat seriyası, 1974, N 4
4. Cəlilov F. Bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlənin müəyyənləşməsində intonasiyanın rolu.
Elmi əsərlər. Dil və ədəbiyyat seriyası, ADU-nun nəşri, 1974, N 5.səh.
5. Xəlilov Ə.Ə. Əvəzliklərin müstəqil cümlələr arasmda əlaqə yaratmaqda rolu. - Azərbaycan
EA-nm xəbərləri. Dil, ədəbiyyat və incəsənət seriyası, Bakı, İ969, N l. səh.5-14.
6. Vəliyev K.N. Linqvistik poetikaya giriş. BDU-nun nəşri, Bakı, 1989.
7. Kaşğari M.“Divani-lüğəti-it Türk. I,II,III,IV cildlər Bakı,2006
8. Kazımov Q. Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrdın XIII əsrə qədər) Bakı,2003.
9. Kitabi-Dədə Qorqud toplusu, Bakı, Elm, 1999
10. Məmmədov A.J. Mətn yaranmasında formal əlaqə vasitələrinin sistemi, Bakı, 2001.
11. Novruzova N.S. Mətnin öyrənilməsində əsas yanaşmalar: nəzəriyyələr. mülahizələr,
problemlər.Bakı, 2015.
12. Rəcəbli Ə. “Göytürk dilinin sintaksisi” Bakı, 2003
13. Üstünova K. Türkcede yapı kavramı ve sözdizimi incelemeleri Akçağ yayınlar. Bursa.2002.
14. Зəкиев М.З. Татар синтаксисы. Казан, 2008.
14
ULUSLARARASI TİCARETTE SOSYAL YAPININ FONKSİYONELLİĞİ
- SOSYAL ARGE -
Abdurrahim GÜZEL
Prof. Dr., Erciyes Üniversitesi Emekli Öğretim Üyesi. Halen Rusya Federasyonu Kazan Pedagoji
Üniversitesi Doğu Dilleri Fakültesi Misafir Öğretim Üyesi
Gelişen Dünya Düzenindeyiz… İletişimin zirvede olduğu, sınırların ve bölgesel faaliyetlerin
artık evrensel özellik kazandığı zaman dilimindeyiz… Artık kriterler lokal değil evrensel özellik
taşıyor. Bu ise aynı zamanda lokal bir yarışı değil uluslararası bir yarışı beraberinde getiriyor.
Konumuzu irdelemeye başlarken, kısaca kavramlar üzerinde durmak yerinde olacaktır diye
düşünüyorum.
Ar-ge… Araştırma Geliştirme…
Ar-Ge denince genel olarak akla ilk gelen husus, bilindiği üzere; ürün merkezli bir araştırma
geliştirmedir. Bu bağlamda dikkate kalite ve maliyet konusunda önce ülke genelinde ardından da
uluslararası piyasalar ele alınmaktadır.
Bu açıdan baktığımızda belki Ar Ge Kavramını iki açıdan ele almak gerekecektir.
A. Local Açıdan Ar-Ge
B. Evrensel Açıdan Ar-Ge
Bu iki konuyu sırası ile ele alacak olursak;
A. Local Açıdan Ar-Ge
Ar-Ge nedir diye en küçük bir araştırma yaptığınızda karşınıza çıkacak olan bilgi; ağırlıklı
olarak hem lokal özellikleri hem de sadece ürün merkezli çalışmaları oluşturmaktadır.
Aslında OECD tarafından yapılan Ar-Ge tanımı kısmen de olsa bazı farklılıkları
içermektedir. AR – GE şöyle tanımlanıyor; “ Bilgi dağarcığını artırmak amacıyla sistematik
olarak sürdürülen yaratıcı çalışma ve bu bilginin yeni uygulamalar yaratmak için
kullanılması” dır.
Tanıma içerik olarak baktığımızda; her ne kadar kısmen bilgi dağarcığı ifadesi yer alsa da
yine uygulama merkezli bir tanım içermektedir.
Zaten mevcut uygulamalara baktığımızda da bunun böyle olmadığı gözlenmektedir.
Öyle ki; Ar-Ge çalışmalarının amaçları da bu doğrultuda şöyle belirlenmektedir;
a)
b)
c)
d)
Teknolojik alt yapıyı güçlendirmek
Üretim sektöründe maliyeti düşürmek, kaliteyi ve verimi arttırmak
Sektörlerin ihtiyaçlarına yönelik teknoloji transferini ve uyumunu sağlamak
Üretilen teknolojik, bilimsel bilgiyi ticarileştirmek.
Bakınız amaç nasıl tanımlanmaktadır?
15
Tüm amaçlar ürün merkezli ve lokal özellik taşımaktadır.Yine bu süreçte AR-GE alanında
üç aktiviteden söz konusu edilmektedir;
1. Temel Araştırma
2. Uygulamalı Araştırma
3. Deneysel Araştırma
Bu bilgileri Local Ar-Ge açısından baktığımızda oluşan kriterde esas denge olan ARZ ve
TALEP kriterlerinin dikkate alındığını gözlemlemekteyiz. Bunu da doğal görmek gerekmektedir.
Çünkü burada söz konusu olan talep lokal olduğu için arz da buna bağlı olarak lokal olmak
durumundadır.
Bilindiği üzere dünyada tüm kuralları belirleyen iki ana unsur ARZ ve TALEP dengesidir.
İşte asıl konumuz da burada başlamaktadır. Yani burada belirlenen ilkelere bir de gelişen
dünya düzeninde evrensel olarak bakmak gerekecektir.
B. Evrensel Açıdan Ar-Ge
Sözlerimizin başında ifade ettiğimiz üzere, gelişen dünya düzenindeyiz. Bakınız burada
dünyanın bir ucunda yine dünyanın bir çok ülkesinden gelen insanlar olarak burada local bir şeyi
değil uluslararası konuları değerlendiriyoruz. Türkiye’den gelen bir arkadaşımız kardeş Azerbaycan
konularını, buradaki bir arkadaşımız da Türkiye konularını irdeliyor. Bu bile işin doğasında
konuların doğal olarak local kriterden evrensel kriterlere taşındığının en açık göstergesidir.
Arz ve Talep dedik…
Local ya da bölgesel çalışmalara baktığımızda ekonominin genel kuralı çerçevesinde, talep
nereden geliyordu? Bölgesel olarak geliyordu ve doğal olarak da arz noktası o talebi karşılamak
üzere çalışmalar yapıyordu.
Burada ne idi kriter?
Kalite ve maliyet…
Kime göre kalite? Bölgesel ihtiyaçlara göre kalite…
Kime göre maliyet? Bölgesel ihtiyaçlara göre maliyet…
Kime göre ürün performansı değerlendirmesi? Bölgesel ihtiyaçlara göre performans
kriteri…
Bunlar oldukça doğal, normal ve olması gereken hususlar.
Şimdi biraz daha sınırı genişletip bu kriterleri uluslararası platformda irdeleyelim…
Konu başlığımıza bakalım; “ Uluslararası Ticarette Sosyal Yapının Fonksiyonelliği “
Yani konu bölgesel olmaktan çıkıp uluslararası bir hüviyet kazanmaktadır.
Talep farklılaşıyor, farklılaşmak zorunda. Çünkü bölgesel toplum değişti, karşımıza
uluslararası kriterler çıktı.
Ne demiştik? ARZ ve TALEP…
Uluslararası ticarette etken olan TALEP tir. Yani biraz daha farklı bir tabirle patron TALEP
tir. Kuralları o belirler.
Önceleri öyle değildi. ARZ patron idi. Bölgesel kriterlere göre kaliteyi oluşturuyor ve
maliyeti de düşürerek bir ürün üretiyordu hele bir de ürettiği ürün nadir bir ürün ise patron da ARZ
sahibi olduğu için hem dilediği fiyattan hem de dilediği şartlarda satıyor ve bir anlamda yine
ekonomik kavramlar ile stokçuluktan rekabetsizliğe kadar bir dizi oluşumlar ve sorunlar
yaşanıyordu.
16
Artık öyle değil… Patron değişti, patron TALEP oldu.
Neden?
Çünkü yine ekonominin bir diğer kuralına göre;
TALEB in çok olduğu yerde kuralları ARZ belirler. ARZ ın çok olduğu yerde ise kuralları
TALEP belirler.
Evet bu açıdan bakalım bir de konuya…
Gelişen Dünya Düzeni dedik…
Bu düzende;
Alan, Uluslararası
Hedef, Uluslararası
Kriterler, Uluslararası
Yine bu Dünya Düzeninde öyle veya böyle; hedefler büyüdü, sınırlar büyüdü, aktörler
gelişti ve doğal olarak kriterler çok hem de çok değişti…
İşte tam bu noktada dedik ya, patron artık TALEP diye, Arz ‘ın dikkat etmesi gereken hem
de çok dikkat etmesi gereken bir kriter ortaya çıktı.
TALEBİN İSTEKLERİ, yani artık patronumuz SATICI değil ALICI…
Satıcı maliyet ve kalite konusunda kendisi belirleyici idi…
Şimdi ise satıcı, hem maliyet ve kalite konusunda hem de özellikle ürün kriterlerinde ALICI
kriterlerini çok hem de çok dikkate almak zorunda olacaktır ve olmalıdır.
Burada yeni bir durum ortaya çıkmaktadır…
Tamam alıcı patron da hangi alıcı?
Avrupalı mı? Afrikalı mı? Uzak Doğulu mu? Asyalı mı ? Ya da daha daraltırsak dünyanın
en küçük bölgesi de olsa orada yaşayan alıcı bir toplum mu?
İşte zaten sorun burada ve zorluk da burada…
Alıcılar o kadar çeşitlendi ki, o kadar farklılaştı ki, tabir caiz ise satıcının işi gittikçe zorlaştı
ve daha da zorlaşıyor.
O zaman ne yapacak SATICI mız?
ALICI ya kendini beğendirecek… Yani bir anlamda görücüye çıkacaktır.
Günümüzde yapılan iş gezileri ne anlama gelmektedir?
Fuarlar ne anlama gelmektedir?
Sanal ortamdaki bir anlamda sanal fuar özelliği taşıyan sosyal medya faaliyetleri ne anlama
gelmektedir?
Tabii ki kendini beğendirmek için değil midir? Tabii kendini derken faaliyetini ve o bölgeye
has ürününü?
Peki beğendirmek için ne yapacak?
1. Ürününü kaliteli yapacak ama alıcı kriterlerinde kaliteli yapacak
2. Maliyet düşürecek ama alıcı kriterlerine uygun düşürecek
3. Ürününü alıcının talebine ve ihtiyaçlarına göre üretecek. Bunun altını çizmek
gerekecektir ve biz de çizelim.
17
Artık “Hele ben üreteyim depoları doldurayım elbette bir alıcı bulur” mantığı doğal olarak
geride kaldı ve kalmak zorunda…
Çünkü; buna ne sermaye dayanır ne de dolduracağınız depolar yeter. Hatta bu plansız
harcama anlamına gelecektir ki; bu bir başka açıdan milli servetin boşa harcanması anlamını
taşıyacaktır.
Bilindiği üzere üretimin ağırlık noktasını enerji oluşturmakta olup enerji de dünyanın bir çok
ülkesinde dış alım kaynaklıdır. Yani bağlı bulunduğumuz ülke o enerjiye büyük kaynaklar sarf
etmektedir.
Bakınız konu nereden nereye taşınmaktadır. Çünkü hiçbir konu birbirinden bağımsız
olmayıp, bireysel olmaktan çok öte sosyal hatta toplumsal özellik taşımaktadır.
Evet tekrar konumuza dönecek ve alıcı durumundaki PATRONUN isteklerine göre üretimin
şekillenmesine gelirsek;
Bu konunun daha açıklık kazanabilmesi için birkaç somut örnek vererek konuyu
şekillendirelim isterseniz;
✓ Tekstilci bir arkadaşımız gömlek üretiyor düşünelim;
Üretip Türkiye’ye satıyor ise burada sorun bulunmuyor. Ama bu ürünü Amerika ya da
Rusya’ya satıyor ise o böyle insanını kol boyuna göre yani o bölge insanının fiziki yapısını dikkate
almadan üretiyor ve bir de bunu oraya gönderiyor ise alıcı bunu giydiği zaman Lorel Hardy gibi bir
durum karşımıza çıkacaktır. O halde satıcı dikkat edeceği hususu iyi irdelemelidir.
✓ Yine Türkiye’de konfeksiyon serisinde S M L XL ve belki XX L olarak seri üretilir ve
her birinden birer ürün konulur seriye.
Eğer siz bu seriyi Rusya’ya bu şekilde gönderirseniz ya alıcı ürünleri iade eder ya da alıcı
kendisi ise yani dağıtıcı ise ürünlerin yarısı elinde kalır. Çünkü yine bu bölgedeki fiziki yapıya göre
bu serinin S 1 adet ise M 2, L 3, XL 3 ve XXL ise 2 adet gibi seri şeklinde planlanmalıdır.
Başka bir sektöre geçelim ve kendi bulunduğum sektörden bir iki örnek vereyim;
✓ Tost Makinesi üreticisini düşünelim. Türkiye’de ya da başka bir Avrupa Ülkesinde Tost
Makinesi kendi isminde olduğu gibi tost yapmak için kullanılır. Ama Rusya ve
muhtemelen de bu kardeş ülkede Tost Makinesi Döner Makinesinin yanında döneri
ekmek arasında ya da lavaş içinde ısıtmak amacı ile kullanılır. Ve hızlı işlem yapması
gerektiği için tost makinesinin bu işlemi çok hızlı yerine getirmesi gerekmektedir.
Türkiye’de genellikle tost makineleri 800 ile 1200 watt ısıya göre üretilir ve bu da bu
bölgelerde yeterli olmayacağı için talep görmez ve sorunlu ürün kategorisinde ele alınır.
Öyle ise ne yapılmalıdır? Minimum rezistansının 1800 ile 2500 watt arasında yapılması
gerekmektedir.
✓ Aynı şey Döner Makinesi için geçerlidir. Hem güçlü rezistans hem de ısı kaybını
önleyici çalışmalar yapılmalıdır. Aksi takdirde satıcı ya da bunu satmak üzere alan
pazarlamacı sorun yaşayacaktır ve yaşamaktadır. Doğal olarak bunlara dikkat edilmediği
sürece oluşacak sorun yine konumuzun sürecinde dikkat edildiği üzere bireysel olmanın
ötesinde toplumsal sorun haline gelmektedir. Uluslararası ihracatı olumlu ya da olumsuz
yönde etkilemektedir.
✓ Yine Rusya denince ilk akla gelen şey nedir? Orada gaz çok ve orası gaz memleketi…
Öyle ise haydi bakalım gazlı ürün gönderelim. Oysa ki, nerede ise gazlı ürün elektrikli
yanında % 5 bile talep görmez. Bu şekilde tırlar ile ürün getirip sıkıntı çeken
arkadaşlarımızı biliyoruz…
18
✓ Gıda ürünlerinde o kadar çok örnek verilebilir ki; Rusya’ya ilk geldiğimde burada
yapılması gereken ilk iş Simit Dünyası dedim. Ama bir baktım ki bu bir damak zevki
meselesi… Hedef ülkenin damak zevki ve her türlü algısı ciddi önem arz etmektedir.
Örnekler o kadar çoğaltılabilir ki…
Bakınız bu ülkelerde ve özellikle Rusya’da mevcut ticaret hacmindeki Türkiye’den
Rusya’ya yapılan ihracatın % 58-60 kadarını gerçekleştiren kesim yine Türk ithalatçısıdır.
Yani ihracatçı da Türk ithalatçı da Türk… İşte bu noktada kendini beğendiren de beğenen
de aynı… İşte bu açıdan baktığımızda sorumluluk iki kat artmaktadır. Kullanılan şey ülke milli
serveti, harcanan kendi el emeği göz nurudur….
Evet….
Tüm bu değerlendirmelerden sonra son tespitlerimize gelecek olursak;
Bölgesel ticarette sosyal yapı ve alıcı kriterleri önemli midir? Elbette önemlidir…
Peki ya Uluslararası Ticarette sosyal yapı önemli midir?
Elbette önemlidir, diyemiyoruz. Elzemdir ve olmazsa olmazdır.
Sosyal Yapının Fonksiyonelliği….
Sosyal Yapı…
Nasıl ki ARZ ve TALEP noktasında patron TALEP ise, bu talebin isteklerinin belirlenmesi
ve gerçekleştirilmesinde esas patron SOSYAL YAPI olmaktadır.
Talebi tanımak; Sosyal Yapının tanınmasından geçer.
Burada Büyük Sosyolog İbn Haldun’u anmadan geçemeyeceğim;
“ İnsanların karakteri içinde bulundukları coğrafi ve sosyal faktörler ile doğru
orantılıdır” demektedir.
Karakterin oluşumunda sosyal yapı bu kadar önemli ise karakterin bir yansıması olan istek
ve arzuların tespitinde sosyal yapı ne kadar önemlidir artık düşünmek ve üzerinde durmak
gereklidir.
İşte biz bildirimizin başlığını bu amaç ve öneme binaen “ Uluslararası Ticarette Sosyal
Yapının Fonksiyonelliği” olarak belirledik.
Ama alt başlığımızı ise; Ar-Ge alanına kazandırılan yeni bir kavram bağlamında SOSYAL
AR-GE olarak belirledik.
İşte bu çalışmalar SOSYAL AR-GE olarak ele alınabilir.
Amacımız bu kavramın daha çok yaygınlaşması ve ticaretimizde bunun üzerinde daha çok
durulmasıdır.
Gelişmiş devletler Ar-Ge çalışmaların büyük paylar ayırmaktadır.
Ülkemiz de son yıllarda az sayılmayacak paylar ayırmaktadır ki, bu GSMH nın % 2 si gibi
iyi bir paydır.
Ancak sözlerimizin başında ifade ettiğimiz gibi bu ağırlıklı olarak ürün merkezli
harcamalara yönlendirilmektedir.
19
Burası tamam ama esas olan; ürettiğimizi nereye satacağımız ya da nereye satacağımıza
göre üreteceğimiz yönündeki ar-ge diğerinden daha büyük önem arz etmektedir.
Nereye satacağımıza göre üretmek ise, satacağımız toplumu en iyi şekilde tanımaktan
geçmektedir.
İşte o hedef toplumu en iyi tanıma ve o kriterlere göre üretim planlamasını yapmaya biz
SOSYAL AR-GE diyoruz.
Artık bu kavram, uluslararası ticaretimizin ana kavramları arasında yer almalıdır ve
devletimizin de ar-ge harcamalarında bu yönde yönlendirmeleri söz konusu olmalıdır diye
düşünüyoruz.
Bu vesile ile uzun zamandır üzerinde çalıştığım bir makale hatta biraz daha genişleterek
kitap haline getirmeyi planladığım SOSYAL ARGE kavramını içeren çalışmamı ilk kez burada, bu
kardeş ülkemizde sunmayı tercih ettiğimi belirtmek isterim.
Umarım bu güzel ülkede yapılan bu toplantı vesilesi ile bu kavram yaygınlık kazanır ve
uluslararası ticaretimizde bir ivme kazanmaya vesile olmuş oluruz.
Saygılarımla
20
HUKUKDA MÜEYYİDENİN ÖNEMİ(*)
Faruk ANDAÇ
Prof.Dr., Çağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mersin/TÜRKİYE
ÖZET
Müeyyide önceleri “kişisel öç alma” duygusunu tatmin etme şeklinde ortaya çıkmıştır. Müeyyidenin
önceki dönemlerde uygulanan en yaygın şekli “kısas”tır. Toplumda ilişkileri düzenlemek ve kişisel
menfaatleri korumakla görevli devlet gücünün ortaya çıkmasıyla müeyyidenin kişisel öç alma özelliği
kaybolmuş ve sonraları müeyyide toplum adına ortaya konan maddi bir tepki şekline dönüşmüştür.
Bugün modern toplumlarda müeyyideyi uygulama yetkisi sadece yetkili devlet organlarına ait
bulunmaktadır.
Genel olarak müeyyide, toplum hayatını düzenleyen kurallara uyulmaması halinde ortaya çıkan
toplumsal veya kişisel bir tepki veya zorlamadır.
Her toplumsal kurala aykırı hareketin bir müeyyidesi vardır. Fakat hukuk kurallarına aykırılık
halinde ortaya çıkan tepkinin (müeyyidenin) özellikleri diğer toplumu düzenleyen dini, ahlaki, örf-adet gibi
kurallara aykırılık halinde ortaya çıkan tepkiden farklıdır.
Burada üzerinde duracağımız müeyyide kavramı hukuk kuralları ile ilgili olanıdır. Hukuki anlamda
müeyyide, hukuk kurallarına aykırı hareket edilmesi halinde ortaya çıkan ve devletin yetkili organları
tarafından zorla uygulanan maddi nitelikli bir tepkidir.
Anahtar sözcük: Müeyyide nedir?, Hukuki Müeyyide, Müeyyidenin etkileri.
GİRİŞ
Hukuk kuralını uygulamak için en etkili unsur müeyyidedir.
Hukuk bize göre, toplumda düzeni sağlamak amacıyla devlet tarafından konulmuş,
maddi müeyyideli ve uyulması zorunlu kuralların bütünüdür1.
Müeyyide (Sanction), toplum adına, devleti temsil eden kişiler tarafından uygulanır.
Müeyyideyi uygulama yetkisi ve görevi toplum adına devlete verilmiştir. Hukuk kurallarına
uyulmaması halinde devleti temsil eden yetkili kişi ve organlar kişilere maddi müeyyide ile
kuralı zorla uygulatırlar.
A-
MÜEYYİDE (SANCTION) KAVRAMI
Müeyyide önceleri “kişisel öç alma” duygusunu tatmin etme şeklinde ortaya çıkmıştır.
Müeyyidenin önceki dönemlerde uygulanan en yaygın şekli “kısas”tır. Toplumda ilişkileri
düzenlemek ve kişisel menfaatleri korumakla görevli devlet gücünün ortaya çıkmasıyla
müeyyidenin kişisel öç alma özelliği kaybolmuş ve sonraları müeyyide toplum adına ortaya konan
maddi bir tepki şekline dönüşmüştür.
(*)- Bu metin F.Andaç’a ait “Hukukun Temel Kavramları , Detay Yayınları, 7.Baskı, Ank.2018.” eserinden
yararlanılarak hazırlanmıştır.
1
- F.ANDAÇ; Hukukun Temel Kavramları, Detay yayın, 7. Baskı, Ank.2018, s.12.
21
Bugün modern toplumlarda müeyyideyi uygulama yetkisi sadece yetkili devlet organlarına
ait bulunmaktadır.
Genel olarak müeyyide, toplum hayatını düzenleyen kurallara uyulmaması halinde ortaya
çıkan toplumsal veya kişisel bir tepki veya zorlamadır.
Her toplumsal kurala aykırı hareketin bir müeyyidesi vardır. Fakat hukuk kurallarına
aykırılık halinde ortaya çıkan tepkinin (müeyyidenin) özellikleri diğer kurallara aykırılık halinde
ortaya çıkan tepkiden farklıdır.
Daha önce açıkladığımız gibi toplumsal hayatı düzenleyen kurallar hukuk kurallarından
ibaret değildir. Hukuk kuralları dışında yer alan din, ahlak, örf-adet gibi kuralların da müeyyidesi
bulunmaktadır. Bu kurallara uyulmaması halinde de uymayanlar kişisel veya toplumsal bir tepki ile
karşılaşırlar. Fakat bu tepki, hukuk kurallarına aykırı hareket etme halinde ortaya çıkan tepkiden
farklıdır. Din kurallarına, ahlak, gelenek - görenek kurallarına aykırı hareket edilmesi halinde ortaya
çıkan tepki (müeyyide) bu kuralların özelliği gereği manevi bir baskı (zorlama)dır. Allah’tan
korkma, ahirette cehennem azabına maruz kalma gibi uhrevi; kınama, ayıplama gibi sosyal; kişinin
vicdanında acı ve elem duyması, yaptığından pişmanlık ve üzüntü duyması gibi kişisel ve manevi
his ve duygulardan ibarettir. Halbuki hukuk kurallarına aykırı hareket edilmesi halinde uygulanan
müeyyidenin kişi üzerinde maddi ve somut olarak bir etkisi ve baskısı vardır.
B-
MÜEYYİDENİN TANIMI
Burada üzerinde duracağımız müeyyide kavramı hukuk kuralları ile ilgili olanıdır. Hukuki
anlamda müeyyide, hukuk kurallarına aykırı hareket edilmesi halinde ortaya çıkan ve devletin
yetkili organları tarafından zorla uygulanan maddi nitelikli bir tepkidir. O halde, kısaca müeyyide,
devletin hukuk kurallarına aykırı davranışta bulunan kimselere karşı uyguladığı maddi bir
tepkidir. Bu tepki maddi bir zorlama şeklinde ortaya çıkar. Hukuk kurallarının etkinliği diğer
toplumsal kurallardan farklı olarak maddi nitelikli bir zorlama sayesinde sağlanmış olmaktadır.
Toplum adına maddi olarak zor kullanma yetkisine sahip kuvvet, devletin yetkili
organlarıdır. Yani, müeyyide hukuk kuralının ihlal edilmesiyle bozulan toplumsal dengeyi tekrar
sağlamak amacıyla devletin başvurduğu maddi ve zorlayıcı nitelikte bir tepkidir. Bozulan sosyal ve
maddi dengeyi yeniden sağlayıcı somut bir baskı ve güçtür.
Milano (İtalya) Üniversitesi Profesörü ve ünlü bir ceza hukukçusu olan Beccaria’ nın 1764
yılında Ceza Hukuku ile ilgili yayınladığı bir eserinde, “Cezanın yararı insanları caydırarak
ileride başka suç işlemesine engel olmasıdır. İyi ceza, mutlaka uygulanabilen cezadır; yoksa
ağır olan ceza değildir. Aflar, cezaların mutlaka uygulanacakları düşüncesini yok
ettiklerinden zararlıdır.2” denilmektedir. Gerçekten aflar, suçun tekrarlanmasını tahrik ve teşvik
etmektedir. Fransız yazar Voltaire’ de aynı düşüncede olduğunu belirtmektedir. Buna göre yasaların
uygulanmasında müeyyidenin büyük etkisi vardır.
C-
MÜEYYİDENİN ÖZELLİKLERİ
Hukuk kuralının ihlal edilmesi halinde uygulanacak olan müeyyide maddi ve manevi olmak
üzere iki özelliğe sahiptir:
a) Müeyyidenin Maddi Özelliği
Müeyyidenin bu özelliğine fiziki veya maddi zor kullanma (cebir) özelliği de denir. Devletin
hukuk kuralını ihlal edene karşı maddi bir zorlama ile tepki göstermesidir. Fiziki zorlama, hukuka
aykırı davranıştan sonra uygulanır. Yani, hukuk kuralının ihlal edilmesinden sonra etkisini gösterir.
Bu nedenle cezalandırıcı etkisi vardır.
2
- Bkz. C. BECCARIA; Traité des Délits et des Peines, Librairie dela Bibliothéque Nationale, Paris 1877. S.SELÇUK; Suçlar ve Cezalar(Çeviri) , İst.2004.
22
b) Müeyyidenin Manevi Özelliği
Müeyyidenin bu özelliğine de müeyyidenin caydırıcılık (tehdit) özelliği denir. Kişiyi suçu
işlemeden önce caydırmayı ve toplum düzenini bu suretle korumayı amaçlar. Müeyyide
caydırıcıdır. Caydırıcılık, müeyyidenin hukuka aykırı davranış ortaya çıkmadan önce hukuk
kuralının ihlal edilmesini önleme etkisidir. Uygulanan müeyyidenin caydırıcılık etkisi bazen,
başkasına uygulanan bir cezadan ibret alma şeklinde de ortaya çıkabilir. Bazı cezaların tarihin seyri
boyunca, açık ve herkesin görebileceği şekilde uygulanmasından maksat budur. Örneğin, idam
cezasının meydanlarda infaz edilmesi gibi. Modern ceza hukuku ise, cezanın ıslah edici, suçluyu
topluma kazandırıcı etkisi üzerinde önemle durmaktadır. Bu nedenle idam cezaları, bizim
ülkemizde dahil birçok batı ülkelerinde kaldırılmıştır
D- MÜEYYİDE TÜRLERİ
Devletin modern hukuk sistemi içerisinde uygulama imkanına sahip olduğu Müeyyide
türleri şunlardır;
a) CEZA VERME
Ceza, Ceza Hukuku ile tespit edilmiş olan ve suç teşkil eden fiilleri işleyen kimselere
devletçe uygulanır. Ceza Verme, insanın kişiliğini doğrudan maddi ve fiziki bir şekilde etkilemek
amacıyla yetkili Devlet organları tarafından uygulanan zorlama veya zorla alıkoyma şeklindeki
tepkidir. Ölüm cezası, hapis cezası, para cezası vb. gibi cezalar.
Türk hukukunda 2004 tarih ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununa göre suça karşılık yaptırım
olarak uygulanan cezalar, hapis ve adli para cezaları şeklindedir (TCK.md.45). Hapis cezaları,
ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası, müebbet hapis cezası ve süreli hapis cezası(TCK.md.46)
şeklindedir. Süreli hapis cezası bir aydan az ve yirmi yıldan fazla olamaz. Bir yıl veya daha az
süreli hapis cezası, kısa süreli hapis cezasıdır(TCK.md.49). Kısa süreli hapis cezası suçlunun
kişiliğine, sosyal ve ekonomik durumuna, yargılama sürecinde duyduğu pişmanlığa ve suçun
işlenmesindeki özelliklere göre para cezasına çevrilebilmektedir (TCK.md.50).
b) CEBRİ İCRA (ZORLA YAPTIRMA)
Özel hukuk ilişkilerinden özellikle Borçlar Hukukundan doğan yükümlülüklerini yerine
getirmeyen kimselere karşı devlet veya yetkili kıldığı makamlar tarafından uygulanan tedbirlerdir.
Kişilerin özel hukuktan doğan yükümlülüğünü (borcunu) zorla yerine getirmesi sağlanır. Örneğin,
borcun ödenmemesi halinde alacaklının talebi üzerine icra dairelerinin, borçlunun haczedilebilir
mallarına el koyarak onları satması ve satılan malın parasından alacaklıya alacağını ödemesi gibi.
c) TAZMİNAT ÖDETME
Hukuka aykırı bir davranış sonucunda başkasına verilen zararın tazminat olarak
ödetilmesi şeklinde uygulanır. Bu hukuka aykırı davranıştan doğan zarar, bir borcun yerine
getirilmemesi olabileceği gibi haksız fiil şeklinde bir eylem de olabilir. Şöyleki Borçlar Kanunu’na
göre borcunu yerine getirmediği için karşı taraf zarar görmüşse veya bir taraf diğer tarafa haksız
olarak saldırıda bulunup zarar vermişse bu zararın parasal değeri kendisine tazminat olarak
ödettirilir.
Hukuka aykırılığı ve zararı tespit etme yetkisi yargı organlarına aittir. Tazminata
hükmedilebilmesi için mutlaka bir zararın meydana gelmiş olması gerekir. Bu zarar maddi nitelikte
olabileceği gibi kişiliğe bağlı hakların ihlal edilmesi halinde manevi zarar şeklinde de ortaya
çıkabilir. Zararın niteliğine göre maddi veya manevi tazminata hükmedecek olan merci
mahkemedir.
23
d) GEÇERSİZ SAYMA (HÜKÜMSÜZLÜK)
Hukuki işlemlerin (muamelelerin) hukuk kuralının emrettiği şekle uygun olarak yapılması
gerekir. Bir muamelenin hukuk kuralı tarafından belirlenen şekle uygun olarak yapılmaması
halinde hukuki işlem (muamele) hüküm ifade etmez, geçersiz sayılır.
Hükümsüzlük, şekil eksikliğinin ağırlık derecesine göre Yok Sayma,
Taraflı Bağlamazlık şeklinde ortaya çıkar.
Butlan ve Tek
ia-Yok Sayma
Yok sayma, hukuki bir muamelenin esas unsurlarından birinin eksik olması ve işlemin
ilgisiz ve yetkisiz kimseler tarafından yapılması halinde işlemin yapılmamış sayılmasıdır. Örneğin,
evlenme işlemi resmi evlendirme memuru önünde tarafların açık beyanlarıyla sözlü olarak
yapılmamış ise evlenme akdi yok sayılır. Böyle bir işlem hiçbir hukuki sonuç doğurmaz. İdari bir
işlem olarak kendi yetki alanına girmeyen bir konuda idarenin aldığı kararlar yine yok
sayılmaktadır. Mesela, Belediye meclisinin Üniversite senatosunun yetki alanına giren bir konuda
aldığı karar yok sayılır. Yok sayılan böyle bir işlemin geçersiz sayılması için mahkemenin karar
vermesine gerek yoktur.
ib- Butlan
Butlan, hukuki muamelenin yapılmasına rağmen şekil ve esas bakımından emredici
yasal kurallara uyulmaması halinde yapılan bu muamelenin geçersiz sayılmasıdır.
Butlanın yok saymadan farkı, butlanda hukuki muamele ilgili ve yetkili kimseler
tarafından yapılmıştır, ortaya konulmuştur. Ancak, işlemde bazı noksanlıklar veya işlemin sağlıklı
olarak tamamlanmasını önleyen çeşitli hukuken uygunsuz ve sakat durumlar vardır. Bu sakatlık ve
noksanlıkların olması halinde hukuki sonuç ortaya çıkmaz. Hukuki muamele noksan veya
sakattır. Bunların tamamlanması veya düzeltilmesi gerekir. Düzeltilemez veya tamamlanamazsa bu
durumda hukuki muamelenin butlanı sözkonusudur.
Yok saymada ise, işlem tamamen yasa dışıdır. Bu nedenle işlem başından itibaren
geçersizdir. Yapılmış sayılmamaktadır.
Butlanda ise işlem yapılmış sayılmakta, fakat ehliyetsizlik, kanunun belirlediği şekle
aykırılık, muvazaa (şike), hukuki muamelenin konusunun kanunun emredici hükümlerine, kamu
düzenine, ahlaka, kişilik haklarına aykırı olması, yapılmasının (ifasının) imkansız olması gibi
sebeplerle yapılmış olan hukuki işlemin uygulanması söz konusu değildir. Yani yapılmış
olmasına rağmen fiil ehliyeti veya şekil şartları veya içerik bakımından ilgili yasalara uygun
olmayan sözleşmeler geçersizdir, butlandır, uygulanmaz.
Butlan, ağırlık derecesine göre Mutlak Butlan (nullité absolue) ve Nisbi Butlan (nullité
relative) şeklinde ikiye ayrılır.
Mutlak Butlan halinde; hukuk kuralının aradığı ve emrettiği şekle uygun olarak
yapılmadığı için yapılmış olan hukuki muamele başından itibaren tamamen geçersiz sayılır.
İşlemin kanunun emrettiği şartlara uygun olarak yeniden yapılması gerekir. Bir hukuki muamelenin
batıl (geçersiz) sayılabilmesi için mahkemenin karar vermesi gerekir. Butlan davasını sadece
taraflar değil, menfaati olan üçüncü şahıslar da açabilir. Taraflar hukuki işlemin batıl olduğunu ileri
sürmemiş olsalar bile hakim res’en (doğrudan doğruya) butlan sebebini dikkate alabilir. Butlan
davasında zaman aşımı da bulunmamaktadır.
Nisbi Butlan halinde ise; hukuki muameleyi meydana getiren unsurlardan birinin eksik
veya irade açıklamalarından birinin sakat olması sebebiyle muamele geçersiz sayılır. Esasen
nisbi butlanda muamele hukuken var sayılır. Fakat sakatlık veya noksanlık vardır. Sakatlık
veya noksanlık giderildiği takdirde hukuki muamele geçerli sayılır ve uygulanır.
24
Örneğin evlilik (nikah) sözleşmesi, hata, hile, ikrah (zorlama) gibi irade dışı sebeplerle
yapılmışsa, bu durumda Nisbi Butlan sözkonusudur. Örneğin, bir kimsenin akıl hastası olan
kimseyle farkında olmadan yaptığı evlilik, evlendirme memurunun önünde yapılmasına rağmen
nisbi butlanla batıldır. Bu evlilik şekil bakımından tam olarak yapılmasına rağmen, evlenmeye
engel hallerden birinin var olduğu, eşlerden biri hakkında yanlış bilgilendirme yapılmış olduğu
anlaşıldığında öğrenen taraftan eş veya kanuni mümessilleri veya yakınlarının açacağı Nisbi Butlan
davası ile evlilik sona erdirilebilir. Ancak, mahkeme kararına kadarki süre içinde evlilik sakat
veya noksan olmasına rağmen geçerlidir ve bu süre içinde evlilik hüküm ifade eder.
Dava açılmamış, yani taraflar fesih hakkını kullanmamışsa muamele baştan itibaren
geçerli sayılmaktadır. Nisbi butlan davasında taraf olan, nisbi butlan talebinde bulunmuyorsa,
yani işlemin iptalini talep etmiyorsa, Hakim res’en (doğrudan doğruya) karar verip işlemi iptal
etmez. Halbuki mutlak butlan hallerinde hakim res’en karar verip işlemi iptal edebilir.
Borçlar Kanununa göre bazı borç doğuran hukuki muamelelerle ilgili sözleşmelerde iradeyi
sakatlayan hata, hile, ikrah(tehdit), gabin(sömürme) gibi hallerde Nisbi Butlan davaları,
sakatlığın anlaşıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde açılması gerekmektedir. Aksi halde
kabullenilmiş sayılmakta ve yapılan sözleşme geçerlidir. Nisbi butlanda hukuki işlem bazen
Hakimin kararından sonra geçersiz sayılmakta, bazen de baştan itibaren geçersiz
sayılmaktadır.
ic- Tek Taraflı Bağlamazlık
Tek taraflı bağlamazlık, bir hukuki işlemin geçerliliğinin belirli bir kişi veya makamın
onayına bağlı olduğu halde bu onay alınmadan yapıldığı için hukuki muamelenin geçersiz
olmasıdır. Örneğin 18 yaşından küçük, yani fiil ehliyeti olmayan bir çocuğun, velisinin (ana veya
baba) veya vasisinin rızası olmadan yapmış olduğu bir satış işlemi küçüğü bağlamaz. Ancak
tam ehliyetli olan, işlemin karşı tarafını bağlar. Çocuğun velisi veya vasisi, satışı onaylarsa işlem
geçerli olur; onaylamazsa satış işlemi geçersiz sayılır.
e) İPTAL ETME
İdare hukukunu ilgilendiren bir müeyyide türüdür. Kamu idarelerinin yapmış olduğu idari
işlemlerin veya almış olduğu idari kararların hukuk kurallarına aykırı olması halinde yetkili
Mahkemece iptal edilmesidir. Diğer bir ifade ile daha önceden idarece alınmış karar veya
yapılmış işlemin hukuk kurallarına uymadığı anlaşıldıktan sonra Mahkeme kararı ile işlemin
ortadan kaldırılmasıdır. Örneğin yasaya uygun olmadan çıkarılan bir yönetmeliğin ilgililerce İdare
Mahkemesinde açılan bir dava ile iptal edilmesi veya öğrencinin notlarına İdare Mahkemesinde
açacağı dava ile itiraz etmesi halinde notunun iptal edilerek değiştirilmesi gibi. Anayasa
Mahkemesinin TBMM tarafından Anayasa’nın hükümlerine aykırı çıkardığı yasa hükümlerini iptal
etmesi gibi.
SONUÇ
Müeyyide hukukun en önemli unsurlarından birisidir. Müeyyideyi devlet koyar ve devlet
uygular ve uygulatır. Müeyyide de zorlama vardır. Kişiyi hem suç işlemekten alıkoyar ve hem de
suç işlemesinin bedelini ödettirir.. Böylece toplumda düzeni sağlayan en önemli unsurdur.
KAYNAKÇA
1. F.ANDAÇ; Hukukun Temel Kavramları, Detay yayın, 7. Baskı, Ank.2018.
2. C. BECCARIA; Traité des Délits et des Peines, Librairie dela Bibliothéque Nationale,
Paris 1877.
3. S.SELÇUK; Suçlar ve Cezalar(Çeviri) , İst.2004.
25
ÇEMBERİMDE GÜL OYA
Nesrin KARADUMAN
Felsefe Öğretmeni
Menemen Anadolu İmam Hatip Lisesi, [email protected]
ÖZET
Ülkemiz çok zengin bir kültüre sahiptir.Her bir bölgemizin kendine has özellikleri güzellikleri ve
gelenek görenekleri bulunmaktadır.İleri düzeyde gerçekleşen teknoloji ile birlikte bazı değerlerimiz
yitirilmeye ve kaybolmaya yüz tutmuştur.Bunun için bende henüz daha kaybolmamış kültürel değerlerimize
sahip çıkma veya tekrardan canlandırma amacı ile “Çemberimde Gül Oya” adını verdiğim bu kültürler
arası etkileşimi baz alan projeyi başlatmış bulunmaktayım.
Bu projem en başta tüm illerimizin katılımı ile gerçekleşecek olan ve 81 ilden temsilci öğretmenlerin
bulunduğu etwinning portalında kayıt altına alındığı ortaklardan oluşmaktadır. İllerdeki proje ortaklarım
tüm resmi Temel Eğitim (okul öncesi,ilkokul,ortaokul) , ortaöğretim ve okul/kurumları ve kurumlarda görev
yapan öğretmen yada öğretmenlerdir.Ayrıca etwinning portalı üzerinden projeye kayıtlı olan Bine yakın
öğrencimiz farklı illerden öğrencilerle iletişim halindedirler.Bu portal üzerinden bilgilerini paylaşmakta
birbirlerinin kültürlerini öğrenmektedirler.Öğrencilerimiz bu portal üzerinden videoları paylaşıp,skype
görüşmeleri yapmaktalar ve birbirleri ile illerinin kültürleri gelenek görenekleri hakkında görüş
alışverişinde bulunmaktalar.Proje kriterleri gereği öğrencilerimiz birbirleri ile mektuplaşmışlar eski bir
gelenek olan bayramlarda tebrik kartı geleneği , mektup geleneği canlandırılmaya çalışılmıştır.Proje
uygulamaları sonucunda ailelerin ve toplumun psikolojik ve sosyal yönden farkındalıklarının geliştirilmesi ,
teknolojik ilerlemenin gençlerimiz ve aileler üzerinde yol açmış olduğu gerilimlerin sorunların beraberinde
getirdiği sosyal uyumsuzlukların en aza indirgenmesi toplumun psikolojik ve sosyal yönden
farkındalıklarının geliştirilmesi ,baş etme becerilerinin arttırılması amaçlanmıştır.Bu bağlamda kültürler
arası kaynaşmayı baz alan ve her bir ilimizin ülkemizin mozaik taşı olarak düşünüldüğü bu projeyi 81 il
genelinde yapılması düşünülen sergiler ile farklı insan gruplarına ulaşılarak engin kültürümüzü tanıtmak ve
farklılıkların her şeyiyle birlikte beraber güzel olduğunu yansıtabilmek projemin ana teması olmuştur .Başta
öğretmen ,öğrenciler ve veliler olmak üzere toplumun bütün fertlerinin dikkatini ve ilgisini kaybolmaya yüz
tutmuş kültürel değerlerimizin canlandırılması ve kültürümüze sahip çıkılması konusuna ilgilerinin çekilmesi
suretiyle farkındalık uyandırmak bu projeyi geliştirmekteki öncelikli gerekçem olmuştur.İllerde yapılan
sergilerle illerimizde yaşayan diğer insanlarımız ile kültür alışverişi sağlanmış bakış açıları değiştirilmiştir.
Kaybolmaya yüz tutmuş gelenek-göreneklerimizin , örf ve adetlerimizin , el sanatlarımızın,
masallarımızın tarihi eserlerimizin, güzelliklerini kavratabilmek yeniden canlandırabilmek bilinçli nesiller
yetiştirebilmek insanları bilinçlendirmek bu projemin temel amaçları arasında olmuştur.Tüm ülkede 36 ay
boyunca sergiler yapılmış kaybolmaya yüz tutmuş kültürel değerler canlandırılmaya çalışarak 81 ilde 81
öğretmen ve 10000 öğrenci buprojede çalışmıştır.Bu prrojenin hiç bir finansı bulunmamaktadır.Tamamamen
gönüllülük esasına dayalıdır
Anahtar Kelimeler: Güloya, Etwinningproje, Ulusalproje, Nesrinkaraduman
26
Ülkemiz çok zengin bir kültüre sahiptir. Her bir bölgemizin kendine has özellikleri güzellikleri ve
gelenek görenekleri bulunmaktadır.İleri düzeyde gerçekleşen teknoloji ile birlikte bazı değerlerimiz
yitirilmeye ve kaybolmaya yüz tutmuştur.Bunun için bende henüz daha kaybolmamış kültürel değerlerimize
sahip çıkma veya tekrardan canlandırma amacı ile “Çemberimde Gül Oya” adını verdiğim bu kültürler arası
etkileşimi baz alan projeyi başlatmış bulunmaktayım. Bu çalışmanın benzer bir örneğinin olmadığını
düşünüyorum ve böylesi bir proje çalışmasına ülkemizde daha önce rastlanılmadığı kanaatindeyim.
Bu projem en başta tüm illerimizin katılımı ile gerçekleşecek olan ve 81 ilden temsilci öğretmenlerin
bulunduğu etwinning portalında kayıt altına alındığı ortaklardan oluşmaktadır. İllerdeki proje ortaklarım tüm
resmi Temel Eğitim (okul öncesi,ilkokul,ortaokul) , ortaöğretim ve okul/kurumları ve kurumlarda görev
yapan öğretmen yada öğretmenlerdir. Ayrıca etwinning portalı üzerinden projeye kayıtlı olan Bine yakın
öğrencimiz farklı illerden öğrencilerle iletişim halindedirler. Bu portal üzerinden bilgilerini paylaşmakta
birbirlerinin kültürlerini öğrenmektedirler. Öğrencilerimiz bu portal üzerinden videoları paylaşıp,skype
görüşmeleri yapmaktalar ve birbirleri ile illerinin kültürleri gelenek görenekleri hakkında görüş alışverişinde
bulunmaktalar.Proje kriterleri gereği öğrencilerimiz birbirleri ile mektuplaşmışlar eski bir gelenek olan
bayramlarda tebrik kartı geleneği , mektup geleneği canlandırılmaya çalışılmıştır.
Bu bağlamda kültürler arası kaynaşmayı baz alan ve her bir ilimizin ülkemizin mozaik taşı olarak
düşünüldüğü bu projeyi 81 il genelinde yapılması düşünülen sergiler ile farklı insan gruplarına ulaşılarak
engin kültürümüzü tanıtmak ve farklılıkların her şeyiyle birlikte beraber güzel olduğunu yansıtabilmek
projemin ana teması olmuştur .Başta öğretmen ,öğrenciler ve veliler olmak üzere toplumun bütün fertlerinin
dikkatini ve ilgisini kaybolmaya yüz tutmuş kültürel değerlerimizin canlandırılması ve kültürümüze sahip
çıkılması konusuna ilgilerinin çekilmesi suretiyle farkındalık uyandırmak bu projeyi geliştirmekteki
öncelikli gerekçem olmuştur.İllerde yapılan sergilerle illerimizde yaşayan diğer insanlarımız ile kültür
alışverişi sağlanmış bakış açıları değiştirilmiştir.
Günümüzde hızla gelişen teknoloji ve kendine yabancılaşma kavramı hiçte yabancısı olmadığımız
kavramlar.Bundan dolayı hızla gelişen bu teknoloji ile birlikte giderek artan kültürel yozlaşmaya birazda
olsa dur diyebilmek öncelikli hedeflerim arasında olmuştur..Değerler eğitimi ile ülkemizin engin kültürüne
sahip çıkılmasının sağlanmaya çalışılmasına önem verilmiş illerde yapılan sergilerle bu gerçekleştirilmeye
çalışılmıştır.Kaybolmaya yüz tutmuş gelenek-göreneklerimizin , örf ve adetlerimizin , el sanatlarımızın,
masallarımızın tarihi eserlerimizin, güzelliklerini kavratabilmek yeniden canlandırabilmek bilinçli nesiller
yetiştirebilmek insanları bilinçlendirmek bu projemin temel amaçları arasında olmuştur.
Proje uygulamaları sonucunda ailelerin ve toplumun psikolojik ve sosyal yönden
farkındalıklarının geliştirilmesi, teknolojik ilerlemenin gençlerimiz ve aileler üzerinde yol açmış olduğu
gerilimlerin sorunların beraberinde getirdiği sosyal uyumsuzlukların en aza indirgenmesi toplumun
psikolojik ve sosyal yönden farkındalıklarının geliştirilmesi, baş etme becerilerinin arttırılması
amaçlanmıştır.
“Çemberimde Gül Oya “projesi ile tüm ilerde yapılan ve projede sergilerde yer alacak olan
materyallerin iyi örneklerin illere ait kültürel öğelerin bir araya getirilerek tüm illerde sergilenmesi
düşünülmektedir. Bu proje, türkülerden manilere, ,yöresel yemeklerden tarihi eserlere,kına gecelerinden
düğünlere,yöresel halı ve kilim dokumalarından yerel kıyafetlere kadar her türlü kültürel öğeyi mercek altına
alarak geniş bir saha çalışması ortayı koymayı hedeflemiş bunda da başarılı olmuştur.İllerde yapılan
sergilerde tam 81 ilimizden gelen yöresel yemek tarifleri,maniler,türküler ve yöresel çemberler
sergilemekte.Yapılan saha çalışmaları sonucunda "Dam üstünde sarı çiçek" türküsünün öyküsü ortaya
çıkarılmış ayrıca "Süreyya'nın Gözyaşları "isimli oyanın ortaya çıkış hikayesine ulaşılmıştır.Tüm bunlardan
başka geniş bir oyaların dili çalışması yapılmış ve yazmalara yapılan her oyanın ayrı bir anlamı olduğuna
ulaşılmıştır.
Bu bağlamda farklı şehirlerde yaşayan ülkemiz insanlarının projemizin içeriği hakkında
bilgilendirilmeleri, sergilerin amaçlarından bahsedilmeli, sergilerde sergilenecek materyallerin “çemberimde
gül oya” kapsamı projesi dahilinde proje otağı olan ortak okullar tarafından okullarda tanıtımının yapılması
faydalı olacağı düşünülmüş bunun için tarafımdan sergi takvimi belirlenmiş ve 81 ilde ülke genelinde bu
sergiler gerçekleştirilmiştir bu sergiler tüm ülkede 36 ay sürmüştür. Bu proje kapsamında gerçekleştiren
çalışmalar projeye ortak olan illerdeki okullardaki öğrenciler arasında davranışsal ve eğitsel bağlamda son
derece olumlu tutum ve davranışların geliştiği gözlemlenmiştir.
Bizler aynı havayı teneffüs eden ve aynı topraklarda yaşayan ama farklı kültürleri paylaşan
insanlarız.Farklı kültürleri yaşamış olsak ta bizleri bir arada tutan bazı ahlaki değerlerimiz ve gelenek
göreneklerimiz bulunmaktadır.Bu geleneklerimizi göreneklerimizi yaşatmak gelecek kuşaklarımıza
27
aktarabilmek ve onlara kaybolmaya yüz tutmuş ananelerimizi tanıtabilmek tüm bunları ülkemizin en ücra
köşelerine kadar ulaştırmak ve oralardaki insanlara da tanıtmak toplumsal bir sorumluluktur.İnsanların
birbirleri ile kaynaşmaları dost olmaları ve birbirlerini anlamaları o toplumdaki çeşitlilik gösteren kültürel
öğeleri tanıyarak onları benimsemesinden ve içselleştirmesinden geçer.Bütünleştirmenin amacı :Yeni yetişen
nesillerin toplum içindeki rollerini gerçekleştiren,başka kültürlerdeki insanlarla iyi ilişkiler kurabilen ,iş
birliği içinde çalışabilen ,çevresine uyum sağlayabilen ,üretici, gelenek ve göreneklerine kültürüne sahip
çıkan toplumsal sorumluluk sahibi ve mutlu bir vatandaş olarak yetişmelerini sağlamak bu projemin temel
amaçları arasında olmuş ve bu amaçları da gerçekleştirmiştir.
Projemiz bir çok ulusal ve uluslar arası kongreden sunum daveti almış olup İlkokul 3.sınıf
Hayat Bilgisi Müfredatına dahil edilerek Kültür başlığı altında iki yıldır okutulmaktadır.Projemizin hiç bir
finansının olmaması diğer dikkat çeken bir başka konudur bu projede çalışan tüm öğretmenler gönüllü
çalışmışlar toplam olarak 81ilden 81 öğretmen ve bunlara yardımcı olan 250 öğretmen ayrıca projede görev
alan 10.000 öğrenci gönüllü olarak çalışmış ve projemizin sergileri 81 ilde sergilenerek binlerce kişiye
ulaşmıştır. Sürdürülebilirlik açısından ülkemizde ve dünyada eşi benzeri yoktur.
28
AZERBAYCAN’IN MONOGRAFLARA GİREN ŞİFALI BİTKİLERİ
Özlem TONGUÇ YAYINTAŞ
Assoc. Prof. Dr. , Çanakkale Onsekiz Mart University, Çanakkale Applied Sciences,
Fisheries Technology, 17100, Canakkale, Turkey
E-mail: [email protected]
ÖZET
Bitkilerden yararlanma, insanlık tarihi kadar eskidir. İlkçağlardan beri insanlar çevrelerindeki
bitkileri kullanarak dertlerine şifa aramışlardır. Faydalı gördükleri bitkileri tanımış, tanıtmış ve
hastalıkların tedavisinde kullanmıştır. Son yıllarda sentetik ilaçların yan etkilerinin artması, insanları tekrar
doğal veya kültürel ortamlarda yetişen bitkilerle tedaviye yöneltmiştir. Yöresel halk ilacı olarak kullanılan
bitkilerin incelenmesi ve bunlar üzerinde daha ileri araştırmaların yapılması tedavide önemli olabilmektedir.
Bu nedenle değişik bölgelerde halk ilacı olarak, birçok bitki değerlendirilmektedir.
Anahtar Kelimeler : Azerbaycan, tıbbi ve aromatik bitkiler, monograf
GİRİŞ
Tıbbi bitkilerle tedavi dünya çapında ve binlerce yıldır tıp sistemlerinin içerisinde yer
almıştır. Önceleri sadece gıda olarak kullanılan bitkiler, deneme yanılma yoluyla veya etraftaki
hayvanların davranışları gözlemlenerek, zaman içinde insanlar tarafından daha farklı şekillerde
değerlendirilmeye başlanmıştır (Resim 1).
Resim 1. www.google.com.tr (görseller)
İlk çağlardan kalan arkeolojik bulgulara göre insanlar, besin elde etmek ve sağlık sorunlarını
gidermek için öncelikle bitkilerden faydalanmışlardır (Koçyiğit, 2005). Günümüze kadar,
keşfedilmiş en eski bulgular arasında M.Ö. 50.000 yıllarına ait, Anadolu ve Mezopotamya
topraklarındaki Şanidar Mağarasında bulunan Neanderthal iskeletleri ve çeşitli bitkilere ait polenler
vardır. Fransa’da Chauvet Mağrasında ve diğer mağaralarda, yaklaşık olarak M.Ö. 30.000 yıllarına
dayanan, “Paleolitik Çağ dönemi” arkeolojik bulgular ve kalıntılar arasında günümüzde de
29
kullanılan bazı tıbbi bitkilere ait fosil kalıntılar bulunmuştur. Yapılan arkeolojik kazılar sonucunda
M.Ö. 10.000’de, ilk tarımsal faaliyetlere dair arkeo-botanik kanıtlar tespit edilmiştir (Anonim,
2017; Demirezer, 2010).
18. yüzyılda Carolus Linnaeus (1707-1778) tarafından yaklaşık 8 bin kadar bitki türü
sistematik olarak sınıflandırılmış, bu sınıflandırma sadece doğa bilimcilerinin değil, örneğin
farmasötik kimyacıların da işini çok kolaylaştırmıştır. Tıbbi değeri iyi bilinen bir bitki türünün
taşıdığı biyoaktif maddelerin, bu türle akraba olan diğer bitki türlerinde de bulunması güçlü bir
olasılık olarak kabul görmüş, bu şekilde bitkisel ilaç olarak kullanılabilecek bitki çeşitliliği hızla
artış göstermiştir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO)’nün tarifine göre; hastalıklardan korunmak veya tedavi
amacıyla, bitkisel drogları veya karışımlarını, olduğu gibi veya bitkisel karışımlar halinde, etkili
kısım olarak taşıyan bitmiş, etiketlenmiş ürünler veya müstahzarlar “Bitkisel İlaç” olarak
adlandırılmaktadır. Bitkilerle tedavi; geleneksel tedavi, tamamlayıcı tedavi, doğal tedavi gibi farklı
isimlerle, gelişmemiş ülkeler başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde kullanılmaktadır.
Asırlardan beri gıda, baharat, çeşni, tedavi gibi pek çok alanda kullanılan Tıbbi ve Aromatik
bitkilerin önemi ve kullanımı da her geçen gün artmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine
göre dünyada yaklaşık 21.000 bitki türü tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Tıbbi bitkiler ile tedavi
şekli, Uzakdoğu’da özellikle Çin ve Hindistan başta olmak üzere, Kuzey ve Güney Amerika
kıtalarında, Afrika ve Okyanusya’da Şamanların her zaman başvurduğu yöntemler olmuştur.
Dünyada geleneksel ve tamamlayıcı tıp kullanım yüzdesine bakıldığında; Çin’de % 70,
Kanada’da % 70, Fransa’da % 49, Avustralya’da % 46, Amerika’da % 42, Belçika’da % 31
oranında olduğu görülmektedir. Ancak tıbbi bitkilerin en önemli ticaret merkezleri de Almanya,
ABD, Japonya ve İngiltere’de bulunmaktadır (Titz, 2004). ABD'de 18 yaş üstü toplumun %60'ı
yılda en az bir kez bitkisel tedavi ürünü kullanıyor. Almanya'da tedavilerin %66'sında doktorlar
hastalarına bitkisel ürünler veriyorlar. Japonya'da bu oran %70'leri buluyor. Günümüzde tıbbi
bitkiler piyasasının yıllık 60 milyar dolar civarında olduğu tahmin edilmektedir. Almanya
(Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong, dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret
merkezleridir.
FAO (Food and Agriculture Organization) tarafından 1970’li yıllarda yapılan araştırmalara
dayanılarak dünyada 21,000 kadar tıbbi bitki olduğu rapor edilmekle birlikte, 2000’li yıllarda
yapılan araştırmalara göre dünyada yayılış gösteren mevcut 422,000 kadar çiçekli bitki türünden
yaklaşık %17’sine karşılık gelen 72,000 kadarının tıbbi değer taşıdığı yönündedir. Bunlardan da
yaklaşık 5,000 tanesinin dünya ticaretinde dış alımı ve dış satımı yapılan ürünler olduğu
kaydedilmektedir. En çok dünya ticaretine konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler; kahve, susam,
sarımsak, kırmızı biber, yenibahar, karabiber, yeşil çay, hardal tohumu, haşhaş tohumu, zencefil,
salep ve kimyon olarak belirlenmiştir.
2. MATERYAL ve METOT
Bu derlemede, Nasturtium officinale L., tıbbi özellikleri ve biyokimyasal özellikleri
ile ilgili bilgiler, Elsevier, Google Scholar, PubMed, Springer, ilgili kitaplar ve el yazmaları
gibi çevrimiçi veya çevrimdışı olarak yapılan bilimsel veri tabanları araştırılarak
toplanmıştır.
3. BULGULAR
3.1. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri
İnsanlık tarihinin bilinen en eski doğal tedavi yöntemlerinden olan fitoterapi,
bitkilerin tamamının veya bazı bölümlerinin kullanılması yoluyla hazırlanarak elde edilen
30
doğal ilaçlarla hastalıkları önlemeyi ve tedavi etmeyi amaç edinmiştir. Fitoterapi’de
kullanılan bitkilere ise şifalı veya tıbbi bitkiler (drog) adı verilmektedir. Yunanca kaynaklı
Fitoterapi, phyton=bitki ve therapeia=hizmet etmek, iyileştirmek, tedavi etmek kelimelerinin
birleştirilmesinden meydana gelir. “Tıbbi bitkilerle tedavi” anlamına gelen “Fitoterapi”
terimi ise ilk kez Fransız hekim Henri Leclerc (1870-1955) tarafından kullanılmıştır.
Fitoterapi asla bir alternatif tedavi yöntemi değildir. Sağlığın korunması ve tedavi amacıyla
yararlanılan bir Tamamlayıcı Tıp yöntemidir (Tablo 1).
Tablo 1. Tamamlayıcı sağlık sınıflandırması
Her bitkide fotosentez sonucu meydana gelen yüzlerce bileşen bulunmaktadır. Bu
bileşenler arasında proteinler, karbonhidratlar, lipitler gibi primer metabolitler besleyici
özellikleri ile sağlığımızı desteklerken, sekonder metabolitler olarak adlandırılan bileşenler
ise sağlığın korunması ve tedavide destekleyici rol oynamaktadır. Bu nedenle bitkiler insan
sağlığında son derece önemlidir (Özgüç, 2017).
Hem koku ve tat özellikleri olan, ayrıca tedavi özelliklerinden dolayı ilaç olarak
kullanılan bitkilere tıbbi ve aromatik bitkiler denilmektedir. Bitkinin kokusu, genelde sahip
olduğu uçucu bileşiklerden kaynaklanmaktadır. Aromatik bitkilerden, genelde distilasyon ile
elde edilen uçucu yağlar, koku ve tat özelliklerinin dışında kozmetik ve parfümeride yaygın
olarak kullanılır. Tıbbi ve aromatik bitkiler günümüzde baharat, bitkisel çay, gıda takviyeleri
ve gıda katkı maddesi olarak kullanılmaktadır (Resim 2). Bunun nedenleri ise;
➢
➢
➢
➢
Antioksidan özelliğe sahiptirler.
Antimikrobiyal (koruyucu) etkilidirler.
Gıdaya aroma verirler.
Gıdaya renk verirler.
31
Resim 2. https://gidatarim.com/cevre-orman/tibbi-ve-aromatik-bitki-ticaretiartiyor/124325.html
Azerbaycan’da birçok bitki ve meyvelerin şifalı özellikleri ile tıpta kullanımı ve
tedavi metotlarıyla insanlar çok eski zamanlardan tanışmışlar. Tıbbi ve aromatik özelliklere
sahip olan bitkiler 1545 çeşide ayrılmaktadır. Bu rakam Azerbaycan florasını içeren tüm
bitkilerin %34’ünü oluşturmaktadır. Bu rakam kendi içinde yabancı ülkelerden getirilerek
yerli koşullara uydurulmuş olan çeşitleri de içermektedir.
İlaç yapımında kullanılacak bitkisel hammaddelerin standardizasyonu için son
yıllarda Avrupa Farmakopesi (EP), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Avrupa Bilimsel Fitoterapi
Kooperatifi (ESCOP) gibi kuruluşlar bitkisel drog monografları yayınlamaya başlamışlardır
(Resim 3). WHO en çok kullanılan tıbbi bitkiler için uzun bir monograflar serisi
hazırlamaktadır. 28 monografın yakında yayınlanması beklenmektedir. 26 monograf ise
hazırlık aşamasındadır. Almanya’da Alman Federal Sağlık Ajansı, ‘Komisyon E’ adlı bir
uzmanlar komitesi kurup, bitkisel ilaçların güvenirliğini değerlendirmeye tabi tutmuştur.
(Başer, 1998). (Monograf: Biyolojik taksonomide, tek bir takson üzerinde, bütün bilinen
türleri irdeleyen, grup içindeki morfolojik, morfometrik, ekolojik ve coğrafi özellik ve
farklılıkları da ele alacak şekilde kapsamlı ve ayrıntılı çalışma).
32
Resim 3. http://escop.com/electronic-monographs
AZERBAYCAN’IN TIBBİ VE AROMATİK BİTKİLERİNDEN BAZILARI
ÇUHA ÇİÇEĞİ (Primula veris L.)
İlkbahar ve sonbaharda toplanıp kurutulan kökleri, yaprakları ve çiçekleri kullanılır.
Çiçekleri altın sarısı renkli, çok yıllık otsu bitkiler olup sulak çayırlarda görülürler. Hafif
kokulu ve anasonu andırır lezzetlidir.
İçerdiği etken maddeler sebebiyle; balgam söktürücü, idrar arttırıcı, hafif yatıştırıcı
olup Çuha çiçeği yağı da yaşlanmaya karşı kullanılabilecek genç görünmeye yardım edecek
bir bitkidir (Resim 4).
Resim 4. Çuha çiçeği (https://www.1milyarbilgi.com/haber/cuha-cicegi-yaginin-faydalarinelerdir-haberi-2153.html)
Çuha çiçeği tohumlarından Gamma-Linolenik Asit (GLA) elde edilmektedir. GLA
önemli yağ asitlerinden biri olup vücuttaki bütün organları kontrol eden ve hormonlara
benzer etki gösteren bileşiklerin (Prostoglandin-PGS) üretiminde kullanılır. Bu bileşikler
özellikle kalp, dolaşım, deri ve savunma sisteminde etkilidir. Ek olarak, GLA hücre zarının
önemli bir bileşenidir (Baytop 1999; Zeybek ve Haksel, 2011).
33
SEDEF OTU (Ruta graveolens L.)
Sedef otu Azerbaycan’ın yarı çöl bölgelerinde yetişmektedir. Sedefotu, genellikle
stres ve kaygı ile baş etmek maksatlı kullanılan bir bitkidir. Derler ki; eğer bitkiniz solmaya
başladıysa, sebebi, çevredeki kötü enerjiyi emiyor olmasıdır.
60-100 cm. boylanabilen, çalı görünümünde, oldukça sık çatallaşan yeşil renkli olup
gövdesi ve dalları yuvarlaktır (Resim 5). Sedefotu bitkisinin toprak üstü bölümleri uçucu
yağ, alkaloitler, tanen, reçine, rutin adı verilen glikozit ile pektin içerir.
•
•
•
•
•
•
Tohum ve yaprakları az miktarlarda tüketilmek koşuluyla bazı ülkelerin
mutfağında yer alır.
Uyarıcı, terletici, gaz ve adet söktürücüdür.
İştahı açar ve sindirimi kolaylaştırır.
Yatıştırıcı olup spazmları çözer.
Solucan (kurt) düşürücü etkisi vardır.
Göz yorgunluğunu giderir.
Sedefotu, yüksek oranlarda tüketildiğinde zehirli olabilir; özellikle bitkinin yağı
içildiği takdirde (yağı sadece harici kullanım içindir) zarar verir. En fazla on iki tane sedefotu
yaprağını bir litre suya ilave ederek bir çay hazırlayabilirsiniz (Baytop 1999; Zeybek ve
Haksel, 2011).
Resim 5. Sedef otu bitkisi ve tohumu (www.google.com.tr/görseller)
ŞAHTERE OTU (Fumaria officinalis L.)
Azerbaycan’da geniş yayılış alanına sahiptir (Resim 6). Şahtere otu, bağırsak
spazmları, karaciğerden üretilen ve yağların sindiriminde önemli olan safra akışının
düzenlenmesinde etkili görülmekte, ayrıca deri problemleri (egzama, kaşıntı ve akne gibi),
konjuktivit, kalp problemleri, sıvı atımını ve kabızlıkta kullanımı önerilmektedir (Baytop
1999).
34
Resim 6. Şahtere otu (http://www.hastalikvetedavisi.net/sahtere-otu.html#.XCe_8y2hnIU)
Farelerde yapılan bir çalışmada, karaciğer tümörlerine karşı iyileşmede de etkisi
görülmüş olup, tümör baskılayıcı ve kemoterapi ajanı olarak kullanımı ümit vaat
etmektedir.
Kısa süreli, önerilen düzeylerde ağız yoluyla kullanımı güvenli olarak görülse de
fazla kullanımının titreme ve ölüme kadar giden sonuçlar doğurabileceği konusunda uyarılar
bulunmaktadır (http://www.ebitki.com/index.php?hq=Ruta%20graveolens&gr=Latince).
AT KUYRUĞU (Equisetum arvense L.)
At kuyruğu otu nemli topraklarda, tarla aralarında, hendek kıyılarında yetişir, otsu bir
bitkidir (Resim 7). Acı madde, saponin, tanen, silisik asit, çeşitli alkoloidler ve potasyum
içerir.
Resim 7. At kuyruğu (http://gardeningwithjohnsteedman.blogspot.com/2013/02/horsetailequisetum-arvense.html)
Özellikle mevsim geçişlerinde sıklıkla rastlanan ağız ve bademcik iltihaplarına
yakalanma riskini azaltır. İçerdiği çözücü maddeler sayesinde böbreklerde biriken kalıntıları
idrar yolu ile atarak taş ve kum oluşumunu önler (Resim 8).
35
Resim 8. At kuyruğu (https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/medicinal-tea-madeof-horsetail-medicinal-plant-equisetum-news-photo/584686538)
İçerdiği silisik asit deri, tırnak ve saç rahatsızlıklarında kullanılır. Kurutulan saplar
kaynatıldıktan sonra kullanılan şampuana eklendiğinde saça diplerini besler ve saç derisinde
deforme olmuş hücreleri yok eder. Böylece kepek oluşumunu da önlemiş olur.
Vücutta biriken iltihaplı ödemleri, organları hasara uğratmadan vücuttan atar (Zeybek
ve Haksel 2011)
ÇÖREKOTU (Nigella sativa L)
Azerbaycan’ın Karabağ ve Kazah-Borçalı bölgelerinde bulunmakta olup tarih
boyunca tıbbın ve şifacıların en gözde bitkilerinden biri olmuştur. Kral Tutankamon’un
mezarında bile bulunan çörek otunun, Kleopatra tarafından güzellik için ve Hipokrat
tarafından karaciğer rahatsızlıkları için kullanıldığına dair tarihsel kayıtlar bulunmaktadır.
Tarih boyunca yaygın bir kullanım geçmişi olan çörek otunun tohumu ve yağı, çeşitli
hastalıkların iyileştirilmesinde son derece etkindir (Resim 9).
Araştırmalar, çörek otu yağında da bulunan Timokinon’un anti-tümör etkilerinin,
kolon, prostat, pankreatik ve akciğer kanserinde etkili olduğunu söylemektedir.
Timokinon ve kemoterapi ilaçları birlikte kullanıldığında tiyokinon, ilaçların toksisitesini
azaltmaktadır (Güzelsoy ve ark.,2018).
Resim 9. Çörekotu (https://www.medikalakademi.com.tr/corek-otu-nedir-faydalari-nelerdirhangi-hastaliklara-iyi-gelir/)
Bilimsel araştırmalar, çörek otunun Alzheimer hastalığının tedavisi umut verici
olduğunu göstermektedir. Journal of Ethnopharmacology dergisinde yayınlanan bir
araştırmada, çörek otunun bellek, dikkat ve kondisyonu arttırdığı tespit edilmiştir.
Araştırmalar, günlük 2 gram çörek otu tüketiminin insülin direncinde azalma, açlık
kan şekerinde denge sağladığını gösteriyor.
36
Güçlü antioksidan etkisi sayesinde saç dökülmesine karşı kullanılır.
KEKİK (Thymus sp.)
Halk tababetinde akne ve diğer cilt bozukluklarında, kurt düşürücü olarak ve baş
ağrılarında kullanılmıştır. Ayrıca uçucu yağından dolayı mide sekresyonunu arttırması
nedeniyle tonik ve hazmı kolaylaştırıcı olarak ve gaz söktürücü etkileri nedeniyle de midebağırsak hastalıklarında kullanılmaktadır (Resim 10).
Resim 10. Kekik (https://www.kekik.gen.tr/kekik-cicegi.html)
 Alman Komisyonu tarafından; öksürük ve bronşitteki kullanımı onaylanmış olup
ESCOP Monografı droğun terapötik endikasyonlarını; üst solunum yolu hastalıkları
ve boğmaca şeklinde belirlemiştir.
 Ağız mukoza membranının iltihabı ve nefeste hoş olmayan koku varlığı durumlarında
da kullanımı bulmaktadır.
 Haricen kullanımında romatizma ve soğuk algınlığında masaj yağları şeklinde ve
banyo katkı maddesi olarak kullanılır.
BİNBİRDELİK OTU, SARI KANTARON (Hypericum perforatum L)
Hypericum perforatum L., son 30 yıldan beri klinik ve laboratuvar şartlarında yoğun
olarak çalışılmakta olup, günümüzde özellikle depresyon tedavisinde yoğun olarak
kullanılmaktadır (Resim 11).
Bitkiden hazırlanan farklı formlardaki antidepresif farmakolojik ürünlerin yıllık satış
değerinin Avrupa pazarlarında 100 milyon $’ı, ABD’de ise 500 milyon $’ı aştığı; dünya
genelinde ise 1 milyar $’a yaklaştığı bildirilmektedir.
Resim 11. Sarı Kantaron (https://www.yasamtonu.com/sari-kantaron-yagi-mucizesi/)
37
Resmi monograflarda H. perforatum ekstraktlarının ve toprak üstü bitki kısımlarının
depresyon, ülser, hazımsızlık, karın ağrıları, yanıklar, bakteriyel enfeksiyonlar, migren, baş
ağrısı ve siyatik tedavilerinde etkili olduğu kayıtlıdır.
Hypericum türlerinin sulu ekstraktı halk hekimliğinde idrar yolu enfeksiyonları,
şeker, nevralji, kalp hastalıkları, gastrit, hemoroit ve ülser gibi birçok hastalığa karşı ilaç
olarak kullanılmaktadır. Özellikle zeytinyağıyla hazırlanan karışım bir yara iyileştirici ilaç
olarak hem ülkemizde hem de dünya genelinde oldukça popülerdir.
Resim 12. Sarı kantaron yağı ve çayı (https://www.google.com/search?client=firefox-bb&biw=1366&bih=654&tbm=isch&sa=1&ei=ccInXKbsHoOKsAGSsrO4BQ&q=sarı+kanta
ron&oq=sarı+kantaron&gs_l)
BİBERİYE (Rosmarinus officinalis L.)
Yaprak dökmeyen ve minik bir ağaca benzeyen biberiye kokusunu çam ağacına
benzetebilirsiniz. Biberiye bu kokusuyla da başta balık ve et yemekleri olmak üzere pek çok
yemeğe lezzet vermek amacıyla baharat olarak tüketilmektedir (Resim 13).
Resim 13. Biberiye (https://www.google.com/search?client=firefox-bab&tbm=isch&q=Biberiye&chips=q:biberiye)
Halk tababetinde dahili olarak: Sindirim sistemi şikayetlerinde, baş ağrısı ve
migrende, adet düzensizlikleri ve adet görememe durumlarında, aşırı yorgunluk ve bitkinlik
hallerinde ve hafıza kayıplarında kullanılmaktadır.
38
Haricen ise; genelde lapa şeklinde uygulanarak zor iyileşen yaralarda yara iyileştirici
ve antiseptik olarak kullanılır. Egzama tedavisinde, ağrı kesici olarak da özellikle kas
ağrılarında ve siyatikte uygulanmıştır.
Boğaz ve ağız yaralarının tedavisinde de faydalanılmaktadır.
Alman İlaç Kodeksi (DAC) Biberiye yaprağı çayının dahilen; gaz hissedilen doluluk
durumlarında, hazımsızlıkta, mide-bağırsak sisteminde hissedilen hafif kramplarda
kullanıldığını belirtmektedir (Resim 14).
Resim 14 . Biberiye (http://www.iremsude.com/evde-biberiye-yagi-hazirlama-dogalbiberiye-yagi-yapmak)
TIBBİ NANE (Mentha piperita L.)
Nanenin yemeklere lezzet katmasının yanı sıra şifalı özelliklerinin de bilindiğini,
hatta hazımsızlıkta nane-limon kaynatıp içmenin ilk akla gelen ev ilacı olduğunu belirten
Türk Fitoterapi (Bitkilerle Tedavi) Derneği Başkanı Prof. Dr. Ekrem Sezik “Anadolu’da
yaptığımız halk ilacı araştırmalarında, değişik yabani nane türlerinin yaprak ve uçucu yağının
halk ilacı olarak kullanıldığını gördük. Nane çay halinde bilhassa mide ağrıları, soğuk
algınlığı gibi hastalıklarda kullanılmaktadır. Halkımız uçucu yağına çok güzel bir isim
vermiş: “Nane ruhu”.
Tıbbi nanenin tarımı yapılır ve kurutulmuş yaprakları çay olarak kullanılır. Bu çayın
bulantı, hazımsızlık gibi sindirim sistemi rahatsızlıklarında belirtileri giderici olarak
kullanılabileceği Avrupa İlaç Kurumu tarafından da kabul edilmiştir.
Resim 15. Tıbbi Nane (https://bitkitohum.blogspot.com/2011/02/aromatik-ve-tibbibitkiler.htm)
Nane yağı ile iki farklı rahatsızlığa karşı yoğun araştırmalar yapılmıştır. Bunlardan
biri Kalın bağırsağın hassaslaşması ile ortaya çıkan Şişkinlik, İshal, Kabızlık, Karın ağrısı,
Bulantı ve Hazımsızlık gibi rahatsızlıklar ve ikinci olarak sinirsel gerginlik nedeni ile Baş
ağrısı ve Migren gibi rahatsızlıklardır.
39
Özellikle ilkbahar aylarında sık sık görülen ve tekrar eden astım ile alerjik
reaksiyonların iyileşmesine fayda sağlar.
Son yıllarda antioksidan ve ağrı azaltıcı etkilerinden dolayı radyoterapide
radyasyonun zararlı etkilerinden cildi koruduğunu gösteren araştırmalar da
yayınlanmıştır.
EBEGÜMECİ (Malva sylvestris L.)
Kendi kendine yetişen ve mor renkte çiçekler açan bir bitki olan ebegümecinin
yaprakları sebze olarak, çiçekleri de ilaç olarak kullanılır. Halk tababetinde dahili olarak;
bronşiyal mukoza iltihaplarında, mide ve bağırsak mukoza membranlarının iltihaplı
durumlarında ve mesane şikayetlerinde kullanılır (Resim 16).
Resim 16. Ebegümeci (https://www.sifalibitkitedavisi.com/ebegumeci-faydalarinelerdir.html)
Harici olarak yaraların tedavisinde, taze yapraklarından hazırlanan lapanın tülbent
arasında cilt üzerindeki çıban ve yaraların üzerine konması suretiyle tatbik edilir. Banyo
katkı maddesi olarak da kullanılmaktadır.
Alman Komisyonu tarafından; öksürük, bronşit ve ağız ve boğazın inflamasyonlu
durumlarındaki kullanımı onaylanmıştır.
Göz kuruluğu çekenlerde çayı ile pansuman iyi gelir.
SU TERESİ (Nasturtium officinale R.br.)
Çok yıllık bitki olup Hacı Süleyman İrevani (17.Yüzyıl) bu bitkinin suyundan
yapılmış banyonun bedende bulunan atıkları uzaklaştırdığını yazmıştır (Resim 17).
Su teresi, pancar ve diğer yapraklı yeşilliklerle birlikte çok yüksek bir nitrat seviyesi
içerir. Yüksek miktarda nitrat tüketmenin; kan basıncını düşürdüğü, egzersiz sırasında
oksijen miktarını düzenlediğini ve atletik performansı artırdığı gösterilmiştir.
Resim 17. Su teresi (https://bilgihanem.com/su-teresi-nedir-nasil-kullanilir/)
40
Birçok çalışma, su teresi gibi bitki gıdalarının tüketiminin artması, obezite, diyabet,
kalp rahatsızlığı ve genel mortalite riskini azaltırken, sağlıklı bir cilt, artmış enerji
sağlamaktadır.
Turpgiller bakımından zengin beslenmek; akciğer ve kolon kanseri riskinde azalma
ile ilişkilendirilmiştir. Araştırmalar, turpgillere acı tadını veren kükürt içeren bileşiklerin =
sülforafanın aynı zamanda onlara kanserle mücadele gücünü kazandırdıklarını ileri sürdü.
Sülforafan; melanoma, özofagus, prostat, göğüs ve pankreas kanserleriyle
bağlantılı erken umut verici sonuçlar sebebiyle kanseri geciktirme veya engelleme
becerisi için araştırılıyor. Araştırmacılar sülforafanın; kanser hücrelerinin ilerlemesinde rol
aldığı bilinen enzim histon deasetilaz (HDAC) ‘yi engelleyebildiğini buldu (Resim 18).
Resim 18. Su teresi (https://tr.stockfresh.com/image/2787127/lung-cancer)
İnflamatuar cilt sorunlarında
Doğal bir anti inflamatuar, anti mikrobiyal ve anti bakteriyel olan su teresi çeşitli bulaşıcı
cilt hastalıklarında son derece etkilidir.
Bir anti-aging olarak çalışır
Su teresi bolca A vitamini ve C vitamini içerir. Bu içeriği ile güçlü antioksidanlara da
sahiptir. Yaşlanma belirtilerini hafifletmek için; ince çizgiler ve kırışıklıklar için kullanılan
etkili çözümlerden biridir.
Resim 19. Su teresi (https://bilgihanem.com/su-teresi-nedir-nasil-kullanilir/)
Cildi yatıştırır
41
Su teresi yatıştırıcı ve soğutma doğası ile kaşıntı ve yanma gibi sorunları hafifletmeye
yardımcı olur.
Kemik sağlığı
Su teresi içerdiği çeşitli vitaminlerin yanı sıra yüksek miktarlarda kalsiyum,
magnezyum ve manganez gibi mineraller içerir. Bu mineraller ve vitaminler gücü kemik
sağlığını korumaya yardımcı olup eklem ve osteoporoz gibi çeşitli kemik sorunlarında su
teresi kullanılabilir.
TIBBİ PAPATYA (Matricaria recutita )
Papatya, mayıs ve ağustos aylarında yetişen, güzel kokulu, otsu bir bitki olup yol
kenarları, tarlalar, bahçeler kısacası boş bulduğu her alanda yetişebilmektedir.
Yüzyıllardır Roma’da, Mısır’da ve Yunanlılarda ilaçların yapımında kullanılan
papatyalar, günümüzde de şifa bulmak amacıyla ilk tercih edilen bitkiler arasındadır.
Çiçekleri Haziran – Ağustos aylarında toplanarak güneşte kurutulur. Kuruyan
papatyalar kapalı kutularda saklanılır (Resim 19).
Resim 19. Tıbbi papatya (http://www.haber7.com/saglik/haber)
Dahilen; kramplardan kaynaklanan hastalıklar, mide-bağırsak sisteminin spazmları ve
enflamasyonlu hastalıklarda kullanım bulur.
Haricen; lapa ve yıkama suları şeklinde enfekte olmuş cilt, ağız ve boğaz mukozası
iltihap ve tahrişleri, dişeti hastalıklarında kullanılmaktadır. Anal ve genital bölgedeki
hastalıklarda oturma banyoları ve yıkamalar şeklinde uygulanır.
Sakinleştirici özelliği vardır. Bundan dolayı depresyon gibi hastalıklarda psikoterapi
ile alternatif tedavi yöntemi olarak uygulanabilir. Rahatlık verir ve uyku sorunu yaşayanlara
iyi gelir (Resim 20).
Resim 20. www. google.com.tr/görseller
42
SONUÇ
Tıbbi Ve Aromatik Bitkilerin Kullanımında Sakıncalı Durumlar
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Bağımlılık yapabilir ve kötü amaçla kullanılabilir,
Doping, uyarıcı ve öforizan (canlılık ve enerji veren) özelliklere sahip olabilir,
Anoreksik (iştah kesici, zayıflamaya yardımcı) olarak kullanılabilir,
Çocuk düşrücü olarak uygulanabilir,
Karaciğere zararlı maddeleri içerebilir,
Hamile, loğusa, bebek ve ihtiyarlarda farklı ve şiddetli fizyolojik etkiler gösterebilir,
Mikroorganizma (aflatoksin), ağır metal, pestisit ve radyasyon içerebilir,
İlaç etkin maddeleri (iştah kesici, afrodiziyak, laksatif vb.) ile tahşiş edilip piyasaya
sunulabilir,
Bitkisel alerjenler içerebilir.
Bu nedenle bitkisel ürünleri kullanmadan önce, yukarıda sıralanan hususlar dikkate
alınarak, konunun uzmanları tarafından bilgi ve destek alınmalıdır.
KAYNAKLAR
Anonim, 2017. Orta Anadolu Kalkınma Ajansı, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Sektör Raporu,
http://www.oran.org.tr.
Baser, H.C., 1998. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 1314:19-43.
BAYTOP, T. 1999. TÜRKİYE'DE BİTKİLER İLE TEDAVİ GEÇMİŞTE VE BUGÜN.
NOBEL TIP KİTABEVİ, ISBN
9754200211.
Demirezer, L.Ö, 2010. Bitkilerin Tıpta Kullanılması Konusundaki Sorumluluklarımız.
Bitkilerle Tedavi Sempozyumu, Zeytinburnu/İstanbul Bildiri Kitabı, 87-88.
Güzelsoy, P., Aydın, S., Başaran, N. 2018. Çörek Otunun (Nigella Sativa L.) Aktif Bileşeni
Timokinonun İnsan Sağlığı Üzerine Olası Etkileri. J Lit Pharm Sci 2018;7(2):118-35.
Özgüç,
S,
2017.
http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/bulent-katarci/modern-tibbinonculugunde-yapilan-bitki-tedavisi-fitoterapi-40588594.
https://bilimseansi.blogspot.com/2017/04/sedef-otu-nedir-faydalar-nelerdir.html
Zeybek, U., Haksel, M. 2011. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları.
ISBN 978 – 605 – 88707 – 0 – 3, İzmir.
43
KADIN BİREYLERDE İSTENEN ÇOCUK SAYISININ
BELİRLEYİCİLERİ: BİGA İLÇESİ ÖRNEĞİ
Bahattin HAMARAT
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi. Biga İİBF. Ekonometri Bl. [email protected]
Aykut YALVAÇ
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi. Biga İİBF. Ekonometri Bl. Son Sınıf Öğrencisi. [email protected]
Öz.
Aileler ve bireyler istedikleri sayıda, istedikleri zamanda ve sağlıklı aralıklarla, bakabilecekleri
kadar çocuk sahibi olmak isterler. Bu amaçla bilgi, eğitim ve araçlara sahip olmak isterler. Aileler ve
bireyler verdikleri kararın sorumluluğunu taşırlar. Bu bağlamda yapılacak çocuk sayısı önem
kazanmaktadır.
Çalışmanın amacı kadın bireylerde istenen çocuk sayısını belirleyen faktörlerin ortaya konulması
çocuk sayısında etkili olan değişkenlerin belirlenmesidir. Araştırmada veriler anket tekniği ile elde
edilmiştir. Bu kapsamda 246 kadın bireye yönelik veri elde edilmiş ve analiz edilmiştir. Anket formunda
kadın bireylerin çevresel etki, eğitim etkisi, yaş tutumu, kürtaja yaklaşım, doğum yöntemi tercihleri ve
korunmaya yönelik tutumlarının istenen çocuk sayısını belirlemeye yönelik ifadelerden oluşan ölçekler yer
almıştır. Gizil değişkenler arasındaki ilişkiler yapısal eşitlik modeli ile araştırılmış ve araştırma modelinde
eğitimin çevresel etkiye, çevresel etkinin doğuma yönelik yaşı tutumuna ve korunma yöntemine yönelik
tutuma etkisi belirlenmiştir. Kadın bireylerin doğuma yönelik yaş tutumu ve korunma yöntemleri tutumunun
kürtaja yönelik davranışa veya tutumu etkilediği, kürtaja yönelik tutumun da istenen çocuk sayısını etkilediği
belirlenmiştir. Araştırmada doğum yöntemlerine yönelik bakışın koruyucu yöntem tutumunu etkilerken
istenen çocuk sayısına etkisi belirlenmemiştir.
Anahtar kelimeler: Yapısal eşitlik modeli, aile planlaması, istenen çocuk, kürtaj, korunma.
DETERMINANTS OF THE NUMBER OF CHILDREN DESIRED IN WOMEN
INDIVIDUALS: THE CASE OF BİGA PROVINCE
Abstract
Families and individuals desire to have as many children, at any time and at healthy intervals which they
may care. For this purpose, they want to have knowledge, training and necessary instruments. Families and
individuals are responsible for their decision on this subject. In this context, the number of children to be
born gain importance. The aim of this study is to reveal the factors that determine the number of children
desired by female individuals. The aim of this study is to reveal the factors and the variables that determine
the number of children desired by female individuals.
The data were collected by questionnaire. In this context, data on 246 women were obtained and analyzed.
The questionnaire included scales consisting of statements of women to determine the number of children
they desired; which were the environmental impact, the education effect, the age attitude, the approach to
abortion, the method of birth preferences and the attitudes towards protection preferred. Relations of latent
variables were analyzed by the structural equation model. In the research model, the effect of education on
44
environmental impact and also the effect of the environmental impact on the attitude of age and the attitude
of protection method were determined. It was found that the behavior of the abortion of women was affected
by the attitude of age and the attitude of protection methods. It was also determined that the attitude toward
abortion affected the number of children desired. In the research, it was determined that the perspective on
the method of delivery affected the attitude of the protection method but not the number of children desired.
Keywords: Structural equation model, family planning, desired child, abortion, birth control.
1.
GİRİŞ.
Aileler, nüfusun hızla artışı, ekonomik durum, eğitim düzeyi ve sağlık hizmetlerinden
yararlanma durumu, göçler gibi diğer faktörlere bağlı olarak çocuk sahibi olmaya çalışmaktadır.
Tarım toplumunu neredeyse terk eden aileler çok çocuk yapmak yerine içinde yaşadığı üretim
ilişkisi çerçevesinde yetiştirebileceği kadar çocuk yapmaya yönelmişlerdir. Dolayısıyla toplumda,
yetiştirilebilecek çocuk sayısıyla istenen çocuk sayısı arasındaki makas neredeyse kapanacak bir
noktaya gelmiştir.
Ailelerde veya çiftlerde ideal çocuk sayısını belirleyen birçok etken bulunmaktadır.
Ebeveynlerin yaşı, eğitim düzeyi, yaşayan çocuk sayısı, ölü doğum ya da düşük sayısı, kürtaj sayısı
gibi faktörler planlanan çocuk sayısını etkilemektedir. Doğan, Özdamar (2003)’de aile planlaması
ile ilgili yaptıkları çalışmada ailelerde istenen çocuk sayısını en çok yaşayan çocuk sayısının
etkilediğini tahmin etmişlerdir. Araştırmacılar, yaşayan çocuk sayısı azaldıkça planlanan çocuk
sayısının arttığını belirlemişlerdir. Planlanan çocuk sayısı arttıkça ölü doğum ve düşük sayısı
artmakta ve buna bağlı olarak da yapılan kürtaj sayısının artığını tespit etmişlerdir.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2013 (2014)’e göre sahip olunan çocuk sayısıyla ideal
çocuk sayısı arasında yakın bir ilişki olduğu gözlenmektedir. Araştırmada bunun iki farklı nedeni
olabileceğine değinilmiştir. Birinci neden, geniş aile isteyen kadınların diğer kadınlara göre daha
fazla çocuk sahibi olmaya eğilim göstermeleridir. İkinci neden ise, kadınların sahip oldukları çocuk
sayısına göre ideal çocuk sayılarını rasyonalize ederek gerçekte olduğundan daha yüksek
söylemeleridir. İdeal çocuk sayısının belirlenmesinde bir miktar rasyonalize etme ihtimali olmasına
karşın, araştırmada, ideal çocuk sayısı için cevaplayıcılar çoğu zaman hayatta olan çocuklarının
sayısından daha düşük bir sayı söylemişlerdir. Araştırmada tüm kadınların, evlenmiş kadınların ve
halen evli kadınların sahip oldukları yaşayan çocuk sayısına göre ideal çocuk sayısının ve ortalama
ideal çocuk sayısının dağılımı belirlenmiş ve Tablo 1’de verilmiştir.
45
Tablo 1. Yaşayan Çocuk Sayısına Göre İdeal Çocuk Sayısı
15-49 yaşlarındaki tüm kadınların, evlenmiş kadınların ve evli kadınların yaşayan çocuk sayılarına
göre ideal çocuk sayılarının yüzde dağılımı ve ortalama ideal çocuk sayıları, Türkiye 2013
Yaşayan çocuk sayısı1
İdeal Çocuk sayısı
0
1
2
3
4+
Toplam
0
1,4
1,0
0,6
0,2
1,2
0,8
1
9,2
8,6
5,0
5,5
1,7
5,7
2
45,9
50,1
45,4
26,3
24,7
39,7
3
24,1
26,7
30,1
35,8
17,2
28,2
4
14,9
10,1
16,4
25,6
32,8
19,1
5
3,8
2,5
1,3
3,6
9,3
3,3
6+
0,6
0,6
1,1
2,5
11,7
2,7
Sayısal olmayan cevap
0,1
0,5
0,2
0,5
1,4
0,5
Toplam
100
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Sayı
562
1448
2651
1405
997
7063
Ortalama ideal çocuk sayısı2
Tüm kadınlar
2,4
2,5
2,7
3,1
3,7
2,7
Kadın sayısı
3217
1441
2647
1398
983
9686
Evlenmiş kadınlar
2,6
2,5
2,7
3,1
3,7
2,8
Evlenmiş kadın sayısı
561
1441
2647
1398
983
7030
Evli kadınlar
2,6
2,5
2,7
3,1
3,7
2,9
Evli kadın sayısı
497
1325
2529
1330
943
6623
1 Yaşayan çocuk sayısına araştırma sırasındaki gebelikler de dahildir.
2 Ortalamalara sayısal olmayan cevaplar dahil edilmemiştir.
Kaynak: Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması.
http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tnsa2013/rapor/TNSA_2013_ana_rapor.pdf. Erişim.30.11.2018
Tablo 1’de tüm kadınların, evlenmiş kadınların ve halen evli kadınların sahip oldukları
yaşayan çocuk sayısına göre ideal çocuk sayısının ve ortalama ideal çocuk sayısının dağılımını
göstermektedir. Hiç çocuğu olmayan kadınlar dışında, gerçekte sahip olunan çocuk sayısı ile ideal
çocuk sayısı arasında doğrusal bir ilişki vardır. Cevaplayıcıların yüzde 40’ı iki çocuğu ideal sayı
olarak ifade ederken, kadınların sadece yüzde 25’i dört ve daha fazla sayıda çocuğu ideal olarak
görmektedir. Ortalama ideal çocuk sayısı tüm kadınlar, evlenmiş ve halen evli kadınlar için sırasıyla
2,7, 2,8 ve 2,9’dur. Dört veya daha fazla çocuğu olan kadınlarda ortalama ideal çocuk sayısı 3,7
iken bu sayı hiç çocuğu olmayan veya bir çocuğa sahip kadınlarda 2,5’tir.
Tüm çiftlerin ve bireylerin istedikleri sayıda, istedikleri zamanda ve sağlıklı aralıklarla,
bakabilecekleri veya planladıkları kadar çocuk sahibi olma isteğine sorumluca karar vermelerine
ebeveynlerin yaşı, eğitim düzeyi, sosyo-ekonomik düzeyi gibi etkenler etkili olabilmektedir.
Toplumun eğitim düzeyi yükseldikçe nüfus artış hızı düşmektedir. Eğitim ile doğurganlık
arasında önemli bir ilişki vardır. Kadının eğitim düzeyi arttıkça doğurganlık sayısı azalmaktadır.
Genel itibariyle bakıldığında ebeveynler arasında eğitim düzeyi arttıkça sahip olunan çocuk
sayısında da azalma olmaktadır. Bilgisizlik ve yanlış inanç gibi sosyal faktörler, aile planlaması,
doğum öncesi ve sonrası bakım gibi eğitimle ilgili bilgiler çocuk sayısını etkilemektedir. Ayrıca
ebeveynlerin yaşının da ailede çocuk sayısını belirleyen bir etken olduğu bilinmektedir.
Araştırmada kadın bireylerin istenen çocuk sayısında etkisinin olduğu düşünülen bağımsız
değişkenlerden birisi eğitim etkisi ve yaş tutumu olarak belirlenmiştir.
Yaşanan coğrafî durum farklılığı da çocuk sayısını etkilemektedir. Kırsal bölgede yaşayan
ve tarımla uğraşan ailelerde çocuk sayısı daha fazla iken gelişmiş kentsel bölgelerde yaşayan
bireylerde ise durum daha farklıdır. Olumsuz yerleşim şartlarında çocuk sağlığını olumsuz yönde
etkilemektedir. Örneğin ulaşım şartlarının yetersiz oluşu, dağınık yerleşim, sağlık hizmetlerinden
yararlanmayı engelleyen merkeze uzak yerleşim şekilleri, çevrede yeterli eğitim kurumlarının
olmaması gibi durumlar sonucunda bireyler çocuk planlamasında esnek davranabilmektedirler.
46
Araştırmada bağımsız değişken olarak bir diğer faktör coğrafi duruma yönelik özellikler çevresel
etki olarak ele alınmıştır.
Bireylerde istenmeyen hamilelikler eğer doğumla gerçekleştiriliyorsa planlanan veya istenen
çocuk sayısını etkilemektedir. Benzer şekilde isteyerek düşüklerin gerçekleştirmesi de planlanan
çocuk sayısını etkilemektedir.
Türkiye’de evlilik, hem evliliğin ülke genelinde yaygın olması hem de doğumların
neredeyse tamamının evlilik içerisinde gerçekleşmesi nedeniyle demografik açıdan oldukça
önemlidir. İlk evlenme yaşı da kadının gebelik riski altına girmesini ifade etmesi nedeniyle önemli
bir demografik göstergedir. İlk evlenme yaşı da kadının gebelik riski altına girmesini ifade etmesi
nedeniyle nemli bir demografik göstergedir. Daha erken yaşlarda evlenen kadınlar ortalama olarak
daha uzun süre gebelik riski altına girmekte, bu da genellikle yaşam boyunca daha fazla sayıda
doğuma yol açabilmektedir. Türkiye’de kadınlarda doğurgan yaş olarak 15-49 yaş arası kabul edilse
de evlilik dışı çocuğa sahip olma sayısı oldukça az olduğu bilinmektedir. Kadınlarda ilk doğum
yaşını ve çocuğa sahip olma isteğini belirleyen evlenme yaşı, eğitim durumu, işteki pozisyon, eşler
arası yaş farkı gibi birçok faktör vardır. Kadınlarda ileri yaşlarda menopoz korkusu ya da erken
menopoz korkusu da çocuk yapma isteğini etkileyen bir faktör olarak ortaya çıkmaktadır. Bu
faktörlerin istenen çocuk sayısını etkileyeceği düşünüldüğünden araştırmada kadınların yaşa
yönelik tutumları bağımsız değişken olarak düşünülmüştür.
İstenmeyen gebelikler, üreme sağlığını tehdit eden önemli bir sorundur ve aile
planlamasında karşılanamayan gereksinim olarak ifade edilir. Pek çok gelişmekte olan ülkede
kadınlar daha fazla çocuk sahibi olmak istemedikleri halde farklı nedenlerle herhangi bir
kontraseptif yöntem kullanmamaktadır ve bu da doğurganlığı etkilemektedir. İstenmeyen gebelikler
çoğunlukla isteyerek düşükle sonlanmaktadır (Öztürk, Okçay 2003). Araştırma da İstenmeyen
gebeliklerin sonlandırılmasına yönelik kadın bireylerin görüşleri kürtaj tutumu olarak modele dahil
edilmiştir.
Kürtajın gerekliliği bazı durumlarda birçok insan tarafından kabul görmekle birlikte, dinsel
ve politik yaklaşımlar, bireysel yaklaşımlar her zaman uyum sağlamamış ve genellikle tıbbi eğilim
belirleyici olmuş ve istenen çocuk sayısını etkilemiştir.
Günümüzde aile planlaması genel kadın sağlığı ve güvenli annelik programlarının da
ayrılmaz bir parçasıdır. Kadınlar, cinsel ilişkiye girmeye başladıktan sonra menopoza kadar geçen
sürede, gebe kalmaya çalıştıkları ve gebe oldukları yıllar dışında istenmeyen gebelik riskine maruz
kalmaktadırlar. Çiftler veya kişiler tarafından verilebilecek en önemli ve en hassas kararlardan biri
aile planlamasıdır. Karar mekanizması, kişinin eğitimine, dini yapısına ve sahip olduğu etik,
kültürel yapıya bağlı olarak çalışmaktadır. Bu nedenle aile planlaması yöntem ve tekniklerinin şekil
ve uygulamalarının farklılığı, kişisel özgürlük ve kararlılığı artıran faktör olacaktır (Türüthan 2009).
Birçok kişi, çocuk sayılarını uygun zaman aralıklarında planlamak ve istenen çocuk
sayısından daha fazla çocuğa sahip olmamak için aile planlamasına ve ya korunma yöntemlerine
başvurmaktadır. Araştırmada kadın bireylerin korunmaya yönelik tutumları da bağımsız değişken
olarak ele alınmıştır.
Ülkemizde 2002 deki genel seçimler sonrası gelen hükümetlerin nüfus ve sağlık politikaları
ve önerilen çocuk sayısı üç den daha fazla çocuk yapmaya yönelik olmakla beraber doğum
politikaları da değişmiştir. Her ne kadar doğum şekli kişilerin tercihleri olsa da önerilen normal
doğum şeklidir. Sezaryenle doğum yapma kısıtı tam uygulanmasa da doğum şekli üzerine kısıtlar
vardır. Ayrıca doğumların kadınlar üzerindeki korkusu, heyecanı da düşünülerek araştırmada
bireylerin doğum şeklinin de istenen çocuk sayısını etkileyebileceği düşünülmüş ve modele dahil
edilmiştir.
47
2. ARAŞTIRMANIN AMACI, ÖNEMİ ve SINIRLILIKLARI
Günümüzde, sanayileşme ile birlikte kentlerde ailelerin daha iyi ekonomik fırsatlar
yakalaması, sosyal güvenceye sahip olmaları, yaşam şartlarının ağırlaşması ve kadınların iş
hayatında daha fazla rol alması çok çocuk sahibi olma isteklerini azaltmaktadır. Tarıma dayalı
yerleşim birimlerindeki ailelerde ise insan gücüne olan ihtiyaçtan dolayı çok çocuğa sahip olmak
isteği görülmektedir. Toplumda, çiftler ve bireylerin kendi doğurganlık davranışları konusunda
doğru bilgiye dayalı, bilinçli ve gönüllü bir seçim yapma hakkı vardır.
Aile planlaması, çiftlerin istedikleri zaman istedikleri sayıda çocuğa sahip olmalarıdır.
Çiftlerin aile planlaması hizmetlerinden yeterli düzeyde faydalanabilmesi son derece önemlidir.
Bunun sonucunda hem istenmeyen gebelikler hem de aşırı doğurganlık önlenerek anne-çocuk
sağlığı ve toplum sağlığı olumlu etkilenecek, çiftler veya bireyler istedikleri ve yetiştirebilecek
çocuk sayısına sahip olacaklardır (Budak vd 2015). Araştırmanın amacı çiftlerde veya bireylerde
istenen çocuk sayısını etkilen faktörlerin belirlenmesidir.
• Birçok çiftin veya kadın bireyin, bu tür araştırmalara zaman ayırmak istememesi, bilgi
paylaşmaktan kaçınmaları ve ahlaki değerlerine aykırı düşünmeleri çalışmanın, araştırma
anakütlesini oluşturan kadın bireylerin tümüne ulaşılamamasına sebep olmuştur.
• Araştırmanın Çanakkale/Biga ilçesinde yapılmış olması da sınırlılıklardan bir tanesidir. Biga
ilçesinin tarım ağırlıklı bir kent olması da diğer bir sınırlılık olarak çalışmada yer almıştır.
• Anket formlarında katılımcıların ifadeleri algılama ve yanıtlarda samimiyet düzeyi de bir
sınırlılık etkeni olarak karşımıza çıkmaktadır.
3. ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ
Çalışmanın anakütlesini Çanakkale/Biga ilçesinde yaşayan kadın bireyler oluşturmaktadır.
Değerlendirmeye alınabilen 246 kadın bireye yönelik veriler araştırmanın örneklemini
oluşturmaktadır. Araştırmayı nicel verilerle desteklemek amacıyla anket tekniğine başvurulmuş ve
veriler anket tekniği ile elde edilmiştir. Anketler, örneklem grubuna kolayda örnekleme ile bizzat
ulaşılarak elden dağıtılmış ve anında kadınlar tarafından doldurulmasıyla elde edilmiştir. Anketlerin
kadın bireyler tarafından doldurulma süreci 15 günlük bir süreçte gerçekleşmiştir. Kadın bireylere
255 anket doldurtulmuş ancak 246’sı kullanılabilir bulunarak değerlendirmeye alınmıştır. Ankette
yer alan ölçekler Likert ölçeği tarzında hazırlanmış olup yanıtlar 5 noktadan oluşmaktadır. Gizil
değişkenler arasındaki ilişkiler yapısal eşitlik modeli ile araştırılmıştır.
3.1. Yapısal Eşitlik Modeli
Yapısal eşitlik modelleri (YEM) gözlenen ve gözlenemeyen (gizil-latent) değişkenler
arasındaki nedensel ilişkilerin sınanmasında kullanılan kapsamlı bir istatistiksel tekniktir. YEM
gizil değişkenler seti arasında bir nedensellik yapısının var olduğunu ve gizil değişkenlerin
gözlenen değişkenler aracılığıyla ölçülebildiğini varsayar (Yılmaz, 2004). YEM verilen bir
modeldeki gözlenen değişkenlere (hem bağımlı hem bağımsız) ilişkin ölçüm hatalarını açıkça
hesaba katan bir yöntemdir. YEM aynı zamanda değişkenler arasında doğrudan ve dolaylı etkileri
belirleme olanağı sağlayan bir yöntemdir (Yılmaz, Çelik 2009; Hamarat ve diğ. 2014).
3.2. Araştırmanın Modeli ve Hipotezler
Araştırmada kadın bireylerin istenen çocuk sayısında toplumsal ve eğitim etkisi yaş, kürtaj
tutumu gibi faktörlerin etkisi incelendiğinden grafik 1’de yer alan model sınanmıştır. Araştırmaya
yönelik hipotezler aşağıda verildiği gibidir.
H1: Kadınlarda eğitime yönelik etki algısı artarken çevresel etki algısı da artar.
H2: Kadınlarda çevresel etki algısı artarken evlenmeye yönelik yaş tutumu da artar
H3: Kadınlarda çevresel etki algısı artarken hamilelikten korunmaya yönelik tutum da artar.
48
H4: Kadınlarda evlenmeye yönelik yaş tutumu artar iken kürtaja yönelik tutumda artar.
H5: Kadınlarda korunmaya yönelik turum artarken kürtaja yönelik tutumda artar.
H6:. Kadınlarda kürtaja yönelik tutum istenen çocuk sayısını azaltır.
H7: Kadınlarda doğum yöntemlerine yönelik tutum hamilelikten korunmaya yönelik tutumda
artış sağlar.
H8: Kadınlarda doğum yöntemlerine yönelik tutum istenen çocuk sayısını azaltır.
Grafik 1. Araştırma Modeline Yönelik Yollar ve Hipotezler
4. BULGULAR
Çiftlerde veya bireylerde istenen çocuk sayısını etkilen faktörlerin belirlenmesine çalışıldığı
araştırma 246 kadın üzerinde yürütülmüştür. Kadınların medyan yaşı 39, ortalama yaşı ise
40,54±9,734 olarak hesaplanmıştır. Kadın bireylerin % 88,2’si evli, %11,8’i ise bekar bireylerden
oluşmaktadır. Kadınların eğitimine bakıldığında mod sınıfın ilkokul olduğu ve toplumun % 41,5’na
karşılık geldiği belirlenmiştir. Orta eğitime sahip olanların oranı ise %12,2 lise eğitimine sahip
olanların oranı da % 24,4, üniversite (ön lisans, lisans) eğitimine sahip kadınların oranı ise % 22
olduğu belirlenmiştir. Kadın bireylerin %83,3’ü ilçede yaşamını sürdürürken, % 11,4’ü il
merkezinde yaşadığını belirtmiştir. Köy veya kasabada yaşayan kadınların oranı ise % 5,2 olarak
belirlenmiştir. Kadınların ortalama gelirleri 2113,63±1032,72 olarak belirlenmiştir.
Kadın bireylerin ilk evlilik yaşları incelenmiş ve evlilik yaşının 13 ile 50 arasında olduğu
belirlenmiştir. Ortalama evlilik yaşının 21,24±4,22 olduğu ve 13-17 yaş arasında evlenenlerin oranı
ise % 15,4 olarak belirlenmiştir. Kadınların % 72,4’ü 18-25 yaş arasında evlenirken, % 12,2’si ise
26-50 yaş arasında evlilik yapmış olduğu belirlenmiştir. Kadınların evlilik süreleri de incelenmiş ve
ortalama evlilik süresinin 18,04±10,2 yıl olduğu belirlenirken, % 39,4’ünün en az 21 yıllık evli
olduğu belirlenmiştir. % 34,1’i12-20 yıl evlilik süresine sahip iken % 15,9’u ise 6-10 yıl evlilik
süresine sahip olduğu belirlenmiştir. Genç yaş evlilik süresi olarak ifade edilebilecek 0-5 yaş evlilik
süresine sahip olan kadınların oranı ise % 10,6 olarak belirlenmiştir. Kadın bireyler evlendikten
ortalama 1,42±1,92 yıl sonra çocuk istemektedirler. Kadınların % 28,0’ı evlendikleri yıl içinde
çocuk isterken, % 41,1’i bir yıl içinde çocuk istemektedir. Evlendikten 2 yıl sonra çocuk isteyen
kadınların oranı ise 17,1 olarak hesaplanmıştır. Kadınların 13,7’si ise 3 ve daha sonraki yıllarda
çocuk istediğini belirtmiştir. Kadın bireylerde istenen ortalama çocuk sayısı 1,96±0,768 olduğu
belirlenmiştir. Kadınların % 2,8’i çocuk istemediğini belirtirken, % 19,1’i ise tek çocuk
istemektedir. İki çocuk isteyenlerin oranı ise % 60,2, üç çocuk isteyen kadınların oranı ise % 15
olarak hesaplanmıştır.4 ve 5 çocuk isteyenlerin oranı ise % 2,8 olarak hesaplanmıştır. Kadınlarda
ortalama gebelik sayısı 2,20±1,185 olarak belirlenirken, % 2,0’ı hiç gebe kalmamıştır. Bir defa
hamile kalan kadınların oranı ise % 25,6, iki defa gebe kalan kadınların oranı ise % 41,5 olduğu
belirlenmiştir. Kadınların % 19,1’i 3 defa gebe kalırken en az 4 defa gebe kalan kadınların oranı ise
% 11,7 olarak belirlenmiştir. Kadınlarda istenmeyen hamilelik sayısı da belirlenmiş ve ortalama
0,27±0,729 olarak hesaplanmıştır. Kadınların %83,7’si istenmeyen hamilelik yaşamadığını
49
belirtirken, % 10,2’si bir defa istenmeyen hamilelik yaşadığını belirtmiştir. İstenmeyen hamilelik
sayısı 2 ve daha fazla olan kadınların oranı ise % 6,0 olarak bulunmuştur. Kadınlarda ölü doğum
veya düşük sayısı da gözlenmiş ve ortalama 0,32±0,722 düşük veya ölü doğum sayısı belirlenmiştir.
Kadınların % 77,6’sı ölü doğum veya düşük yapmadığını belirtirken % 16,3’ü bir kez ölü doğum
veya düşük yaptığını belirtmiştir. iki veya daha fazla düşük veya ölü doğum yaptığını belirten
kadınların oranı ise % 6,1 olarak belirlenmiştir. Kadınların ortalama yaşayan çocuk sayısı
1,77±0,739 olarak belirlenmiştir. Kadınların % 3,3’ünün yaşayan çocuğunun olmadığı, % 30,5’inin
ise 1 çocuğunun yaşadığı belirlenmiştir. İki çocuğu yaşayan kadınların oranı ise % 53,7 olarak
hesaplanırken üç çocuğu yaşayan kadınların oranı ise % 11,4 olduğu belirlenmiştir. % 1,2 kadının
ise yaşayan çocuk sayısının 4 olduğu belirlenmiştir. Kadınların hamilelikten korunma yöntemleri de
incelenmiş ve % 40,2’sinin kondom kullandığı, %26’sının koruyucu iğne, % 24,4’ünün geri çekme
yöntemi tercih ettiği, %8,1’inin ise ertesi gün hapı kullandığı belirlenmiştir. Ria kullanan kadınların
oranı ise % 1,2 olarak belirlenmiştir. Kadınların % 76,8’inin hiç kürtaj yaptırmadığı, % 14,6’sının
ise bir kez kürtaj yaptırdığı belirlenmiştir. İki defa kürtaj yaptıran kadınların oranı ise % 4,5 üç ve
daha fazla kürtaj yaptıran kadınların oranı ise % 4,0 olarak belirlenmiştir. Kadınların % 70,3’ü aşk
evliliği yaparken % 17,9’u görücü usulü evlilik yaptığını belirlenmiştir. Akraba evliliği yapan
kadınların oranı ise % 3,3 olarak belirlenirken mantık evliliği yapan kadınların oranı % 8,5 olarak
hesaplanmıştır. Elde edilen sonuçlar Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2. Kadınlara Yönelik Özellikler ve Dağılımı
Değişken Özellik
Evlilik
13-17
yaşı
18-25
26-50
Yaşayan
0
çocuk
1
sayısı
2
3
4
İstenen
0
çocuk
1
sayısı
2
3
4
Çocuk
0
isteme
1
yılı
2
3+
Kürtaj
0
sayısı
1
2
3
İstenmeyen
0
hamilelik
1
sayısı
2
N
38
178
30
8
75
132
28
3
7
47
148
37
7
69
101
42
34
189
36
11
10
206
25
15
Yüzde
15,4
72,4
12,2
3,3
30,5
53,7
11,4
1,2
2,8
19,1
60,2
15,0
2,8
28,0
41,1
17,1
13,7
76,8
14,6
4,5
4,0
83,7
10,2
6,0
Değişken
Düşük
veya ölü
doğum
Gebelik
sayısı
Özellik
0
1
2
0
1
2
3
4+
Korunma Koruyucu iğne
yöntemi Ertesi gün hapı
Geri çekme
Kondom
Ria
Evlilik
0-5 yıl
süresi
6-10 yıl
11-20 yıl
21+
Evlilik Akraba evliliği
şekli
Görücü usulü
Aşk evliliği
Mantık evliliği
Eğitim
İlkokul
Ortaokul
Lise
Üniversite
N
191
40
15
5
63
102
47
29
64
20
60
99
3
26
39
84
97
8
44
173
21
102
30
60
54
Yüzde
77,6
16,3
6,1
2,0
25,6
41,5
19,1
11,7
26,0
8,1
24,4
40,2
1,2
10,6
15,9
34,1
39,4
3,3
17,9
70,3
8,5
41,5
12,2
24,4
22,0
Ankette yer alan ölçeklerin güvenirliği ve doğruluğu araştırılmış, güvenilirliğin bir
parametresi olarak Cronbach’s Alpha istatistiği, ölçeklerde yer alan maddelerin doğruluğu ise
doğrulayıcı faktör analizi ile incelenmiştir. Tüm boyutlarda Cronbach’s Alpha istatistiği anlamlı
bulunmuştur. Cronbach’s Alpha istatistiği en küçük 0,621 olmak eğitime yönelik tutum, en yükseği
ise 0,759 ile korunmaya yönelik boyutta elde edilmiştir. Her bir ölçek ayrı ayrı ele alınarak, soru
bütün korelasyonlar incelenmiş, negatif korelasyona sahip soru bulunmamıştır. Ayrıca ölçeklerden
çıkarıldığında güvenilirliği yükselten herhangi bir soruya rastlanmamıştır. Ölçek soru
50
ortalamalarına bakıldığında en küçük ortalama 2,12 ile istenen çocuk sayısı boyutunda elde
edilmiştir. En yüksek ortalama ise 4,18 ile çevresel etkisi boyutunda elde edilmiştir. Araştırmada
güvenirlik analizi ile doğrulayıcı faktör analizi birlikte ele alınmış ve tüm boyutlar tek tek ele
alınarak doğrulanmıştır. Güvenirlik analizi sonuçları ve maddelere yönelik ortalama ve standart
sapmalar Tablo 3’de verilmiştir.
Korunmaya
yönelik tutum
Doğum
yöntemi
Kürtaja yönelik
tutum
Yaşa yönelik
tutum
İstenen çocuk sayısı
Eğitime yönelik tutum
Çevresel
etkisi
Boyutlar
Tablo 3. Güvenirlik Analizi Sonuçları ve Tanımlayıcı İstatistikler
Maddeler
X
V1 Gelişmiş bir bölgede kişiler daha güvenle çocuk sahibi olmak isterler.
V2 Kişiler, yaşadığı bölge güvenli değilse çocuk yapmak istemeyebilir.
V3 Yaşanan çevrede yeterli eğitim kurumunun olması çocuk isteğini artırır.
V4 Sağlık kurumlarına ulaşım kolaylığı çocuk yapmayı olumlu etkiler.
Cronbach's Alpha=0,743 Ölçek ortalama=4,01 Ölçek varyans= 0,926
V5 Eğitim seviyesi kişilerin çocuk sayısını etkiler.
Okur-yazarlığı yüksek bireyler istenen çocuk sayısından daha çok çocuk
V6
yapmak istemez.
Kadın bireyin eğitim seviyesinin artması, çocuğun daha iyi bir koşulda
V7
büyümesini sağlar.
Eğitimli kadınlar, istedikleri sayıda, istedikleri zamanda ve sağlıklı aralıklarla,
V8
bakabilecekleri veya planladıkları kadar çocuk sahibi olmak isterler.
Cronbach's Alpha=0,621 Ölçek ortalama=4,01 Ölçek varyans= 0,963
Aile içinde büyüklerinin baskısı, istenen çocuk sayısından daha fazla çocuk
V9
yapma eğiliminde etkili olabilir.
Kadınlarda çocuk bakmaya ilgi yüksek ise planlanan çocuk sayısından daha
V10
fazla çocuk yapma isteği artar.
Kadınlarda, doğum öncesinde ve doğum esnasında yaşananlar düşünüldüğünde
V11
istenen çocuk sayısından daha az çocuk yapma isteği oluşur.
V12 Kadınlarda çocuğun yalnız büyümemesi için yeniden çocuk yapma eğilimi artar.
Kadınlarda gelir seviyesi arttıkça yetiştirebilecekleri kadar çocuk sahibi olma
V13
isteği artar.
Cronbach's Alpha=0,699 Ölçek ortalama=3,779 Ölçek varyans= 1,196
V14 Kişi eğer orta yaş sendromunda ise çocuk yapma eğilimi azalır.
Bireyin erken evlenmesi durumunda istenen çocuk sayısında artış eğilimi
V15
gösterir.
V16 Eşler arasındaki yaş farkı çocuk yapmaya ilgiyi değiştirebilir.
V17 Bireyin evlilik için geç kalmış olması çocuk yapma eğilimini azaltır.
Cronbach's Alpha=0,721 Ölçek ortalama=3,681 Ölçek varyans= 1,244
V18 İstenmeyen gebelik durumunda kullanılabilir.
Doğum, annenin veya bebeğin sağlığını ciddi şekilde etkileyeceği durumlarda
V19
doğumu sonlandırmak için kürtaj kullanılabilir.
Kürtaj, eşlerin yeni bir çocuğa bakamayacağını düşündüğü durumlarda
V20
kullanabilir bir yöntemdir.
Doğacak çocuğun anne karnında ciddi bir fiziksel engelinin görülmesiyle
V21
gebelik sonlandırılabilir.
Cronbach's Alpha=0,711 Ölçek ortalama=3,621 Ölçek varyans= 1,429
V22 Sezaryen ile doğum yapmak zorunlu kalınmadıkça tercih edilmez.
V23 Normal doğum yapmak eski ama bir o kadarda sağlıklı yöntemdir.
V24 Su da doğum yapmak normal doğumu kolaylaştırır.
V25 Doğum yapacak her bireyin normal doğum yapması daha uygundur.
Cronbach's Alpha=0,661 Ölçek ortalama=3,651 Ölçek varyans= 1,299
V26 Çocuk istenmediği durumlarda gebeliği önleyici ilaç/hap kullanılmalıdır.
V27 Korunmaya rağmen şüphe duyuluyorsa gebelik testi yapılmalıdır.
Çiftlerde istenmeyen gebeliği önlemek için kadınlar rahim içi araç
V28 kullanmalıdır.
V29 İstenmeyen gebelikleri önlemek için erkekler kondom kullanılmalıdır.
Cronbach's Alpha=0,759 Ölçek ortalama=3,783 Ölçek varyans= 1,302
51
SS
4,18
3,98
3,85
4,01
0,790
0,934
1,083
1,016
4,02
0,910
4,01
0,965
4,01
1,020
3,99
1,026
2,27
1,133
2,22
1,132
2,22
1,106
2,12
1,021
2,28
1,072
3,76
1,074
3,66
1,119
3,68
3,62
1,166
1,099
3,63
1,289
3,70
1,142
3,69
1,158
3,67
1,186
3,47
3,67
3,67
3,78
1,234
1,150
1,125
1,041
3,78
3,79
1,131
1,138
3,69
1,161
3,87
1,133
Kadın bireylerde istenen çocuk sayısını etki eden faktörleri belirlemeye yönelik model
yapısal eşitlik modeli ile sınanmıştır. Yapısal modele yönelik elde edilen yollardan DOGY
ISTCS yolu hariç diğer yollar istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Mutlak değerce en
küçük t istatistiği 2,20 elde edilmiştir. Araştırma modelinin sınanmasına yönelik elde edilen uyum
ölçüleri NFI uyum ölçüsü hariç uygun bulunmuştur. Diğer uyum ölçülerine göre modelin uygun
olduğunu diğer bir ifadeyle ölçülen değişkenler arasında gözlenen kovaryans matrisi ile gizil
kovaryans matrisinin uyumluluğunu göstermektedir. Ayrıca yalınlık uyum ölçütlerinden Akaiki
bilgi kriteri yapısal modele yönelik bilgi kriterinden daha küçük bulunmuştur. Benzer şekilde tutarlı
Akaike bilgi kriterinde de benzer sonuçlar elde edilmiştir. Elde edilen uyum ölçüleri Tablo 4’de
verilmiştir.
Tablo 4. Araştırma Modeline Yönelik Uyum Ölçüleri
Uyum ölçüleri
İyi uyum
Kabul edilebilir uyum Ölçüm modeli
2
2
χ /sd.
0≤ χ /sd.≤2
2< χ2/sd.≤3
1,502
RMR
0≤RMR≤0,05
0,05<RMR≤0,1
0,065
GFI
0,95≤GFI≤1
0,90≤GFI<0,95
0,90
NFI
0,95≤NFI≤1
0,90≤NFI<0,95
0,84
NNFI
0,97≤NNFI≤1
0,95≤NNFI<0,97
0,95
CFI
0,97≤CFI≤1
0,95≤CFI<0,97
0,95
IFI
0,97≤CFI≤1
0,90≤IFI<0,97
0,94
RMSEA
0≤RMSEA≤0,05
0,05<RMSEA≤0,08
0,045
Model AIC=686.87< Saturated AIC =870.0
Model CAIC=988.73<Saturated CAIC=2829.82
Kaynak: Karagöz Y. 2016,Yılmaz ve Çelik, 2009, Schumacker R.E & Lomax R.G 2004, Bayram N 2010.
Aksu 2017.
Grafik 2’de yer alan araştırma modeline yönelik uyum ölçütlerinin iyi uyum veya kabul
edilebilir uyum sınırları içerisinde olduğu belirlendikten sonra modele yönelik kurulan hipotezlere
için aşağıdaki bulgular elde edilmiştir.
•
•
Kadın bireylerde eğitime yönelik etki algısı ile çevresel etki algılamaları arasında aynı
yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,89 birimlik bir ilişki belirlenmiştir (t=2,76 P<0,01).
Kadın bireylerde eğitime yönelik algılamalarında gerçekleşen bir birimlik artış çevresel etki
algılamalarında 0,89 birimlik bir artış göstermektedir. Dolayısıyla H1 desteklenmiştir.
Bireylerin istedikleri sayıda, istedikleri zamanda ve sağlıklı aralıklarla, bakabilecekleri kadar
sağlıklı çocuk sahibi olmaları ile eğitim arasında önemli bir ilişki vardır. Bireyin eğitiminin,
bireyin sağlıkla ilgili tutum ve davranışlarını etkileyerek sağlığa yönelik olumlu dışsallıklar
ortaya çıkaracaktır. Eğitim, kişilerin bilgilerini ve bilişsel yeteneklerini artırdığı için sağlık
ve sağlık hizmeti konusunda kendileri ve aileleri ile ilgili sağlık konusunda daha iyi seçimler
yapmalarına da etki etmektedir (Yardımcıoğlu 2013). Eğitim seviyesi arttıkça bireyler
çevresel etkileri de dikkate alan tutum, davranış göstereceklerdir. Çevre faktörleri olarak
ifade edilen sağlık ve eğitimin olumsuz olması istenen çocuk sayısını ve sağlıklı çocuk
yapabilmeyi etkileyecektir. Sağlık ve eğitim kuramlarına uzak yerleşim yerlerine sağlık,
eğitim hizmetini götürmek zordur. Çevresel üstünlüğü olmayan bölgelerdeki çocuklar sağlık
hizmetlerinden istenilen derecede yararlanamayacaklardır.
Kadın bireylerde çevresel etki algılamaları ile evlenmeye yönelik yaş tutumu arasında aynı
yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,50 birimlik bir ilişki belirlenmiştir (t=2,43 P<0,05).
Kadın bireylerde çevresel etki algılamalarında gerçekleşen bir birimlik artış evlenmeye
yönelik yaş tutumlarında 0,50 birimlik bir artış göstermektedir. Dolayısıyla H2
desteklenmiştir. Gebelik ve doğum yaşı ana sağlığı açısından önemli olduğu kadar
sosyolojik açıdan da önemlidir. Küçük yaşlarda anne gebeliği gerek anne gerekse doğacak
52
•
•
•
•
•
çocuk için riskler taşımaktadır. Literatürde gebelik ve doğum için 20-30 yaş aralığının en
uygun yaşlar olduğu belirtilmiş ise de gelişen teknoloji ve çevresel olanaklar gebelik yaşını
ve istenen çocuk sayısını etkilemektedir. Eşler arası yaş farkı her zaman ve her birey için
olumsuz bir etki olarak kabul edilmese de bu farkın 10-15 yıl geçmesi evlilikte alınan
kararlarda ve uyumda riskler ortaya çıkartabilmektedir. Kadının yaşamın içerisinde yer
alması, öğrenim süresinin uzaması kariyer planlamasında evlenme ve çocuk yapma istediği
kentsel kesimlerde yükselmektedir. Yaşamın içerisinde var olan kadınlarda istenen çocuk
sayısı ile yetiştirilen çocuk sayısı örtüştüğü gibi farklılıklar da gösterebilmektedir.
Dolayısıyla eğitim ve sağlı başta olmak üzere tüm bu durumlar kadın bireylerde istenmeyen
gebelikten korunma tutum ve davranışlarını da etkilemektedir.
Kadın bireylerde çevresel etki algılamaları ile hamilelikten korunma yöntemlerine yönelik
tutumlar arasında aynı yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,28 birimlik bir ilişki
belirlenmiştir (t=2,20 P<0,05). Kadın bireylerde çevresel etki algılamalarında gerçekleşen
bir birimlik artış hamilelikten korunma yöntemlerine yönelik tutumda 0,28 birimlik bir artış
göstermektedir. Dolayısıyla H3 desteklenmiştir.
Kadın bireylerde evlenmeye yönelik yaş tutumu ile kürtaja yönelik tutum arasında aynı
yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,78 birimlik bir ilişki belirlenmiştir (t=5,37 P<0,01).
Kadın bireylerde evlenmeye yönelik yaş tutumunda gerçekleşen bir birimlik artış kürtaja
yönelik tutumlarında 0,78 birimlik bir artış göstermektedir. Dolayısıyla H4 desteklenmiştir.
Kadın bireylerde hamilelikten korunma yöntemlerine yönelik tutumlar ile istenmeyen
hamilelikleri sonlandırmaya için kürtaj olmaya yönelik tutum arasında aynı yönde
istatistiksel açıdan anlamlı 0,31 birimlik bir ilişki belirlenmiştir (t=3,42 P<0,01). Kadın
bireylerde hamilelikten korunma yöntemlerine yönelik tutumlarda gerçekleşen bir birimlik
artış kürtaj olmaya yönelik tutumda 0,31 birimlik bir artış göstermektedir. Dolayısıyla H5
desteklenmiştir. Kürtaj veya düşük yapılması bir gebeliğin sonlandırılması demektir.
Gebeliğin devam etmesi gebe kadının ruhsal ve fiziksel sağlığını ciddi ve kalıcı bir zarar
verecek ise doğacak bebekte ciddi sağlık sorunları doğuştan anomali, zeka sorunları gibi
sorunlar olacak ise gebelik yasal olarak sonlandırılabilir. Kürtaj korunma önlemlerini
almayan çiftlerde istenmeyen gebeliklerde tercih edilmiş olsa da kürtaj bir korunma yöntemi
olmayıp özel durumlarda yaşanan bir olgudur. Kürtajın fiziksel komplikasyonları bir yana
en önemli bir sonucu da yaşanan depresyon ve suçluluk duygusudur. Özellikle kendi
değerlerine muhalif olarak bu durumu yaşayan kadınlarda daha çok depresyon görülebilir.
Her bir kadın kendi geçmişiyle, kültürüyle inançlarıyla vardır ve yaşadığı ortamın bir
parçasıdır ve her ortamın kendine özgü normları vardır. Bu normlar ve sağlık nedenleri
istenen çocuk sayısını etkileyecektir. Araştırmada kadın bireylerin gerek yaş tutumu gerek
korunma yöntemlerine yönelik tutumlarının kürtaja yönelik tutumlarını etkilediği
belirlenmiştir.
Kadın bireylerde istenmeyen hamilelikleri sonlandırmak için kürtaj olmaya yönelik tutum
ile istenen çocuk sayısı arasında ters yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,80 birimlik bir
ilişki belirlenmiştir (t=-3,67 P<0,01). Kadın bireylerde hamilelikten korunma yöntemlerine
yönelik tutumlarda gerçekleşen bir birimlik artış istenen çocuk sayısında 0,80 birimlik bir
azalış göstermektedir. Dolayısıyla H6 desteklenmiştir. Kadın bireyler kürtajı bir korunma
yöntemi olarak görmek yerine sağlık açısından gerekli ve zorunluluk halinde yapılabileceği
tutumuna sahip olup, kendine özgü geçerli bir sebeple kürtaja olumlu yaklaşırken istenen
çocuk sayısını etkilemekte ve azaltmaktadır.
Kadın bireylerde doğum yöntemlere yönelik tutum ile hamilelikten korunma yöntemlerine
yönelik tutumlar arasında aynı yönde istatistiksel açıdan anlamlı 0,73 birimlik bir ilişki
belirlenmiştir (t=7,29 P<0,01). Kadın bireylerde doğum yöntemlerine yönelik tutumlarda
gerçekleşen bir birimlik artış hamilelikten korunma yöntemlerine yönelik tutumlarda 0,73
birim artış sağlamaktadır. Dolayısıyla H7 desteklenmiştir.
53
•
Kadın bireylerde doğum yöntemlere yönelik tutum ile istenen çocuk sayısı arasında aynı
yönde 0,06 birimlik bir ilişki belirlenmiştir. Belirlenen bu ilişki istatistiksel açıdan anlamlı
bulunmamıştır (t=0,57 P>0,05). Dolayısıyla H8 desteklenememiştir. Eş olarak kadınların
doğum yapması, gerek kadın için gerek baba için çok özel olmakla beraber sancılı, kaygılı
bir periyodu ifade etmektedir. Doğum yönteminin veya şeklinin kadınların psikolojisini
etkilemekte olup zamanından önce gebe kalmamak ya da doğumda karşılaşacakları
korkularla zamansız karşılaşmamak için korunmaya dikkat ederler. Araştırmada doğum
yöntemlerinin korunma tutumuna ve istenen çocuk sayısına etkisi araştırılmış ve doğum
yönteminin korunma tutumunu etkilediği belirlenmiştir. Doğum yönteminin istenen çocuk
sayısına bir etkisi ise belirlenmemiştir. .Elde edilen sonuçlar Grafik 2’de verilmiştir.
Grafik 2. İstenen Çocuk Sayısına Etki Eden Değişkenler ve Yollara Yönelik Korelasyonlar
5. TARTIŞMA
Araştırmada, kadın bireylerde eğitim ve çevresel faktörlerin çocuk yapmada yaş tutumuna
ve korunma yöntemlerine bakışının etkisi incelenmiş ve bu etkilerle beraber kadınların istenmeyen
hamileliklere yönelik kürtaj tutumuna etkisi incelenmiştir. Dolayısıyla modele yönelik tüm
değişkenlerin isten çocuk sayısına etkisi görülmeye çalışılmıştır. Gizil değişkenler arasındaki etkiler
yapısal eşitlik modeli ile araştırılmıştır.
Elde edilen bulgular kapsamında kadın bireylerde eğitime yönelik tutumlar çevresel etkilerin
çocuk yapma tercihini etkilediği belirlenmiştir. Eğitimin artması düşüncesi, kadın bireylerin veya
doğacak çocuğun yaşayacağı çevrenin sağlık veya eğitim olanakların algılanmasında önemli bir
etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Benzer şekilde kadın bireylerde yaşanan veya yaşanacak ortamın
sağlık kurumlarına ulaşımın kolaylığı, eğitim kurumlarının yaygın olması gibi yaşanan ortamın
54
güvenli olması evlenmeye yönelik ya da çocuk yapma yaşına yönelik tutumu etkilediği gibi
istenmeyen gebelikleri de etkilediği belirlenmiştir.
Kadın bireylerde yaşa yönelik tutum veya istenmeyen gebeliklerinden korunmaya yönelik
tutum istenmeyen gebeliklerin sonlandırılmasına yönelik tutumları ya da davranışları etkilediği
yönünde bulgular elde edilmiştir.
Kadın bireylerde istenmeyen gebeliklerde, gebeliğin sonlandırılmasına yönelik tutum veya
davranışlar artarken istenen çocuk sayısına yönelik algılamalarını azalttığı belirlenmiştir. Sonuç
olarak her ne nedenden olursa olsun kürtaja yaklaşım olumlaşırken istenen çocuk sayısına yönelik
algılamalar azalmaktadır.
Doğum yönteminin veya şeklinin korunma tutumuna ve istenen çocuk sayısına etkisi
araştırılmış ve doğum yönteminin korunma tutumunu etkilediği belirlenirken istenen çocuk sayısına
bir etkisinin olmadığı belirlenmiştir.
Kaynaklar.
Aksu, G., Eser, M. T., Güzeller, C. O (2017) Açımlayıcı ve Doğrulayıcı Faktör Analizi ile Yapısal
Eşitlik Modeli Uygulamaları, Detay Yayıncılım, Ankara.
Bayram N (2010) Yapısal Eşitlik Modellemesine Giriş, Amos Uygulamaları, Ezgi Kitabevi, Bursa
Budak, M. Ş., Toğrul, C., Balsak, D., Sakar, M. N., Tahaoğlu, A. E., Akgöl, S., Şentürk, M. B
(2015) İsteğe Bağlı Kürtaj Olan Kadınların Kontrasepsiyon Yöntemleri ve Kürtaj Nedenleri
Açısından Değerlendirilmesi, Jinokoloji-Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi; Volum: 12,
Sayı: 3, Sayfa: 106 - 109
Doğan, N., Özdamar, K (2003) CHAID Analizi ve Aile Planlaması İle İlgili Bir Uygulama, Türkiye
Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 23 (5), 392-397.
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (2014) “2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık
Araştırması”. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, T.C Kalkınma Bakanlığı ve
TÜBİTAK, Ankara, Türkiye.
Hamarat, B., Güler, O., Duran E., Gümüş M., Tufan E (2014) Çevresel Tehdit, Çevresel Bilinç ve
Çevresel Tutum, Çevre Odaklı Davranışı Etkiler Mi? Çanakkale Sivil Toplum Kuruluşları
Örneği. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 7/2, 26-56
Karagöz, Y., (2016). SPSS ve AMOS Uygulamalı İstatistiksel Analizler, Nobel Kitabevi, Ankara
Öztürk, H., Okçay, H (2003) İstenmeyen Gebelikler Ve İstemli Düşükler, Aile Ve Toplum Yıl: 5
Cilt: 2 Sayı: 6 Ekim-Aralık 2003 ISSN: 1303-0256
Schumacker R.E., Lomax R.G., (2004) A Begınner's Guıde To Structural Equatıon Modelıng,
Lawrence Erlbaum Assocıates, Publıshers, Second Edition London
Türüthan, K (2009) Kadınların Yaş ve Eğitim Düzeylerine Göre Doğurganlık Özellikleri ve Aile
Planlaması Yöntem Tercihleri, Tıpta Uzmanlık Tezi, T. C. Sağlık Bakanlığı İstanbul Göztepe
Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Koordinatörlüğü İstanbul.
www.istanbulsaglik.gov.tr/w/tez/pdf/aile_hekimligi/dr_kemal_turuthan.pdf
Yardımcıoğlu, F (2013) Eğitim ve Sağlık İlişkisi: Panel Eşbütünleşme ve Panel Nedensellik
Analizi, Ekonomik Ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Bahar, Cilt:9, Yıl:9, Sayı:1, 9:49-74
Yılmaz, V., Çelik, H. E (2009), Lisrel ile Yapısal Eşitlik Modellemesi-1, Pegem Akademi Yayınları,
Ankara.
55
AZERBAYCAN’DA İNANÇ TURİZMİNİN MEVCUT DURUMUNUN
DEĞERLENDİRİLMESİNE YÖNELİK NİTEL BİR ARAŞTIRMA
Hicran RZAZADE
AZERBAYCAN
Özlem GUZEL
Akdeniz Üniversitesi, TÜRKİYE
Rüya EHTİYAR
Akdeniz Üniversitesi, TÜRKİYE
Özet:
İnsanoğlu, var olduğu günden bugüne kadar “nasıl var olduğu, kim olduğu ve nasıl yaratıldığı” sorularına
yanıtlar aramıştır ve yanıtlarına onu götürecek olan noktalara doğru seyahatler yapmıştır. Kutsal mekanlara yapılan
inanç temelli seyahatler, tarihin en eski dönemlerinden beri öncelikli seyahat motivasyonu bağlamında ortaya çıkmıştır
ve bu seyahatler hala günümüzde önemini korumaktadır. Azerbaycan, turizm geçmişi çok uzun olmayan, kıyı-deniz
turizmi ile kaplıca turizminin yaygın olarak kullanıldığı ancak çok çeşitli kültürel değerlere de sahip olan bir
destinasyondur. Araştırmada, Azerbaycan’ın inanç turizmi potansiyeli ve pazarlamadaki yeterliliği değerlendirilerek,
uluslararası turizm hareketliliğini sağlayacak yeterli turizm potansiyeline sahip olup olmadığının belirlenmesi
amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımından yararlanılmıştır. Böylece Azerbaycan turizm paydaşlarının
görüşlerinin derinlemesine incelenebileceği ve inanç turizmi potansiyeline ve pazarlanmasına ilişkin ayrıntılı verilere
ulaşılabileceği düşünülmektedir. Nitel yaklaşım çerçevesinde veri toplama tekniği olarak yarı yapılandırılmış görüşme;
veri analiz yöntemi olarak da betimsel analizinden yararlanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre kamu, turizm sektörü
yöneticilerine ve paydaşlara Azerbaycan’ın inanç turizmine yönelik yapılabilecekler konusunda öneriler sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: İnanç, İnanç Turizmi, Azerbaycan ve Turizm.
THE EVALUATION OF THE CURRENT SITUATION OF RELIGIOUS TOURISM
IN AZERBAIJAN:
A QUALITATIVE RESEARCH
ABSTRACT
Mankind has searched for answers to the questions such as “who I am, how I was created, and how the World
was created" since he existed and made trips through the destination that would take him to his answers. Faith-based
travels to sacred places has emerged in the context of priority travel motivation since the earliest periods of history and
these travels still remain important today. Azerbaijan is a destination that has not had too long tourism history, with
coastal-sea tourism and spa tourism being widely used but also having various cultural values. In this research, it is
aimed to determine whether Azerbaijan has sufficient tourism potential to provide international tourism mobility by
evaluating the potential of religious tourism and its marketing potential. Qualitative research approach was done in the
research. The interviews it was performed with tourism stakeholders in the region. Suggestions will be presented in
context of the religious tourism marketing in Azerbaijan according to the results.
Keywords: Faith, Religion Tourism, Azerbaijan and Tourism.
1. GİRİŞ
Kavram olarak din, kültür, yaşam, tarihsel olaylar ve toplumun en geniş şekilde algılanması
ve yine insanların tarihteki süreçleri hakkında daha derin bir bakış açısı sağlamaktadır (Kelly, 1982:
56
128). Kültürün temel bir unsuru olan din, insan hayatının çeşitli unsurlarıyla bağlantılıdır ve giyimkuşam, yeme-içme faaliyetleri, siyasi görüş, sosyal tutum, seyahat motivasyonları ve davranışlarını
etkileyebilmektedir (Poria vd., 2003: 239; Mattila vd., 2001: 195; Levin, 1979: 9). İnsanların
devamlı ikamet ettikleri, çalıştıkları ve her zamanki olağan ihtiyaçlarını karşıladıkları yerlerin
dışına, dini inançlarını gerçekleştirmek inanç çekim merkezlerini görmek amacıyla yaptıkları
turistik amaçlı gezilerin turizm olgusu içerisinde değerlendirilmesi “inanç turizmi‟ olarak
tanımlanabilmektedir (Güzel, 2010: 90). Hıristiyanlık öncesi dönemlerde, Eski Mısır ve Hellen
kültürlerinde inanç turizminin var olduğu bilinmektedir (Horner ve Swarbrooke, 1999: 403). İnanç
turizmi eski bir turizm çeşidi olmasına rağmen, akademik çalışmalar açısından yeni keşfedilen bir
araştırma alanıdır. Olsen ve Timothy’ye (2006: 21) göre inanç ziyaretleri genel olarak özel ilgi
turizmine dayanmaktadır. İnanç turizmi, literatürde dini turizm, manevi turizm, hac turizmi, kültür
turizmi ve kültür miras turizmi kavramlarıyla sıklıkla eşanlamlı olarak kullanılmaktadır. Robinson
ve Novelli (2005: 10), turizm aktivitelerini kitle turizmi ve niş turizm olarak iki ayırmaktadır. Ve
Niş turizmi de kendi içinde kültür turizmi, doğa turizmi, şehir turizmi, kırsal turizm ve diğer turizm
türleri olarak sınıflandırmaktadır. İnanç turizmi de yazarlara göre kültür turizminin altında yer
almaktadır. Novelli (2005: 9) de inanç turizmini kültür turizmi kapsamında sınıflandırmaktadır.
Tala ve Padurean (2008: 246), inanç turizmi paydaşlarını “hükümetler, dini topluluklar,
uluslar arası organizasyonlar, yerel toplum, yerel yetkililer ve alt yapı yöneticileri, ç ve dış tur
operatörleri, transfer şirketleri, yerel turizm hizmeti sağlayıcıları, akademik çevre, diğer özel sektör
paydaşları” olarak sınıflandırmaktadır. Bu sınıflandırma içinde yer alan her bir paydaş, destinasyon
da inanç turizmin sağlıklı gelişimi ve tanıtımı bağlamında ortak bir vizyon geliştirerek, misyon,
hedef ve stratejileri belirleyerek hareket etmelidirler. Bu bağlamda bu çalışma ile genel olarak
turizm hareketlerinde yeni yükselme kaydeden Azerbaycan’ın öncelikle turizminin
değerlendirilmesi ve sonrasında geniş bir inanç turizmi potansiyeline sahip olan ülkenin inanç
turizmi kapsamındaki durumu değerlendirilecektir.
2. İNANÇ TURİZMİ
İnsanoğlu var olduğu ilk günden itibaren, bir dine ait olma ihtiyacı hissetmiştir. Bu
yüzdendir ki, insanoğlunun Dünya üzerinde var oluş tarihine bakıldığında birçok değişik din ve
inanç grupları ortaya çıkmaktadır. Böylece kutsal yerler insanoğlu tarafından kitlesel hareketler ile
ziyaret edilmiştir. Bu hareketler sonucunda alternatif bir turizm olgusu yani “inanç turizmi‟
doğmuştur (Güzel, 2010: 90). İnanç turizmi, insanların inançları gereği dini vecibelerini yerine
getirmek veya ziyaret etmek için dini açıdan önemli gördükleri kutsal yerlerde en az bir gece
konaklamalarından oluşan geçici seyahatlerin ortaya çıkardığı ekonomik ve sosyal nitelikli olay ve
ilişkiler bütünüdür (Karaman ve Usta, 2006: 473). İnançlardan etkilenerek bireylerin seyahat
etmeleri inanç turizmi kapsamında değerlendirilir (Rinschede, 1992: 34).
İnanç Turizmi, yaklaşık 300 milyon ziyaretçiye hizmet veren ve 18 milyar dolarlık bir bütçe
içeren hızla büyüyen bir turizm koludur. Ekonomik açısından hızla büyüyen inanç pazarı seyahat ve
konaklama endüstrisinin tüm alanlarını etkilemektedir. Tur operatörleri, gemi işletmeleri, oteller,
toplantı organizatörleri, otobüs işletmeleri, turizm danışmanlıkları edindikleri gelirler ile hızla
ilerleyen bu pazarda önde gelen isimler olmaktadırlar. Bu sebeple işletmeler, bu güçlü pazarı bir an
önce paraya dönüştürülebilir sermayeler olarak kullanmalıdırlar (Güzel, 2010: 91-94). Karaman ve
Usta’ya (2006: 482) göre, din ve turizm arasındaki ilişkinin önemini anlamak için din faktörünün
turizm üzerindeki ekonomik ve sosyolojik boyutunu anlamak gerekir. Dinin turizm üzerindeki
ekonomik boyutu her zaman için turizm sektöründe faaliyet gösteren işletmeleri cezp edememiştir.
Çünkü insanlar dini inançlarının gereklerini yerine getirmek için daha fazla harcama
yapmaktadırlar.
İnanç turizmi, Paris, Notre Dame'ye ziyaretlerden hac ziyaretlerine kadar pek çok farklı
aktiviteyi içeren bir olgudur (Griffiths, 2011: 63). Kutsal yerleri ziyaret eden turistler, dini bir
57
deneyim edinme ve kutsal bir ortamda bulunma arayışındadırlar (Shackley, 2002: 348). Diğer
dinlere ya da mezheplere mensup olan turistler, eğitim amaçlı ya da sadece meraktan dolayı dini
destinasyonları ziyaret etmektedirler (Nolan ve Nolan, 1992: 71). Güzel (2010: 93), insanları inanç
turizmine yönlendiren motivasyonları şu şekilde sıralamaktadır; manevi olarak rahatlamak, din
mensubu kişilerle tanışma ve buluşma isteği, dini vazifeleri yerine getirmek, insanların kendi
dinlerine ait önemli merkezleri görme isteği, günahlarından kurtulmak ve arınmak, Allah’a
isteklerini bildirmek.
Literatürde yer alan çalışmalar, insan hareketliliği ve manevi güdüler olarak ilgi
farklılıklarına göre hacılar ve turistleri iki grup olarak ayırmaktadır. Bu iki grup arasında ki fark ise
turistlerin zevk ve belli güdüler dahilinde geziler yaptıkları, hacıların ise manevi temelli güdüler ile
hareket etmeleridir (Eade, 1992: 21; Collins-Kreiner, 2010: 443; Smith, 1992: 4; Turner vd., 2011:
139; Turner, 1973: 207). Eickelman ve Piscator (1996: 35-36), inanç turizmini “hacılar, gönüllü
misyoner seyahatleri, dini etkinlikler dernek gezileri” olarak sınıflandırmaktadır. İnanç yerlerini
ziyaret eden turistler, daha çok aile üyeleri veya organize gruplarla seyahat etme eğilimindedirler
(aktaran: Thoma vd., 2014: 144). Bunun yanı sıra dini seyahatler, mevsimsellik, iklim ve hava
koşullarına göre şekillenmektedir. Bremer (2005: 9260) araştırmacıları dinin ve turizmin
kesişmelerini daha geniş üç yaklaşımla dikkate almaları gerekmektedir: mekansal yaklaşım (aynı
mekanı paylaşan hacılar ve farklı amaçla gelen diğer turistler), tarihsel yaklaşım (dini seyahat ve
turizm biçimleri arasındaki ilişki) ve kültürel yaklaşım (post modern bir dünyada modern
uygulamalar olarak hac ve turizm) (aktaran: Olsen ve Timothy, 2006: 2). Bazı dini mekanlarda
turizm ürünleri talebine göre sosyo-demografik farklılıklar görülebilmektedir. Örneğin, Fransa,
Lourdes’da dişillikle ilişkili olan Marian tapınaklarına özellikle daha çok kadınlar, Mekke’deki hac
ziyaretinde ise seyahatte cinsiyet kısıtlamaları olduğu için daha çok erkeklerin ziyaret etmektedir
(Rinschede, 1992: 47).
3. ARAŞTIRMA YÖNTEMİ
Araştırmada nitel araştırma yaklaşımından yararlanılmıştır. Bu bağlamda Azerbaycan
Cumhuriyetinde görev yapan turizm paydaşlarının görüşlerinin derinlemesine incelenebileceği ve
inanç turizmine ilişkin ayrıntılı verilere ulaşılabileceği düşünülmektedir. Araştırmanın deseni durum
çalışması olarak belirlenmiştir. Nitel yaklaşım çerçevesinde veri toplama tekniği olarak yarı
yapılandırılmış görüşme; veri analiz yöntemi olarak da betimsel analizinden yararlanılmıştır.
Görüşmeler bölgedeki 13 turizm paydaşı ile gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma ile Azerbaycan’da
küresel turizm potansiyeli içinde inanç turizmi yeri ve önemi belirlenmeye çalışılmıştır. Öte yandan,
Azerbaycan’da turizm faaliyetlerinin geçmişten günümüze ne gibi değişim gösterdiği, bu değişimin
gelişimi ne şekilde etkilediği bu süreçteki karşılaşılan engeller, ele alınmaya çalışılmıştır.
Araştırma kapsamında veri toplama amacıyla görüşme tekniği de kullanılmıştır. Görüşmelerde yarı
yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Soru formundaki ilgili alanyazı ve uzman görüşü
doğrultusunda yararlanılarak oluşturulmuştur.
3.1. Araştırmanın Örneklemi
Nitel araştırma yönteminde araştırmanın konusunu oluşturan olay ya da kişilerle ilgili
derinlemesine bir inceleme yapabilmek için örneklem küçük tutulmuştur ve bu çalışmada amaçlı
örnekleme yöntemi kullanılmıştır (Yıldırım ve Şimşek, 2016: 282). Amaçlı örneklemlerde
araştırmacılar katılımcıları çalışma için en uygun özelliklerine göre belirler. Örneğin, katılımcılar
çalışılan konu ile ilgili önceki deneyimleri ya da bu konu hakkındaki bilgileri nedeniyle seçilebilir
(Başkale, 2016: 25).Buna göre araştırmanın örneklemine dahil edileceklerin Azerbaycan turizmine
yön veren paydaşlardan seçilmesine özen gösterilmiştir. Olası kişiler belirlendikten sonra iletişim
bilgileri kullanılarak her birine ulaşılmış ve kısa bir şekilde araştırmanın amacı ve içeriği ile
araştırmacının kimliği açıklanmıştır. Görüşmelerin tamamı, gönüllülük esasına dayalı olarak
araştırmacı tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda toplam 13 turizm paydaşı örnekleme dahil
58
edilmiştir ve katılımcılara ilişkin bilgiler Tablo 1’de sunulmuştur. Görüşme yapılan kişiler K1, K2,
K3 şeklinde sıralanmış ve katılımcılara K1 ile K13 arasında kodlar verilmiştir.
3.2. Araştırma Analizi
Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz tercih edilmiştir. Betimsel analiz,
çeşitli veri toplama teknikleri ile elde edilmiş verilerin daha önceden belirlenmiş temalara göre
özetlenmesi ve yorumlanmasını içeren bir nitel veri analiz türüdür. Bu analiz türünde araştırmacı
görüştüğü ya da gözlemiş olduğu bireylerin görüşlerini çarpıcı bir biçimde yansıtabilmek amacıyla
doğrudan alıntılara sık sık yer verebilmektedir. Bu analiz türünde temel amaç elde edilmiş olan
bulguların okuyucuya özetlenmiş ve yorumlanmış bir biçimde sunulmasıdır (Yıldırım ve Şimşek,
2016: 242). Analiz Yıldırım ve Şimşek’in (2016: 261) belirttiği gibi dört aşamada
gerçekleştirilmiştir. Öncelikle görüşme ve gözlemlerde yer alan boyutlardan hareket ederek veri
analizi için bir çerçeve oluşturmuştur. Bu şekilde verilerin hangi temalar altında sunulacağı
belirlenmiştir. Araştırmacılar verilerin anlamlı ve mantıklı bir biçimde bir araya getirilmiş, bulguları
ilişkilendirilerek ve anlam kazandırmıştır. Bu şekilde bağlama ilişkin zengin bir bilgi havuzuna
ulaşılmıştır. Bu kapsamda araştırma yöntemine ilişkin olabildiğince ayrıntılı bilgiler verilmesi,
bulguların sunumunda metinlerde yer alan ifadelerden doğrudan alıntılar sunulması ve paydaşlardan
araştırmanın bulguları ile ilgili görüşlerinin alınması da inandırıcılığı artırmıştır.
Araştırmaya ilişkin nitel verilerin analizi Ok ve Erdoğan (2010: 307) tarafından önerilere
dayandırılarak uyarlanan (1) çözümleme, (2) güvenirlilik analizi, (3) verilerin kodlanması, (4) tema
ve kategoriler, (5) sonuçlar ve yorumlama olmak üzere beş aşamalı olarak gerçekleştirilmiştir.
Verilerin çözümlenmesi aşamasında katılımcılar ile bireysel görüşme yapılmadan önce
katılımcılardan izin istenmiş ve ses kaydına alınacağı ve kimseyle paylaşılmayacağı belirtilmiştir
(Yıldırım ve Şimşek, 2016: 135). Bu doğrultuda görüşmeler başlamıştır, böylece araştırmacı ve
katılımcılar arasında güven ortamı sağlanmaya çalışılmıştır. Görüşmeler sırasında katılımcılara
yöneltilen soruların anlaşılmaması ve eksik bilgi verildiğinde gerekli açıklama yapılmış, sorulara
ilişkin derinlemesine yanıt alınmaya çalışılmıştır. Katılımcılardan alınan izin doğrultusunda elde
edilen görüşme verileri çözümlenerek düzenli yazı formatına aktarılmış ve 21 sayfa ham veri elde
edilmiştir. Bu aşamada nitel araştırmanın iç geçerliliğini artırmak adına katılımcı teyidi yöntemi
kullanılmıştır. Zira nitel çalışmalarda en önemli güvenilirlik çalışmalarından birisi yazılı
dökümlerin katılımcılar tarafından incelendiği katılımcı teyididir (Güneri, 2018: 73). Nitel araştırma
için gerçekleştirilen bireysel görüşmeler 2017 yılının Ekim ve Aralık ayları arasında
gerçekleştirilmiştir. Görüşmelerin süresi yaklaşık 45 dakika sürmüştür. Görüşmelerde alınan ses
kayıtları yazılı hale getirilmiş, ardından kayıtlar tekrar dinlenilerek yazılı metin ile karşılaştırılmış
ve metinlerin doğrulanmıştır. Yapılan görüşmelerle elde edilen verilerin belirli bir doygunluğa
ulaştığı ve anlatıların tekrarlanmaya başladığı anlaşıldığından katılımcı sayısına son verilmiştir.
İkinci aşama nitel verilerin güvenilirliliğini analiz aşamasında nitel araştırmanın iç tutarlılığını
artırmak için tutarlılık incelemesi tekniğinden yararlanılmıştır. Bu tekniğin amacı araştırmaya
dışarıdan bir gözle bakılması ve araştırmacının etkinliklerini baştan sonra tutarlı bir biçimde
gerçekleştirip gerçekleştirilmediğinin ortaya konmasıdır (Yıldırım ve Şimşek, 2016: 245).
Hazırlanan görüşme soruları iki farklı araştırmacı tarafından tekrar incelenmiştir ve bir taslak
hazırlanmıştır. Hazırlanan taslak soru formu konu ile deneyimi olan ve halen üniversitelerin turizm
rehberliği bölümünde öğretim üyesi olan bir uzmanın görüşüne sunulmuş ve önerileri
doğrultusunda gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Görüşme formu iki grup sorudan oluşmaktadır.
Birinci grupta Azerbaycan turizminin genel yapısına ilişkin sorular, ikinci bölümde ise inanç
turizminin potansiyeli hakkında bilgi toplanmasını amaçlayan sorular yer almaktadır. Üçüncü ve
dördüncü aşama da verilerin kodlanmasında benzer anlatımlar Yıldırım ve Şimşek (2016: 276)
59
belirttiği gibi daha önce belirlenen temalar çerçevesinde, verileri kendi bağlamından ayırmadan
alıntılar araştırmacılar tarafından gruplanılarak, karşılaştırılmıştır. Araştırmacıların alıntı
gruplandırmaları arasında benzerlik ve tutarlılık sağlanıncaya kadar çalışma çözümlemesi devam
ettirilmiştir ve uzlaşmaya varılmıştır. Beşinci aşama olan sonuçlar ver yorumlar aşamasında ise nitel
araştırmanın iç geçerliliğini artırmak için uzman incelemesi tekniği kullanılmıştır. Bu aşamada
araştırmacılar turizm fakültesi turizm rehberliği bölümünde öğretim üyesi olan bir uzmanın
görüşüne sunulmuş ve ulaşılan sonuçları kendi düşünce tarzı ve yaklaşımı çerçevesinde
paylaşılmıştır (Yıldırım ve Şimşek, 2016: 285). Uzmandan alınan geri bildirimler araştırmanın
geçerliliği ve güvenilirliğine katkıda bulunmuştur.
3.3. Araştırma Alanı: AZERBAYCAN
Azerbaycan, zengin tarihi, kültürel ve doğal mirası ile dünyanın dört bir yanından ziyaretçi
çekmektedir. Ayrıca ülke içinde var olan maden suyu kaynaklarından tarihi geçmişine kadar zengin
doğal ve kültürel yapısı ile ülke içinde kongre, sağlık, av, doğa, kültür turizmi turizm çeşitleri
yapılmaktadır. Azerbaycan’da 80 yıldan beri turizm çalışmaları yapılmaktadır (Alakbarova, 2012:
11) ve 1932 yılından itibaren turizm hareketlerinin başladığı görülmektedir. O dönemde Bakü'de
“Proleter Turizm ve Seyahat için Gönüllü Toplum” turizm örgütü bulunmaktaydı. Bu örgütün
amacı yerel toplulukların turizm faaliyetlerine katılımı sağlamaktı (Mammadov ve Rahimov, 2009:
7). Kalkınma planı doğrultusunda 2002 yılından bu yana Azerbaycan'da yeni ve modern tesislerde
başarılar elde edilmiş ve ülkenin turizm alanlarında girişimlerde bulunulmuştur. Azerbaycan
Cumhuriyeti Devlet İstatistik Komitesi’nden elde edilen bilgiye göre 2017 yılında Azerbaycan’a
2.691.998 turist gelmiştir (www.mct.gov.az, 07.04.2018). Azerbaycan Dünya’nın en çok dini
hoşgörüye sahip ülkelerinden birisidir. Bu durum, bütün dini, kamu ve devlet yönetimleri tarafından
teyit edilmiştir. Papa II. İohan Pavel Azerbaycan’daki farklı Dünya dinleri kurumlarının barış içinde
bir arada bulunmasının hoşgörü ve karşılıklı anlaşma sayesinde mümkün olduğunu ve bu başarının
ülke için gurur sebebi olduğunu belirtmiştir (www.azpromo.az, 12.09.2017). Azerbaycan’ın İslam
dünyasında yeri dört yol (kavşak) şeklindedir. İslami kimlikler ve İslami çeşitlilikler olarak: İran
Şiileri, Türk, Dağıstan ve Araplar vardır. Sovyet Birliğinin dağılması dini duygu ve uygulamaların
gelişmesine, farklı dinlerin, kültürlerin ve soyların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu
çeşitliliklerin birleşimi Azerbaycan'ın coğrafyası ve tarihi gelişiminde önemli ölçüde bölgesel
değişikliklere sebep olmaktadır (Kotecha, 2006: 1). 2018 senesinde BakuNews.az’dan edinen
bilgiye göre, 1 Eylül 2009 yılından Azerbaycan’da yapılan yeni kayıtlar sonucu olarak 793 inanç
destinasyonu olduğu kaydedilmiştir. Bunlardan 715’i İslam dini, 17’si Hıristiyan dini, 8’i Yahudi
dini, 1’i Krishna dini, 2’si Behai dini ve 28’i diğer dinlere aittir. Azerbaycan’da toplamda 2250
cami, 14 kilise ve 7 sinagog mevcuttur (www.kabar.kg, 20.03.2018). Azerbaycan'ın dini
destinasyonundan Kildadağ Kilisesi, Kum Tapınağı, Kanzasar Tapınağı, 116 Bakü Camisi,
Muhammed İbn Ebu Bekir, Nizameddin Camisi, Tuba Şah Camisi, Ateşhgah, Ganja Cuma Camisi,
İlisuCame Camisi, Balakan Cuma Camisi, Bibiheybat Türbesi ve Camisi vb. dini yapıları en çok
ziyaret edilen inanç turizmi merkezleridir.
4. ARAŞTIRMA BULGULARI
Betimsel olarak analizi yapılan araştırma bulgularının değerlendirilmesi öncesinde
katılımcılarının demografik özelliklerine ilişkin yordamalar yapılmıştır. Tablo 1’de görüldüğü üzere
toplamda 13 paydaş ile görüşme yapılmıştır. Katılımcıların tümü erkek olup, yaş aralıkları 22 ile 62
arasında değişmektedir. Katılımcıların üçü Doktora mezunu, üçü yüksek lisans mezunu iken
diğerlerinin ise lisans ve lise düzeyinde mezun oldukları görülmüştür. Katılımcıların meslekleri
değerlendirilmediğinde ise katılımcıların acente çalışanları, din görevlileri, öğretim üyeleri, turizm
Bakanlığı yetkilileri ve esnaf oldukları görülmektedir.
60
Tablo 1. Katılımcılara İlişkin Demografik Özellikler
No
K1
K2
K3
K4
K5
K6
K7
K8
K9
K10
K11
K12
K13
Cinsiyet
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Erkek
Yaş
22
25
43
25
36
47
41
39
57
34
52
54
62
Eğitim
Lisans
Yüksek Lisans
Lisans
Lisans
Yüksek Lisans
Lisans
Lisans
Lise
Yüksek Lisans
Doktora
Lisans
Doktora
Doktora
Meslek
Rehber-Acenteci
Acente Yöneticisi
Acenteci
Turizmci
Turizm Bakanlığı Yetkilisi
Din Görevlisi
Din Görevlisi
Esnaf
Öğretim Üyesi
Turizm Bakanlığı Yetkilisi
Din Görevlisi
Öğretim Üyesi
Öğretim Üyesi
Araştırma kapsamında öncelikle katılımcıların genel olarak Azerbaycan turizmi
değerlendirmeleri istenmiştir. Bu soru bağlamında elde edilen bulguların gruplandırılması tablo
1’de gösterilmektedir. Tablo’da da görüldüğü üzere bulgular “turizmin önemi, turizm potansiyeli,
turist profili, turizm türleri, turizm politikaları, turizm gelişimi ve turizmden beklenti olarak”
gruplandırılmıştır. Turizmin önemi bağlamında turizm paydaşları turizm sektörünün gelişiminin
diğer sektörleri destekleyeceğini, turizmin bu bağlamda ülkeye ekonomik bir katkı sağlayacağını ve
istihdam yaratacağı görüşündedirler. Turizm potansiyeli olarak Azerbaycan değerlendirildiğinde ise
Azerbaycan’ın sahip olduğu iklimin, coğrafi güzelliklerin, milli parkların, kültürel zenginliklerin,
ipek yolu ve demiz yolunun önemli içerikler olduğu bulguları ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda
paydaşlar genel olarak Azerbaycan turizminin gelişimi için çok boyutlu donanımların ve içeriklerin
olduğunun farkındadırlar. Turist profili gruplandırması ise Azerbaycan’a oldukça geniş bir
yelpazeden turistlerin geldiklerini göstermektedir. Ancak literatürde taraması bağlamında elde
edilen turist rakamlarının düşük olması ise bu bağlamda düşündürücü bir bulgu olarak karşımıza
çıkmaktadır.
Diğer önemli bir gruplandırma ise paydaşların gözünde Azerbaycan’da yapılabilecek turizm
türleri olmuştur. Paydaşlardan elde edilen veriler göstermektedir ki Azerbaycan da “kültür turizmi,
doğa turizmi, sağlık turizmi, flora-fauna turizmi, kış turizmi, kitle turizmi, nostalji turizmi, etnik
turizm, gastronomi turizmi, ekoturizm” olmak üzere zengin turizm türlerinin yapılabileceği
görülmektedir. Turizm politikaları bağlamında sevindirici adımların atıldığı görülmektedir. Turizm
politikaları bağlamında Azerbaycan’da turistlere vize kolaylığı sağlandığı, turizm stratejilerinin ve
hedeflerinin belirlenmeye çalışıldığı, yol haritasının çizildiği, turizm konseyi kurulunun
oluşturulduğu görülmektedir.
Turizm gelişimi kapsamında ise paydaşlar yerel halkın turizm ve kararlara katılımın
sağlanması gerektiğini, özel ve kamu sektörünün yeterli desteği sağlaması gerektiğini, zincir
otellerin yatırım yapmaya başladıklarını, kalkınma planlarının oluşturulduğunu, turist
memnuniyetinin gözlemlenebildiğini ve turist artışlarının gerçekleştiğini belirtmişlerdir. Genel
olarak paydaşların turizmden beklentileri ise yerel halkın turizme dahil edilmesi ve yerel halka
istihdam yaratılması, yerel halkın kararlara katılımının sağlanması, resmi otoritelerin ilgisizliğinin
azaltılması, turizm paydaşlarının desteğinin artırılması ve kültür alışverişinin gerçekleşmesi olarak
sıralanmıştır.
61
Tablo 2. Genel Olarak Azerbaycan’da Turizm Değerlendirmesi
Turizmin önemi
✓ Turizm sektörünün
gelişimi
✓ Turizmin ekonomik
katkısı
✓ İstihdam etkisi
Turizm Potansiyeli
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
İklim
Coğrafi güzellikler
Milli parklar
Kültürel zenginlikler
Fauna
İpek yolu
Demir yolu
Turist Profili
✓
✓
✓
✓
✓
Arap ülkeleri
Rusya
Avrupa
Amerika
Uzakdoğu
“Uzun süre boyunca ülkemiz petrolden gelir elde
ediyordu, o dönemlerde de turizme önem veriliyordu ancak
turizmin anlamı önceki senelerdeki gibi değildi. Petrolün
fiyatının düşmesi, manatın değerinin düşmesi gibi
olaylardan sonra turizmin önemine daha da dikkat arttı.
Uzun süredir petrol dışı sektörlerin gelişmesi ile ilgili
çalışmalar yapılmaktadır ve bu önemli sektörlerden biri
turizmdir. Bu çalışmalarda artık devlet karşısına bir hedef
koyarak petrole bağlılığın azalması ve diğer sektörlerin
gelişmesi
yönünde
faaliyetlerin
yapılmasını
sağlanmaktadır. İstatistiklere göre bu hedefler sayesinde
ülkede turistlerin sayısında artış görülmektedir.” K10
“Turizm, ülkemizin iktisadi, sosyal, kültürel
hayatında ve istihdamda büyük rol oynamaktadır. İktisadi
bir önem taşıyan bir sektördür.” K10
“Azerbaycan’ı gelecekte turizmle ilgili büyük ve
önemli perspektifler bekliyor. Azerbaycan’da son
dönemlerde gelişmeye başlamıştır ama tüm bölgelerde
turizm alanları mevcuttur. Örneğin, Gabala, Qax,
Daşkesen, Guba ve b. bölgelerde güzel turizm merkezleri
vardır. Ama gelecekte turizmi daha da çok geliştirmek
mümkündür. Fikrimce eğer turizm güzel gelişirse
Azerbaycan dünyanın en güzel turizm destinasyonlarından
birisi olacaktır. Azerbaycan’ın havası da temizdir, iklimi
ılımandır, yaz dönemi için fazla sıcak değil, gerekirse daha
serin yerlere bile gidile bilinir.” K09
“Ülkemizin doğası, manzarası, flora, faunası,
iklimi çeşitliliği, milli parklarımız, dağlarımız, çaylarımız,
İpek yolunun üzerinde olmamız Bakü- Tiflis-Kars demir
yolunun olması gibi çok önemli turizm unsurlarımız var.”
K13
“Devlet çapında olan davetlerde, uluslar arası
kongrelerde gelen yabancılar burayı ziyarete geliyorlar.
Tabi ki onlara bilgi veriliyor onlar da ilgilenip ziyaret
ediyorlar. Müslüman ve diğer ülke vatandaşları da Cami’
ye geliyorlar. Son 2-3 senede daha çok turist geliyor. Farklı
konsolosluklardan da gelenler oluyor. Resmi faaliyet
olmasa da Kuveyt’den ziyaret etmek ve tanışlık için
getirilen Müslümanlar olmuştur.” K3
“Ülkeye Arap ülkelerinden, Türkiye’den, İran’dan
gelen turistler çoğunluktadır.” K8
“Azerbaycan her zaman Avrupa ülkelerinin
ilgisini çekmiştir. Ayrıca Azerbaycan’a Amerika, İngiltere,
Fransa, Japonya, Kore, Hindistan, İran, Türkiye
ülkelerinden gelen çok turistler vardır.” K9
“Azerbaycan daha çok Rusya ve Arap ülkeleri
pazarını hedef almaktadır. Aslında Arap ülkelerinin daha
çok ilgisini çeken ülkemizde hem helal yeme içme
sisteminin olması, hem de Avrupa ülkelerine yönelik
kültürün bulunmasıdır. Bu sebeplerden toplu şekilde Arap
ülkelerinden turist akımı görülmektedir.” K12
“İran ve Arap ülkelerini hedef pazarlarımız.
Katar, Dubai, Birleşik Arap Devletleri gibi ülkelerden
turistler gelmektedirler. Genel olarak dilleri anlaşılan
ülkeler olarak Türkiye, Rusya hedef alınmaktadır.
Gürcistan da komşu ülke olarak hedeflenmektedir.” K13
“Farklı ülkelerden turistlerin geldiğini görüyoruz;
Amerika, İngiltere, Fransa, Türkiye, İngiltere, Çin vb.” K3
“Azerbaycan’a şuan 2017 dönemi için Arap
62
Turizm Türleri
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
Kültür turizmi
Doğa turizmi
Sağlık turizmi
Flora-fauna turizmi
Kış turizmi
Kitle turizmi
Nostalji turizmi
Etnik turizm
Gastronomi turizmi
Ekoturizm
turistlerin akın yaptığını söyleye bilirim. Ama genel olarak
Kafkas ülkelerinden gelen turistler de vardır.” K4
“Turizm türlerinden kitle turizm daha iyi
gelişmiştir Azerbaycan’da.” K5
“Azerbaycan’a daha çok turistler komşu
ülkelerden gelmektedir. Daha çok Rus pazarına yönelik
çalışmalar yapılıyor. Genel olarak İran körfezinden,
Avrupa’dan gelen turistlerin sayısında fazlalaşma var. En
büyük turizm pazarı genel olarak bizim için Rusya’dır.
Siyasi olaylardan dolayı tabi ki turizm etkilenmektedir,
aynı şekilde Türkiye’de de siyasi olaylardan dolayı Rusya
pazarına yönelik turizmde çalkanmalar yaşandı.” K5
“İsrail’den, Avrupa’dan, Rusya’dan gelen turistler
vardır. Hatta bazen Sinagoga farklı dini inancı olan turistler
de geliyor.” K7
“Azerbaycan’ın malum bölgelerinde turizm yerleri
yapılmıştır. Doğal olarak her bir Azerbaycanlı gibi ben de
düşünüyorum ki Azerbaycan’da turizmin geleceği vardır.”
K3
“Ülke içinde farklı şehirlere gezi turları
düzenleniyor. Guba, Gabala, Haçmaz taraflarına turistler
için kültür gezileri düzenleniyor. Turistlerin bu yerlere
ilgileri yüksektir.” K8
“Azerbaycan turizm için çok elverişlidir, doğanın
yarattığı mucizevi yerler, eskiye dayalı tarihi abideler,
binalar var. Bunlardan en değerli, önemli olanı Fuzuli şehri
çok eskiden 300-400 bin yıl önceye ait yaşam alanı
olmuştur. Yaşam alanı olarak bulunan yerin ismi “Azıx
Mağarası” olarak geçiyor. Arkeolojik bulgulara göre eski
ilk insanlar buralarda yaşamışlar. Azerbaycan’ın güzel
iklimi malik bir ülke ve 9 iklim kuşağını kapsıyor. Güzel
doğası, manzarası, tatlı su havzaları, güzel pınarları,
çayları, ormanları, dağları, yamaçları, gül çiçek dolu
alanları genel olarak sefalı yerleri çoktur. Azerbaycan’da
sağlık için termal sular da mevcuttur. Böyle sular daha çok
Laçin ve Kelbecer bölgelerinde mevcuttur ki bu yerlere
göre şuan o topraklarımız işgal edilmiştir. O yerlerde
mineral sular, mide bağırsak, böbrekler, deri hastalıkları ve
birçok hastalıkları tedavisi için yararlı olan pınarlar vardı.
Naftalan çamuru var doğal olarak derinliklerden çıkıyor ve
deri hatsallıkları veya deri yenilenmesi için çok faydalıdır
Aynı zamanda sağlık için önemli olan bitkiler de mevcuttur
ki yeşillik olarak, demleyerek veya pişirerek yenilmesi
gerekiyor. Bunun dışında bazı tedavi için yararlı olan
meyveler de vardır ki onlar ormanlarda doğal şekilde,
yabani olarak yetişiyor. Bu açıdan Azerbaycan çok zengin
fauna ve floraya sahip bir ülkedir. Dağ turizmi
önemsenmektedir. Tuz Dağına astım hastalığı için tedaviye
geliyorlar.” K9
“Azerbaycan daha çok kültür turizmi yönünde
uzun süre ilerlemiştir, sağlık turizmi yönünde özellikle
yurtdışından Naftalan kili için fazlasıyla turistler
gelmektedir ve bundan başka bazı sıcak su merkezlerimiz
mevcuttur. Son dönemlerde kitle turizmi yönünde bir çok
başarılarımız var. Kış turizmi merkezi açıldı, artık biz kış
eğlenceleri, kış tatilleri yapmak isteyen turistleri de buraya
çekmeye hazırız. Şah dağda ve onun benzeri olan Tufan
dağda yeni bir merkez açıldı. Artık kış turizminde de
ilerledik.” K10
“Yahudiler şekilde normal turistik gezi için
geliyorlar. Onlar Kuzey tarafında yaşayan Dağ
63
Turizm Politikaları
✓ Vize kolaylığı
✓ Strateji ve hedeflerin
belirlenmesi
✓ Yol haritası
✓ Turizm konseyi
kurulu
Turizm Gelişimi
✓ Yerel halkın dahil
edilmesi
Yahudilerini ve orada ecdatlarının yaşadığı yerleri ziyaret
etmek için geliyorlar. Nostalji turizmi amacı ile gelmiş
bulunuyorlar.” K10
“Cumhurbaşkanının teşebbüsü ile sağlık turizmi
son zamanlarda hızla gelişmektedir. Naftalan’da benzersiz
olan, dünyanın hiçbir ülkesinde mevcut olmayan tedavi
önemi taşıyan petrol çeşidi vardır. Nahçivan’da Tuz Dağı,
Darı Dağ ve Gala Altı’nda termal su kaynakları var.
Cumhur Başkanı tarafından modern standartlara uygun
konaklama yerinin yapılması kararı alındı. Kış turizmi var.
Bu sayede Azerbaycan’da mevsimlik turizm kavramı
kalkmış oldu. Yine kültür turizmi, eko turizmi var. Eko
turizm için çok güzel milli parklarımız var ama maalesef
iyi pazarlama, reklam yapılarak ortaya çıkarılamıyor.
Kültür turizminde Azerbaycan’da yaşayan etnik, az sayılı
halkların yaşam tarzları, mutfak kültürleri vs. öğreniliyor.
Azerbaycan’da hiçbir yerde olmayan Kınalık köyünde
kendilerine özgün kınalık dilinde konuşan bir kesim
mevcuttur.” K12
“Azerbaycan’da en çok gelişmiş turizm türü
kongre turizmidir. Sağlık, termal turizm çok gelişmektedir
ve daha da gelişeceğini düşünüyorum. Eko turizm, çiftlik
turizmi mevcuttur.” K13
“Hali hazırda turizmde yalnız otelciliğin ileride
olduğunu, öne çıktığını söyleyebiliriz. Diğer turizm
türlerinin gelişme durumu çok kötü durumda. Denizi
turizminin daha gelişmemesini örnek getire bilirim. Turizm
türlerinden dağ turizmi çok iyi gelişmiştir; Şahdağ, Gabala
buna örnektir.” K4
“Dünyada İsrail dışında sadece böyle kompakt
yaşayan Yahudiler burada mevcuttur ve bu tabi ki de çok
ilginçtir. Dün ben yakınlarımla Şahdağ’da kayakla kaydık,
bu çok hoştu ve buralarda böyle yerlerin olması güzel.
İlginç ve hoş durumlardan biri de burada dokunulmayan,
doğası bozulmayan yerlerin olmasıdır. Bu doğallığı
korunup saklanan yerlerdir ki başka ülkelerde böyle yerler
artık bozulmuş, dağılmıştır. Ama burada anlıyor musunuz
en doğal haliyle, en dokunulmaz haliyle kalmış bu yerler
insana çok hoş duygular yaşatıyor.” K6
“Kolaylaştırılmış vize sistemine geçiş turist
sayısını artırdı.” K8
“Gelecekle ilgili 2020 ve 2025 senelerine kadar
olan hedefler ve stratejiler belirlenmiştir. Dünyada en çok
ziyaret edilen 10 ülke arasında Azerbaycan’ın isminin
olması gibi geleceğe yönelik stratejik hedeflerimiz vardır.”
K10
“Turizm konsey kurulu oluşturuldu ve bu kurulda
farklı alanlardan üyeler vardır. Artık turizmle ilişkisi olan
kurumlar da bu konsey etrafında birleşti, turizmin
kalkınması için önem taşıyan konularda kararların kabul
edilmesi daha da hızlanmıştır. Tabi ki bir tek kurumlar
değil turizm bölgelerinde yaşayan yerli halk da bu
çalışmalara teşvik olunmalıdır.” K10
“2016 yılında Azerbaycan’da turizm sektörünün
gelişimine dair Yol Haritası stratejisi imzaladı. Bu strateji
10 seneye yönelik Azerbaycan’ın turizmde ulaşacağı
hedeflerle ilgili planı oluşturmaktadır. Bu, Azerbaycan’ın
dünyada turizm ülkelerinden biri olmasını sağlayacaktır.”
K12
“Azerbaycan’ın turizm gelişimi de paydaş olarak
yerli halk ve yerli iş adamlarının katkı sağlaması daha iyi
64
✓ Özel ve kamu
sektörünün yeterli
desteğinin
sağlanması
✓ Zincir otel yatırımları
✓ Kalkınma planı
✓ Turist memnuniyeti
✓ Turist artışı
Turizmden Beklenti
✓ Yerel halkın turizme
dahil edilmesi
✓ Yerel halka istihdam
✓ Yerli halkın kararlara
katımının sağlanması
✓ Resmi otoritelerin
ilgisizliğinin
azaltılması
✓ Turizm paydaşlarının
desteğinin artırılması
✓ Kültür alışverişinin
gerçekleşmesi
olur. Dışarıdan birinin gelip yatırım yaparak turizm
merkezlerinin oluşturulmasındansa, biz de turizmin
gelişmesi için katkı sağlamalıyız.” K9
“Azerbaycan’da şuan için turizm gelişmede olan
bir alandır. Yani hızlı gelişmektedir ama bu gelişme
süresinde desteye ihtiyacı vardır. Doğru gelişim için
desteklenmesi gerekiyor.” K4
“Azerbaycan’da daha çok kitle Turizm, Kongre
Turizmi gelişmiştir. Bu sebeple Bakü’de daha çok zincir
oteller bulunmaktadır, ama diğer şehirlerde 1-2 tane zincir
oteller vardır. Şuan Azerbaycan markası oluşmuştur
“QafqazHotels” otelleri olarak. Onun içerisinde de 3-4-5
yıldızlı oteller bulunmaktadır. Genel olarak 10un üzerinde
otelleri mevcuttur ki hala da yeni otellerinin inşası devam
etmektedir. 5 yıldızlı oteller dışında 3 yıldız standartlarına
göre orta gelir seviyesine sahip misafirleri düşünerek
onların da konaklaya bilmeleri için imkanlar
yaratılmaktadır. Karvansaray, Gabala City 4 yıldızlı, 7
Güzel 4 yıldızlı otellerimiz de mevcuttur. İş adamları da
buna göre belli faaliyetler göstermektedirler.” K5
“2002-2005 seneleri arasında ilk proje, 2010-2014
senelerindeyse ikinci kalkınma yapılmıştır. Bunun
beraberinde 3 kez devlet Bakanı tarafından Bölgeler üzere
kalkınma projeleri yapılmıştır. Bölgeler üzere kalkınma
planı turizmin esasını teşkil eden altyapı projelerinin
hayata geçmesi; yolların yapılması, elektrik ağlarının
yapılması, bölgelerin gazla temin edilmesi hayata
geçirilmiştir. Bu kalkınma ile girişimcilerin turizm
yönünde o bölgelere yatırımlar yapmaları sağlanmaktadır.
Ekonomi Kalkınma Bakanlığı içinde olan girişimcilere
yardım fonu vardır. Bu fon sayesinde girişimcilere turizm
ile ilgili yapacakları işler için düşük faizlerle kredi
verilmektedir.” K5
“Bugünkü günde Azerbaycan turizmi hızlı
gelişmektedir. Ben burada 8 senedir yaşıyorum ve son 2
senede gördüğüm kadar turist görmedim. Tabi ki bu işleri
yapanlara başarılar dilerim ki iyi çalışma yapmışlar her
yerde turist var. Benim fikrimce turizm çok hızlı
gelişecektir, çünkü buraya gelip gezip gören çok fazla
insanlar memnunluk ve hayranlık içinde kalıyorlar. Buraya
geldiklerinde güzel, hoş bir yer olduğunu gören kişiler
çevrelerinde bunu anlatıyor, konuşuyorlar. Örneğin,
İsrail’den turist getiren şirketlerle konuştuğumda onlar bir
sonraki seneye turların büyük bir kısmının Azerbaycan’a
yöneleceğini söylüyorlar. Bunun 2-3 sene sonra pik
noktada olacağını düşünüyorum.” K6
“Azerbaycan turizm açısından gelişmektedir.
Ülkeye çok fazla turist gelmeye başladı. Azerbaycan
turizminin gelecekte daha gelişeceğini düşünüyorum.” K7
“Turizm yerli halka çalışma imkânı sağlamalı ve
yerli halkın kararlara katılabilmeli.” K8
“Turizmin gelecekte gelişmesi yerli halkın da
katkıları olmalı, bunun için yerel halkın da katılımı
sağlanmalıdır.” K9
“Fikrimce Azerbaycan turizm politikalarını
değiştirmelidir. Yani programı sıfırlayarak baştan
başlamazı gerekiyor. Bunun için de tabı ki belli sebepler
vardır. Örneğin Gabala’ya tatil için gittiğinde normal boş
bir masayı rezerve yapmak istiyorsun ama fiyatı 50
AZN’dir. Yani fiyatlar çok yüksek ve düşük düzey hayat
şartları olan kişi tatil yapma imkânlarından mahrum
65
edilemez, bu onun doğal hakkıdır. Örneğin, Dubai’de kendi
milletine, yerli halka farklı uygulama yapılmaktadır.” K4
“Turizm paydaşları derken aslında belediyelerin
de burada bir rolünün olması gerekiyor ki ben hala onların
ne iş yaptıklarını anlamış değilim. Ama herhangi bir
etkinlik
zamanı
veya
projelerde
otellerden,
akademisyenlerden, üniversitelerden destekler alınmakta
ve katkıları sağlanmaktadır.” K4
“Şu an için net bir Strateji Planı mevcut değil, ama
bununla ilgili adımlar atılmaktadır. Yani Strateji Planı
hazır, sadece daha onaylanmadı. İstatistiksel hedefler,
öngörüler yapılmaktadır.” K5
“Paydaşlar turizmin gelişimi için yapmaları
gereken işleri yapmalı, destek olmalıdırlar.” K7
“Kültür turizmi için turistlerin gelmesi çok iyi.
Böylece turistler tarihi yerleri bizim kültürümüzü görmüş,
tanımış oluyorlar. Bunun ülke için faydası çok fazla.” K8
Araştırmanın asıl amacı olan Azerbaycan’ın inanç turizmi potansiyelinin değerlendirilmesi
kısmında ise katılımcılardan elde edilen bulgular tablo 3’de gösterilmiştir. Tabloya göre paydaşlar
inanç turizmi potansiyeli açısından Azerbaycan’ın zengin verileri olduğunu düşünmektedir. Bu
bağlamda bu bulguya paralel olarak katılımcılar “kiliseleri, tapınakları, sinagogları, türbeleri,
mezarları ve camileri” inanç turizmi değerleri olarak göstermişlerdir. Yine paydaşlar ülkede inanç
turizminin gelişimi için öncüllerin neler olduğunu ortaya koymuşlardır ki bu öncüller inanç
turizminin ülkede gelişmesi açısından oldukça önemlidir. İnanç turizmi öncülleri ise hoşgörü,
dinlere saygı, farklı kültürlere saygı, farklı kültürleri içinde barındıran yapı ve dini yapıları koruma
olarak sıralanmıştır.
Araştırmadan elde edilen verilere göre yine Azerbaycan’da inanç turizminin gelişiminin
önündeki engeller “rakip destinasyonların varlığı, bilgi eksikliği, inanç turizmine ilişkin
farkındalığının oluşturulamaması, turistik ürün oluşturulmaması, iletişim eksikliği, kamu ve özel
sektör arasındaki eşgüdüm eksikliği, reklam ve tanıtım eksikliği” olarak ortaya çıkmıştır. Bu
engellere istinaden inanç turizmini ülkede geliştirmek için öneri olarak sunulan stratejiler ise
şunlardır; araştırmalar ve projelerin yapılması, tanıtımın etkinleştirilmesi, etkinliklerin
düzenlenmesi, stratejilerin belirlenme, inanç turizmi konusunda lider ülkelerden destek alınması,
diğer dinlerin özel günlerini kutlama etkinlikleri gerçekleştirme, kültür turlarına inanç turizmi
merkezlerinin dahil edilmesi, helal turizmi ve otel konseptlerini geliştirme, helal sertifikasyonu
artırma, nostalji turizmi konseptlerini geliştirme.
66
Tablo 3.Azerbaycan’da İnanç Turizmi Değerlendirmeleri
İnanç
Turizmi
Potansiyeli
✓ Zengin inanç turizmi
değerleri
İnanç
Değerleri
✓
✓
✓
✓
✓
✓
Turizmi
Kiliseler
Tapınaklar
Sinagoglar
Türbeler
Nuh Mezarı
Camiler
“Bilmenizi isterim ki bir Hıristiyan turist ben
Azerbaycan’a sırf herhangi bir Kiliseni ziyaret etmek için
gidiyorum demiyor. Sadece ek bir gezi için veya dua etmek
için gelmiş bulunuyor. Yani şimdiye kadar İslam’la veya
Hıristiyanlıkla ilgili buraya Hacıların gelme durumu
olmadı. Yani ziyaret edile bilinecek yerler kiliselerdir, ama
Almanya’da oturan bir Hıristiyan için gelip Kiliseleri
gezmek ne derecede ilgi çekici olabilir.” K10
“Azerbaycan’ın
İnanç
Turizmi
açısından
geleceğinin olduğunu düşünüyorum.” K3
“İnanç turizmi olarak ziyarete gelenler daha çok
İran’dan, Irak’tan vardır. Daha çok Şii olan ülkelerden
geliyorlar, iç turizmden yerli turistler de dini alanların
ziyareti için gelmektedirler.” K5
“Ganja tarafında İmamzade, Bakü’de Bibiheybet
Camisi, Şüvelan’da Ateşgah Tapınağı, Merdekan’da bir
çok ziyaretgahlar vardır.” K8
“Azerbaycan’da eski tarihe dayanan binalar,
kaleler, abideler ve tapınaklar vardır. Azerbaycan dinler
diyarıdır, bu da Ateşgah Tapınağının olmasından ileri
gelmektedir. Daha sonra Ali Ayağı, Beş Parmak, Belli
dağlarda tapınaklarda izler bulunmuştur ki şuan da yerli
halk buna inanıyor, tapınıyor. Azerbaycan’ın İnanç
Turizmi potansiyeli var ve İslam ülkelerini cezp edecek,
ilgi uyandıracak yerler, tapınaklar mevcuttur. Çok daha
eski döneme ait mezarlar vardır ki baş taşları hayvan
sembolleri olarak yapılmıştır. Bu da o devirdeki insanların
inançlarını
gösteriyor.
Azerbaycan’da
Arnavutluk
döneminde İslam dini ile birlikte Hıristiyanlığı da yaymaya
çalışsalar da pek başarılı olamamışlar. Ama o döneme ait
Kiliseler, Hıristiyanlıkla ilgili tapınaklar mevcuttur.
Hıristiyanlığın en eski binalarından biri Şeki şehrinin Kiş
köyündedir. Bu İslam’dan önce Hıristiyanlık döneminde
inşa edilmiş binalardandır. Başka şehirlerde de bir çok
Kiliseler mevcuttur. Müslümanlığı gösteren eski tarihe
dayalı abideler, mezarlıklar var. Müslümanların ziyaret ede
bileceği yerlerden Camiler, Beş Parmak Dağı, Baba Dağı
vardır. Bazı mezarlar vardır ki Müslüman olmayan
ülkelerden bile oraları ziyaret etmek için gelenler vardır.
Bu
mezarlar
Azizlerin,
Peygamber
evlatlarının
mezarlarıdır. Guba’nın Kınalık Köyünde Yahudilerin
ziyaret edebileceği yerler vardır. Çünkü eskiden bu
yerlerde Dağ Yahudiler yaşamışlar.” K9
“Azerbaycan’da daha çok Müslümanlar olduğu
için genelde İslam eserleri çoğunluktadır. İslam’la ilgili
tarihi binalar, camiler daha fazladır. Hıristiyanlıkla ilgili
tabi ki kiliseler, tarihi binalar var. Yahudiler de aynı
şekilde normal turistik gezi için geliyorlar. Onlar Kuzey
tarafında yaşayan Dağ Yahudilerini ve orada ecdatlarının
yaşadığı yerleri ziyaret etmek için geliyorlar. Zerdüştlükle
ilgili tapınaklarımız mevcuttur.” K10
“Genel olarak Müslüman ülkesi olduğu için
Camiler bulunmaktadır. Yahudiler için Sinagoglar
mevcuttur.” K11
“İnanç turizmi ile ilgili yerli halkın inançlarını
karşılayan destinasyonlarımız çoktur. Ama yabancı
turistlerin taleplerini karşılamak için aynı şeyi
söyleyemem. Yerli turistler için pirler, camiler, evliyalar,
inanç yerleri vardır ki tur acentaları olmadan kendileri
gitmektedirler. Bu yerlerden Ganca ve Nahçivan’da
67
İmamzade, Beylegan’da Celciz Peygamber vb. inanç
yerleri vardır. Hıristiyanlar için Kiliseler dışında farklı bir
inanç yerleri yoktur. Alman Kirhası var ki eskiden
yaşadıklar arazilerde inşa edilmiştir. Çağımızın başında
Hıristiyan dini kabul edildikten sonra Azerbaycan
topraklarında Almanlar Hıristiyanlığı kabul ederek burada
yaşamışlar ve onlardan kalan izler şuan da olduğu gibi
saklanmakta ve restore edilmektedir. Bunlardan Şeki’nin
Kiş köyündeki Alman Kilisesi turizm ürünü olarak
kullanılmaktadır. Orada belli araştırmalar yapılarak restore
edilmiş ve turistlere sunulmaktadır. ” K12
“Nahçivan’da Behruz Kengerli diye bir ressamın
ev müzesinde Nuh’un gemisinin resmi var. Söylenenlere
göre Nahçivan’ın Araz çayı sahiline yakın bir yerinde
mezarlık var ve burada keçen asırda Nuh’un mezarı
dedikleri bir mezar varmış. Yani öten asırlarda Nuh’un
mezarı olarak biliniyor. Maalesef bunu doğru
değerlendiremedik, dünyaya tanıtamadık. Bir abide
yapılmış ama dünya çapında tanınmıyor. Yahudiler için
sinagoglar mevcuttur ki Bakü’de ve Guba’nın Kırmızı
kasaba denilen alanında toplu olarak yaşayan Dağ
Yahudileri için inşa edilen sinagoglar vardır. Yurtdışından
gelen Yahudiler Azerbaycan’a geldiklerinde mutlaka bu
yerleri ziyaret ediyorlar. Surahanı ilçesinde Ateşgah
vardır.” K12
“İnanç turizmi ile ilgili Beşparmak, İmamzade,
Nardaran piri, Şamahı’da pirler ve farklı başka ibadet
yerleri vardır. Camilerden Bibiheybet camisine gidenler
çok fazla hatta turistler bile geliyor.Gence’de İmamzade
çok güzel bir yerdir. Yeni Pir, Nardaran Piri, Bibiheybet,
Mir Mövsüm Ağa Mezarlığı gibi yerler mevcuttur.
Guba’da, Bakü’nün merkezinde Sinagoglar vardır.
Sinagoglara daha çok Dağ Yahudileri geliyorlar.” K13
“İnanç turizmine Ateşgah Tapınağı’nı örnek vere
bilirim; Kültür turizmi olarak, İçeri Şehir, Bakü’nün belli
sokakları eski tarihe dayanmaktadır, Şirvan Şahlar Sarayı,
Kervansaray, Gobustan Kaya Abidelerini örnek göstere
bilirim. Soykırımla ilgili olan Guba Mezarlığı vardır ki
orayı ziyarete gelenler çoktur. Bu da bizim tarihi bir kültür
mirasımızdır.” K4
“Dini açıdan ülkemizde ayırım yapılmamaktadır.
Bu ülkede yaşayan dinini, ırkı fark etmez her kes ülkenin
yasarlına göre ayrımcılık yapamaz. Hıristiyanların gide
bileceği yerler olarak kiliseler vardır ki birçok ilçelerde bu
mevcuttur. Yani Hıristiyanlar için gereken imkânların
sağlandığını düşünüyorum.” K4
“Bizde Türkiye’den farklı olarak her adımda cami
yoktur ama buna bakmayarak tabii ki Müslüman sayısı
fazla olduğu için Camiler de yeteri kadar vardır. Örnek
olarak; Hüseyiniye, Taze Pir, Meşedi Dadaş, Haydar
camisini söyleye bilirim. Onu da belirtmek isterim ki
Haydar Camisi Kafkas’da bulunan en büyük camidir.” K4
“Azerbaycan’da İmamın kızlarının mezarları
vardır ki onları ziyaret için gelenler oluyor. Burada
İmamların kızlarının kabirleri vardır, Bibiheybet ve
Nardaran’da. Bu sebepten buraya çok ziyaretçiler geliyor.”
K5
“Tarihten belli olduğu gibi 17-18ci asırlarda
Almanlar bu yerlerden sürgün edilmişler. Hıristiyanlık
dönemlerinde onlar için yapılmış Göygöl, Şemkir ve Bakü
şehrinde Lütreyan Kiliseleri vardır. Bu Kiliselerin tarihi
68
İnanç
Öncülleri
Turizmi
✓ Hoşgörü
✓ Dinlere saygı
✓ Farklı kültürlere
saygı
✓ Farklı kültürleri
içinde barındıran
yapı
✓ Dini yapıları koruma
150-200 yıldan fazladır ve Almanlar Azerbaycan’a
geldiklerinde bu Kiliseleri ziyaret ediyorlar. Onların ata
yurtları olan, önceleri ismi Helendorf olarak bilinen
Şemkir’e gelerek tapınakları, Kiliseni ziyaret ediyorlar. O
dönemden olan Kilise ve Tapınaklar hala korunup
saklanılıyor.” K5
“Guba hanlığı döneminde ise dağ Yahudileri toplu
şekilde Guba’da yaşıyordular, şimdi orası Kırmızı Kasaba
olarak adlanıyor. Guba ve Bakü’de Dağ Yahudileri için
dini tapınak ve sinagoglar yapılmıştı. Bu yerler onların
hem tarihi binalar hem de inanç yerleridir. Yahudilerle
ilgili bazı projelerimiz var. Bunlardan biri “Yahudi İzleri”
projesidir, bunlarla ilgili çalışmalar yapılmaktadır.” K5
“Sufiler de burada yaşamışlar, eskiden Şamahi
Başkent olduğu için orada yaşamışlar, kendi bilimlerini
orada yaygınlaştırmışlar. Diri Baba türbesi ve daha bir çok
türbeleri, inanç yerleri mevcuttur ki orada Sufi alimlerinin
mezarları vardır. Zerdüştlükle ilgili Surahanı’da Ateşgah
Tapınağı gibi inanç yerleri mevcuttur ki buraya şimdiki
zamanda bile inançlı kişiler ziyaret için gelmektedirler.
Bazı Zerdüştlükle ilgilenen, inançları olan kişiler
Hindistan’dan, İran’dan bu yerleri ziyaret etmek için
geliyorlar.” K5
“Şamahı’da büyük cami vardır ki şu an da faaliyet
göstermektedir, Hilafet zamanından kalan Kafkas’ın en
eski Camisidir. Hilafet VII asırda Azerbaycan’a
geldiklerinde burada ilk bu Camini yaptırmışlardı. Daha
sonra 1918 yılında Cami Şamahı soykırımı zamanı
Ermeniler tarafından yakılmıştır. Soykırımda insanları bu
camiye toplayarak Cami ile birlikte insanları da
yakmışlardı. Sovyetler döneminde çok bakımsız duruma
gelmişti ve başka maksatlarla kullanılıyordu. Daha sonra
Cumhur Başkanımızın kararı ile eski kalıntılar
değiştirilmeden Cami yeniden restore edilmiştir. Tekrardan
Cami olarak faaliyete göstermektedir.” K5
“Kasislabada mezarlıklar var ve mezarlıkta
azizlerin mezarı bulunmaktadır. Sinagoglar, Yahudi okulu
da mevcuttur.” K6
“Hıristiyanlar için Kiliseler vardır orada
ibadetlerini yapıyorlar. Yahudiler için Sinagoglar vardır ve
bunun dışında bir de Guba’ya gidiliyor.” K7
“Hıristiyanların ziyaret ede bilecekleri pek bir yer
bilmiyorum, sadece buraya yakın olan kilise var. Oraya
gittiklerini biliyorum. Dini açıdan bizim ülke hoşgörülü bir
ülkedir, tüm dinlere bizim ülkede saygı vardır. Herkese
saygı duyan, sakin bir ülkedir Azerbaycan. Burada farklı
dine, ırka sahip insanlar kendilerini çok rahat
hissediyorlar.” K8
“Azerbaycan hoşgörülü bir ülke olduğu için farklı
dinler gelişmiştir. Azerbaycan’da sadece İslam’la ilgili
değil, farklı dine, dile, ırka mensup halkların da inanç
yerleri vardır ki bu hep eskiden de mevcuttu şimdi de
mevcut. Onlar ibadetlerini, bayramlarını, dinlerine ait
etkinliklerini çok rahat bir şekilde yapıyorlar ve bunun için
hiçbir engelleri yok. Yani en eski dönemlerden hangi dine
ait tapınak, abide, bina mevcut olmuştu aynı şekilde
yıkılmadan, değiştirilmeden o şekilde de kalmaktadır.” K9
“Azerbaycan devleti olarak, herhangi bir
ayrımcılıklar yapmaksızın çok hoşgörülü devlet ve
insanlarız. Ülke olarak dinlere, ırklara karşı hoşgörülü bir
milletiz. Tüm dinlere ve bu dinlerin mevcut yerlerine
69
İnanç
Engelleri
Turizmi
İnanç
Turizmini
Geliştirme
Stratejileri
✓ Rakip
destinasyonların
varlığı
✓ Bilgi eksikliği
✓ İnanç turizmine
ilişkin farkındalığın
oluşturulamamsı
✓ Turistik ürün
oluşturulmaması
✓ İletişim eksikliği
✓ Kamu ve özel sektör
arasındaki eşgüdüm
eksikliği
✓ Reklam ve tanıtım
eksikliği
✓ Araştırmalar ve
projeler
✓ Tanıtım
✓ Etkinlik düzenleme
✓ Strateji belirleme
✓ Lider ülkelerden
destek
✓ Diğer dinlerin özel
devlet tarafından dikkat ve özen gösteriliyor ve hatta maddi
destek de yapılmaktadır. Hatta birkaç gün önce Mehriban
Aliyeva Rusya’nın Provaslav Kilisesine 2. Hıristiyan
Melek
Mükafatını
takdim
etti;
Bakü’de
dini
destinasyonlara ilgi ve saygı gösterilir. Olip ve 28 Mayıs
metrosu yakınlarında kiliseler vardır ki, devlet çok güzel
bir şekilde restore ederek korunmaktadır.” K13
“İslam eserleri çok fazla ama ben düşünmüyorum
ki şuanda ülkemiz bu kesimde üzerinde olumlu bir
pazarlama sağlamakta başarılı olabileceğine. Çünkü İslam
dinin önemli destinasyonları, İran’da, Irak’ta, Seudia
Arabistan’dadır. Artık bir adet halini almış ziyaret
alışkanlıkları oluşmuştur ki bu dini destinasyonlarına
yönelmişler.” K10
“İnanç turizmi ile ilgili bir bilgim yok, bir fikir
bildiremem.” K8
“Dini etkinliklerin yapılması için esas ülkenin
imamının destek vermesi bir şeyler yapması gerekiyor. Bu
da Turizm bakanlığı ve diğer kurumlarla karşılıklı şekilde
yürütülmelidir. Açıkçası her etkinlikten, her toplantıdan
herkesin haberi olmuyor. Televizyon veya sosyal ortamda,
internette böyle bir haberlerle hiç karşılaşmadım.” K4
“Aslında bazı dini yerlerin ziyaret edilmesi bazı
tur acenteleri veya işletmeleri tarafından turizm olarak
değil bir iş, ticaret amacı olarak görülmektedir.” K4
“Turizm Bakanlığının İnanç turizminin ülke
vatandaşları tarafından bilinmesi ve tanınması açısından
herhangi bir şey yapıldığını görmedim.” K4
“Tur operatörlerinin Azerbaycan’ın inanç
turizmine yönelik turlara ilişkin bilgiye rastlamadım.” K4
“Azerbaycan’da inanç turizmi ile ilgili bilgi sahibi
değilim.” K6
“Azerbaycan’da inanç turizmi için kullanılan
stratejilerden bilgim yok.” K7
“Azerbaycan Devleti tarafından belki bir şeyler
yapılıyordur ama bizim tarafımızdan buraya ilgi çekmek,
birilerinin dikkatini çekmek için özellikle bir şeyler
yapılmıyor. Bayramlarda misafirler geldiğinde etkinlikler
yapıyoruz ve başka insanları da bu bayramların nasıl
yapıldığını görmeleri için davet ediyor, topluyoruz. Nasıl
yapıldığı, nasıl olduğu ve nasıl eğlenceli olduğunu kendi
gözleri ile görmelerini sağlıyoruz.” K7
“Ben Azerbaycan’da İnanç Turizmi ile ilgili bir
şeyler yapıldığını hiç duymadım.” K7
“Azerbaycan’da inanç turizmi ile ilgili seminerler,
bilgilendirmeler yapılıyorsa da bu konuda bilgi sahibi
değilim, hiç duymadım da.” K7
“Hacılar veya din insanları için çekiciliği olan
sembolik bir ürünlerimiz var ve turistler bunun için
gelecektir. Ancak inanç Turizmi pazarına net olarak suna
bileceğimiz bir ürünümüz bulunmamaktadır. Yani şimdilik
bu ürünü sunabiliriz diyebileceğimiz bir destinasyonumuz
bulunmamaktadır.” K10
“İnsanların, buraya gelip belli dini bayramlarını,
etkinliklerini serbest bir şekilde yapabilme imkânları
vardır. Etkinlikler düzenlenebilir.” K8
“İnanç turizminin öne çıkması için daha destek
gösterilmesi, stratejiler üzerinde çalışılması gerekiyor.
Bununla ilgili başka ülkelerden yardım alınabilir.” K9
“İnanç turizmi için bütçe ayrılmalı ve araştırmalar
yapılmalıdır. Dini etkinliklerle ilgili Azerbaycanlıların
70
günlerini kutlama
✓ Kültür turlarına inanç
turizmi
merkezlerinin
dahiledilmesi
✓ Helal turizmi
konsepti
✓ Helal otel konsepti
✓ Helal sertifikasyon
✓ Nostalji turizmi
konsepti
İslam’la ilgili yaptıkları etkinlikleri anlatmak isterim;
Aşure günü, İmamların musibetleri ile ilgili, Ramazan
bayramı, Kurban bayramı yapılmaktadır. Diğer dinlerden
Hıristiyanlar ve Yahudilerin Paska bayramları yapılıyor.
Hatta Cumhur Başkanımız nasıl ki her bayramda
Müslümanların bayramını kutluyorsa, diğer din insanların
da bayramlarını televizyon vasıtasıyla kutlamaktadır. Bu da
Azerbaycan’ın gerçekten hoşgörülü bir ülke olduğunu,
hümanist, sulhsever bir ülke olduğunu gösteren bariz bir
örneğidir.” K9
“İnanç turizmi eserlerimiz kültür programları
içerisinde turistler için böyle bir geziler düzenlenebilir.”
K10
“Artık biliyorsunuz Helal Turizm kavramı
gelişmektedir ve biz Müslüman turistler için buna yönelik
geziler ve konaklama imkanları sağlamaktayız. Son
zamanlarda da ülkemizde Arap turistlerin sayının
artmasından dolayı onlara yönelik Helal Turizme dayanan
otellerin düzenlenmesine ve bununla ilgili sertifikaların
alınmasının sağlanmasına destek oluyoruz.” K10
“Yahudiler şekilde normal turistik gezi için
geliyorlar. Onlar Kuzey tarafında yaşayan Dağ
Yahudilerini ve orada ecdatlarının yaşadığı yerleri ziyaret
etmek için geliyorlar. Nostalji turizmi amacı ile gelmiş
bulunuyorlar.” K10
“Belli dini bayramlar yapılıyor ve turistler de
bazen bu bayramları izlemek için geliyor. Daha fazla
tanıtılmalı, turistlerin daha çok dini yerleri görmeleri için
geziler düzenlenmelidir.” K11
“Tahmini 2010 senesinde Nahçivan şehrinde
İslam dini ile ilgili kongre yapılmıştı. Aynı zamanda
araştırılmalar Fransa, Portekiz tecrübelerini göz önüne
almaktadır. Türkiye’nin Efes’deki Meryem ana evi ile ilgili
tecrübelerden de yararlanılmaktadır.” K12
“İnanç Turizmi konusu ile ilgili yüksek lisans tezi
hazırlayan öğrencimiz var. Konu Kuzey bölgesindeki
inançlarla ilgilidir. Ders olarak inanç turizmi doktora ve
yüksek lisans derslerinde anlatılıyor.” K12
“İnanç turizmi ile ilgili birkaç oteller helal turizm
sistemine yönelik adımlar atmaktadırlar. Arap, Katar ve
İran turistleri için belli konseptler yapılmaktadır. Örneğin,
Şeki’de av turizmi için gelen Katar turistlerin odası için
özel hazırlıklar yaptık; odalara seccade, Kuran koyuldu ve
kıble istikametinde odalar verildi.” K13
“İnanç Turizmi dünyada bilinmektedir, ama
Azerbaycan’da buna özel çalışmalar mevcut değildir.
Sovyet döneminden İnanç Turizmi ismi turizm çeşidi
olarak uluslararası terim olarak bilinmektedir. Ancak bizde
İnanç Turizmi ülkemizden insanların dini destinasyonları
ziyarete etmeleri olarak mevcuttur. Etkinlikler turistik
ürünler olarak sunulmalıdır. Tur operatörleri ve acenteler
tarafından inanç turları programları hazırlanmalı, rehberler
eğitilmelidir.” K13
“Benim fikrimce İnanç Turizmi ile ilgili AteşgahZerdüştlükle ilgili, Nardaran ve Bibiheybet’deki pirler,
Gence’de İmamzade, Şamahi’de Yedi Gümbez, Diri Baba
tapınakları daha çok
ziyaretçi çekiciliği olan
destinasyonlardır. Bu İnanç destinasyonlarını inanç
turistlerini çekmek için kullanmak daha elverişli olabilir.
Arıca Alman yerleşimleri turizm otobüsü projemiz var.
Yahudi yerleşimleri ile ilgili yeni projemiz var.” K5
71
5. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
İnanç turizmi son yıllarda ivme kazanan bir turizm çeşididir. İnanç turizmi faaliyetlerinin
yapılacağı destinasyonlardan biri de Azerbaycan Cumhuriyetidir. Bu bağlamda bu çalışmada
oldukça geniş bir turizm arzı potansiyeline sahip olan Azerbaycan Cumhuriyetinin turizmi ve
uzantısında inanç turizmi potansiyeli paydaşların gözünden değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda
yapılan betimleyici analiz sonuçlarının başlıca bulgularına göre şu sonuç ve öneriler sunulabilir.
Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli bulgu Azerbaycan Cumhuriyetinin taşıdığı birçok
olumlu özelliklerin gerek turizmden gerekse inanç turizminden yararlanmayı gerekli kılması
yönündedir. Özellikle taşıdığı turizm çekicilikleri, ülkenin bir turizm destinasyonu olarak büyük bir
potansiyel olma yolunda ilerlediğini, paydaşların turizmin öneminin ve turizm çekiciliklerinin
farkında olunduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular bağlamında ülke ikliminden kültürel
zenginliklerine kadar çok çeşitli turizm türlerine kapı açan önemli bir turizm potansiyeli
taşımaktadır. Her ne kadar turist rakamları Türkiye gibi ülkelerle kıyaslandığında düşük de kalsa
geniş bir coğrafyadan ziyaretçi profili çekmektedir. Yine Azerbaycan Cumhuriyeti de turist
sayılarını artırmak için vize kolaylığı, turizm konseyinin oluşturulması, turizm yol haritası
çizilmesi, stratejilerin belirlenmesi gibi turizm politikalarının hayata geçirildiği ortaya çıkmıştır.
Azerbaycan’ın bu bağlamda turizm politikaları ayrı bir çalışmada detaylı olarak incelenebilir.
Araştırma bulgularında ortaya çıkan en önemli bulgulardan birisi Azerbaycan turizminde yerel
toplulukların turizme ve kararlara katılımı konusunda beklentilerin olduğu konusudur.
Araştırmanın temel amacı olan ülkenin inanç turizmi potansiyeline yönelik bulgular,
incelendiğinde ise ülkenin sahip olduğu çok çeşitli dini yapılar ile ülkenin inanç turizminden önemli
avantajlar elde edebileceğini göstermektedir. Paydaşlardan elde edilen bulgular Azerbaycan
Cumhuriyetinin kültürel zenginlikleri ve din çeşitliliği yaratan dokusu ile inanç turizminde büyük
bir üstünlük sağlayabileceğini göstermektedir. Ülkede çok sayıda sinagog, kiliseler, camiler,
türbeler ve mezarlar bulunmaktadır. Araştırmada ortaya çıkan en önemli bulgulardan bir diğeri ise
paydaşların düşünce yapısıyla ortaya çıkan inanç turizmi öncülleridir. Bir ülkede inanç turizminin
geliştirilebilmesi için o ülkede dinlere karşı hoşgörü ve saygı, farklı kültürlere saygı, farklı kültür
yapılarının var olması ve dini yapıların korunması beklenmektedir. Ancak araştırma bulguları;
Azerbaycan Cumhuriyetinin inanç turizmi açısından büyük bir potansiyel barındırdığını ancak bu
alanda yeterince farkındalık ve tanıtım yapılmadığından henüz ülkeye görünür bir şekilde katkı
sağlayacak seviyede olmadığını göstermiştir. Bu durum bu araştırmadan elde edilen en önemli
bulgudur. Bununla birlikte elde edilen sonuçlar ülkede genel turizm faaliyetlerinin de arzu edilen
seviyeye ulaşmadığını göstermektedir. Bu durum ülkenin inanç turizminin gelişmesinde de bir
dezavantaj oluşturmaktadır. Yine paydaşların gözünde inanç turizmiyle ilgili var olduğu düşünülen
engeller araştırmanın en önemli bulgusu olan inanç turizmi konusunda farkındalığın olması
durumunu tetiklemektedir. İnanç turizmi konusunda rakip destinasyonların varlığının Azerbaycan
için bir engel olarak görüldüğü, bunun yanı sıra inanç turizmi konusunda turistik ürünlerin
oluşturulamaması, kamu ve özel sektör arasında eşgüdüm eksikliği olduğu ve en önemlisi de reklam
ve tanıtımların yetersiz olması diğer önemli engellerdir.
Öneriler bağlamında özellikle yerel yönetim, turizm ve inanç turizmi konusunda etkili bir
bilinçlendirme faaliyeti içerisinde olmalıdır. Yerel yöneticiler, özel sektör ve sivil toplum
kuruluşlarının turizmi desteklemesinin yanında, üniversitelerinde turizme destek sağlaması
gerekmektedir. Bu bağlamda gerek kamu gerekse özel sektör arasında koordinasyon eksikliği
giderilerek daha stratejik planlamalar yapılması gerekmektedir. Ayrıca turist rakamları göz önünde
bulundurulduğunda ülke turizmi ve inanç turizmi konusunda tanıtım faaliyetlerinin artırılması
gerekmektedir. Bulgulardan da görüldüğü üzere Azerbaycan Cumhuriyetinin doğal ve kültürel
72
çekicilikleri başta olmak üzere alternatif turizm türlerine uygunluğu ve birçok turizm türünü
gerçekleştirme olanağının bulunması ülkenin turizm potansiyelinin etkin tanıtım programlarıyla
sürdürülmesi gerekir. İnanç turizmi bağlamında uğrak yerlerinin turizm etkinliklerinin içinde
günübirlik olmaktan çıkarılması öncelikli olmalıdır. Zira ülke inanç turizmi açısından önemli bir
potansiyele sahiptir. Söz konusu potansiyelin değerlendirilerek aktif hale getirilmesi gerekir. Bu
süreç içerisinde inanç turizme yönelik organizasyonlar geliştirilmeli ve turistik ürünler yani tur
paketleri planlanmalı ve pazarlanmalıdır. Bu bağlamda ülkede var olan zengin dini yerler inanç
turizmi alanında değerlendirilmeli ve turizm açısından dikkate alınmalıdır.
İnanç turizminin geliştirilmesinde kamu ve özel sektörün girişimleri son derece önemlidir.
Bunun için kamu ve özel girişimcilerin eşgüdüm içinde planlı ve programlı kararları alması ve
stratejiler belirlemesi önemlidir. Aynı zamanda ülkede bulanan değerlerin tanıtımının yapılması bu
kapsamda etkinlikler, festivaller düzenlenmesi yerel ekonomiye büyük katkı sağlayacaktır. Böylece
inanç turizmi değerlerinin ziyaretleri kültür turlarının içinde rastgele eklenmiş tur noktaları
olmaktan çıkacaktır. Çalışmanın en önemli önerisi, bu kadar zengin değerlere sahip bir ülkede inanç
turizmi planlaması turist rakamlarını artırmak için bir araç olarak kullanılmalıdır. İnanç turizmi
başarılı uluslararası deneyimlerden (Roma, Floransa, Venedik vb.) öğrenme yoluna gidilmelidir.
İnanç turizmi açısından zengin olan potansiyelin ve kültürel değerlerin hayata geçirilmesi için yerel
idare ve kurumlar tarafından çeşitli yatırımların yapılması, broşürlerin basılması, tanıtım filmleri ve
reklamların, görsel basın yoluyla çeşitli tanıtımların yapılması, belirli günlerde festivallerin ve
çeşitli etkinliklerin düzenlenmesi son derece önemlidir. Bu bağlamda ülkede inanç turizmi yapılan
destinasyonların rotaları çıkarılıp, turistik ürünlere dönüştürülmelidir. Rotalandırma çalışmalarında
ise başta üniversitelere ve turizm yönetimi bağlamında kurum ve kuruluşlara büyük sorumluluklar
düşmektedir. Ülke deki inanç turizmi değerlerinin bir başka akademik çalışma ile incelenmesi ve bir
inanç turizmi envanterinin çıkarılması gelecek çalışmalara öneri olarak sunulabilir. Her çalışmada
olduğu gibi bu çalışmada da kısıtlar bulunmaktadır. Bu çalışmanın en önemli kısıtlı görüşülen
paydaşların sayısıdır. Öncül bir durum değerlendirme çalışması olan bu akademik çalışmadan elde
edilen bulguların genellenebilmesi için ulaşılan paydaş sayısının artırılması ve bulguların sonraki
çalışmalarda nicel araştırmalar ile de desteklenmesi gerekmektedir.
73
KAYNAKÇA
Alakbarova, A., 2012, Azerbaycan'ın Güney Bölgesinin (Lenkeran Bölgesi) Turizm Arz Olanakları
ve Halkın Turizme Bakış Açısı, Tez (Doktora), Dokuz Eylül Üniversitesi.
Başkale, H., 2016), Nitel Araştırmalarda Geçerlik, Güvenirlik ve Örneklem Büyüklüğünün
Belirlenmesi, DEUHFED, 9(1), 23-28.
Collins-Kreiner, N., 2010, Researching Pilgrimage: Continuity and Transformations, Annals of
Tourism Research, 37(2), 440-456.
Eade, J., 1992), Pilgrimage and Tourism at Lourdes, France, Annals of TourismResearch, 19, 18–
32.
Horner, S. ve Swarbrooke, J., 1999, Consumer Behaviour in Tourism, Routledge.
Griffiths, M., 2011, Those Who Come to Pray and Those Who Come to Look: Interactions Between
Visitors and Congregations, Journal of Heritage Tourism, 6(1), 63-72.
Güneri, B., 2018, Mutfak eğitimi Alan Öğrencilerin Mesleki Yeterliliklerinin Akran Destekli
Öğrenme Modellerinden Akran Öğretimi İle Gerçekleştirilmesi, Tezi (Doktora), Akdeniz
Üniversitesi.
Güzel, F. Ö., 2010, Turistik Ürün Çeşitlendirmesi Kapsamında Yeni Bir Dinamik: İnanç Turizmi,
Vizyoner Dergisi, 2(2), 87-100.
Karaman, S. ve Usta, K., 2006, İnanç Turizmi Açısından İznik ve Bir Uygulama Çalışması, III.
Balıkesir Ulusal Turizm Kongresi. 20-22 Nisan Balıkesir, 473-489.
Kelly, G. A., 1982, Faith, Freedom, and Disenchantment: Politics and the American Religious
Consciousness, Daedalus, 127-148.
Kotecha, H., 2006, Islamic and Ethnic Identities in Azerbaijan: Emerging Trends And Tensions,
OSCE Office in Baku, Baku.
Levin, S., 1979, Understanding Religious Behavior, Journal of Religion and Health, 18(1), 8-20.
Mammadov, C. ve Rahimov, S., 2009, Turizmde ve İlgili Öğelerde Kullanılan Açık Terimler
Sözlüğü ve Kavramları, Ganun Yayınevi, Bakü.
Mattila, A. S., Apostolopoulos, Y., Sonmez, S., Yu, L. ve Sasidharan, V., 2001, The Impact of
Gender and Religion on College Students' Spring Break Behavior, Journal of Travel
Research, 40(2), 193-200.
Nolan, M. L. ve Nolan, S., 1992, Religious Sites As Tourism Attractions in Europe, Annals of
Tourism Research, 19(1), 68-78.
Poria, Y., Butler, R. ve Airey, D., 2003, The Core of Heritage Tourism, Annals of Tourism
Research, 30(1), 238-254.
Rinschede, G., 1992), Forms of Tourism, Annals of Tourism Research, 19, 5-67.
Shackley, M., 2002, Space, Sanctity and Service; The English
Heterotopias, International Journal of Tourism Research, 4(5), 345-352.
Cathedral
as
Smith, V. L., 1992, Introduction: The Quest in Guest, Annals of Tourism Research, 19, 1-17.
Tala, M. L. ve Padurean, A. M., 2008, Dimensions of Religious Tourism, Amfiteatru Economic,
242-253.
Timothy, D. J. ve Olsen, D. H., 2006, Tourism and religious journeys, In Tourism, Religion and
Spiritual Journeys, 17-38.
74
Thoma, D., Henning, C. ve Schmid, H. B. (Ed.), 2014, Social Capital, Social Identities: From
Ownership to Belonging, Walter de Gruyter Gmb H&Co KG.
Turner, V., 1973, The Center Out There: Pilgrim's Goal, History of Religions, 12(3), 191-230.
Turner, V., Turner, V. W. ve Turner, E., 2011, Image and Pilgrimage in Christian Culture,
Columbia: Columbia University Press.
Ok, A. ve Erdoğan, M., 2010, Prospective Teachers’ Perceptions on Different Aspects of
Portfolio: Asia Pacific Education Review, 11(3), 301-310.
Olsen, D. H. ve Timothy, D. J., 2006, Tourism and Religious Journeys, Tourism, Religion and
Spiritual Journeys, 1-21.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H., 2016, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Seçkin
Yayıncılık, Ankara.
http://azpromo.az/3/en/165#.Vl7Jo3bhDIU, Azerbaycan’da din, (Erişim Tarihi: 12.09.2017).
http://kabar.kg, Azerbaycan’da dini yerlerin sayısı (Erişim Tarihi: 20.03.2018).
http://mct.gov.az/az/turizm-statistikasi, AKTB., Senelere göre gelen turist sayısı. (Erişim Tarihi:
07.04.2018).
75
EKONOMI-KÜLTÜR ETKILEŞIMI ÇERÇEVESINDE EKONOMIK VE
KÜLTÜREL PARADIGMA KAYMALARININ ANALIZI
Mehmet ŞAHİN
Çanakkale 18 Mart Üniversitesi / Türkiye
Ekonomi ve kültür birbirleri ile iç içe geçmiştir. Her ikisi de bir diğeri üzerinde karşılıklı etkitepkilerde bulunur. Bu bağlamda, her ekonomik paradigma kendi kültürünü yaratırken, her kültürel
paradigma da ekonomi üzerinde belirleyici olur. Marxist anlamda altyapı üstyapı meselesi olarak ele alınırsa
altyapı
olarak
her
ekonomik
modelin
kendi
kültürünü
oluşturacağı
açıktır.
Küreselleşme ile birlikte yeni bir ekonomik paradigma ortaya çıkmaktadır. Bu ekonomik altyapı ile birlikte
kültürel paradigma kaymaları da beraberinde gelmektedir. Nitekim, küresel kapitalist ekonomi ile birlikte
popüler kültür denen bir kültürel yapı ülkeleri etkisi altına almaktadır. Günümüz toplumlarının bu kültürel
paradigmadan etkilenmemeleri düşünülemez. Elbette bu değişim her zaman olumlu ya da olumsuz olarak
nitelenemez. Olumlu ve olumsuz etkileri de beraberinde getirmektedir. Bu anlamda en önemli sorun, bu
değişimi çözümleyemeyen toplumların ciddi kültürel erozyonlara uğrayacağıdır. Bu çalışmada, küresel
kapitalizmle ortaya çıkan kültürel kaymaların etkileri ve sonuçları ele alınacaktır.
Anahtar Kelimeler: Ekonomi, Kültür, Paradigma, Küreselleşme
76
“FEARS AND FANTASIES OF THE DEVELOPING NATION” IN
CHARLES BROCKDEN BROWN’S FICTION
Nigiar Isgandarova
Dr.of Philology, prof., Dept. of Foreign languages,
Sumgayit State University, e-mail: [email protected]
Modern culturological criteria for evaluation the past heritage cause new interest towards early
American fiction including the fiction of Charles Brockden Brown –the creator of the first American novels
and stories. He is often reminded as the “first professional writer” and “the creator of gothic novel” in
America.
Nevertheless, approach to his works in different historical periods of the American state
development was ambiguous and problematic. Such perception of this extraordinary person and writer is
based on the rejection of his literary forms by his contemporaries. As all modern and progressive, the early
American novel composed by Brown was sharply criticized because of his artistic flaws, aesthetic
heterogeneity, and two-dimensional characteristics of the plot. But, it is the early American novel that turned
out the voice of the American community, and a new literary form of the nation’s self-expression.
Due to modern trends in literary studies, the researchers could vindicate unrecognized literary forms at
the turn of the XX century. As a result of it, literary activities of Charles Brockden Brown got a new life.
Since the beginning of the XX century, well-known scientists studying his works have considered him the
symbol of the Early American Republic and the main feminist. Among them are David Lee Clark, 1952,
Norman S. Grabo, 1981, Julia A. Stern, 1997, Shirley Samuels, 1996, Cynthia S. Jordan, 1989, Merril D.
Smith, 1998, Bruce Burgett, 1998, and etc. Unfortunately, the creativity of Ch.B.Brown was left without
attention both in the Soviet, and post-Soviet literary studies for a long time. Only in 1997, the Russian
speakers have got complete information about biography and creativity of this writer from the 1 st volume of
the History of US Literature (ed. M.M.Koreneva).
The Early Republican prose, due to Cathy Davidson, is a unique means for expressing “the fears and
fantasies of the developing nation”. Modern Literary studies call the early American prose “political texts”
for its attempts to embed into art fabric the themes of personal and national identity, social management and
political reforms, control of race and sexual differences.
One of the initiators of these texts Ch.B.Brown was not indifferent to the women’ destiny in the
American society. He rightly considers that “power of any nation is identical to her approach towards
woman”. His judgments on necessity of female education, genders’ equality and right of choice in marriage,
that he was actively defending in his works in the end of the 18th century, currently are considered the natural
rights of women. Brown’s ideas on the role of women in early American Revolution are important. These
issues are studied in his works along with other problems, such as, the role of a person in the democratic
society, formation of the American national character and national ideology, gender and sexuality, balance of
private independence and social duties, and finally, the problems of changing values in the transition period
of America.
Key words: early fiction, self-expression, nation, political texts, gender, discourse
«СТРАХИ И ФАНТАЗИИ РАЗВИВАЮЩЕЙСЯ НАЦИИ» В ПРОЗЕ ЧАРЛЬЗА
БРОКДЕНА БРАУНА
Современные культурологические критерии оценки наследия прошлого вызывают новый
интерес и к ранней американской прозе, в том числе и к творчеству создателя первых американских
рассказов и новелл Чарльза Брокдена Брауна. Его часто называют «первым профессиональным
писателем» и «создателем американского готического романа». Тем не менее, отношение к его
77
творчеству в различные исторические периоды развития американского государства было
неоднозначным и проблематичным. Такое восприятие творчества этого неординарного человека и
писателя основано на неприятии его современниками литературных форм, которые он создавал. Как
и все новое и прогрессивное, ранний американский роман, создателем которого считают Брауна,
подвергался острой критике из-за «художественных недостатков», а именно, за эстетическую
неоднородность и двумерные характеристики событий сюжета. Однако, именно ранний
американский роман стал голосом американского общества, новой литературной формой
самовыражения нации.
И только благодаря новым направлениям в литературоведении в последние годы ХХ века
исследователи смогли реабилитировать эти непризнанные литературные формы, в результате чего
творчество Ч.Б.Брауна получило новую жизнь. С начала века известные американские исследователи
обращались к творчеству этого писателя, называя его символом молодой Американской Республики
и главным феминистом Америки. Срединих: David Lee Clark, 1952, Norman S. Grabo, 1981, Julia A.
Stern, 1997, Shirley Samuels, 1996, Cynthia S. Jordan, 1989, Merril D. Smith, 1998, Bruce Burgett, 1998,
имногиедругие. Следует признать, что творчество Ч.Б.Брауна долгое время оставалось вне границ
литературоведческих исследований как советской литературы, так и постсоветского периода. Лишь
в 1997 году из 1 тома Истории литературы США (ред.М.М.Коренева) русскоязычный читатель
получил полную информацию о жизни и творчестве этого писателя.
Американская проза молодой Республики, по мнению исследователя Кэти Дэвидсон, была
своеобразным средством выражения «страхов и фантазий развивающейся нации». Современная
литературоведческая наука называет образцы ранней американской прозы «политическими
текстами» за ее попытки внедрять в художественную ткань произведений темы личной и
национальной идентичности, социального устройства и политических реформаций, контроля расовых
и сексуальных различий.
Один из создателей этих текстов Ч.Б.Браун был также неравнодушен к судьбе женщины в
американском обществе. Он справедливо считает, что «могущество любой нации тождественно ее
отношению к женщине». Его суждения о необходимости женского образования, равенстве полов и
свободе выбора при создании семьи, которые он так активно защищал в своих произведениях в конце
XVIII века, сегодня принимаются как естественные права женщин. Идеи Брауна о роли женщины в
молодой Республике принимают особую значимость для развивающейся американской нации. Эти
темы изучаются писателем в комплексе с другими злободневными вопросами, как роль личности в
демократическом обществе, формирование американского национального характера и национальной
идеологии, вопросы гендера и сексуальности, баланс между личной свободой и общественными
обязательствами, и, наконец, проблемы меняющихся ценностей в эпоху перехода Америки из
аграрной страны в капиталистическую.
Ключевые слова: ранняя проза, самовыражение, нация, политические тексты,
78
AZƏRBAYCAN VƏ RUS UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜLÜ VƏ
İNKİŞAF MƏRHƏLƏLƏRİ
Qafarova Səməngül Hüsü qızı
Bakı Slavyan Universitetinin dosenti
Xülasə
Məlum olduğu kimi hər bir predmetin tarixi ilə nəzəriyyəsi ayrılmazdır. Əgər biz bu günkü uşaq
ədəbiyyatının daha dolğun mənzərəsini canlandırmaq və gələcək inkişafına istiqamət vermək istəyiriksə,
mütləq onun keçmişinə nəzər salmalıyıq. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı bu günkü nailiyyətlərinə görə özünün
keçmişinə borcludur. Çünki o, əvvəlki ənənənin özülü üzərində dayanır və onun davamı kimi inkişaf edir. Elə
buna görə də, uşaq ədəbiyyatımızın keçmişini onun təşəkkül dövründən başlayaraq öyrənməyə zəruri ehtiyac
hiss olunur.
XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində rus və Azərbaycan inqilabçı demokratları ədəbiyyatın və
mədəniyyətin bu təlatümlü dövründə uşaq ədəbiyyatının inkişafına düzgün istiqamət vermək istəyirdilər. Belə
hesab edirdilər ki, yeni insan, yeni vətəndaş tərbiyəsində uşaq ədəbiyyatının istiqaməti sosialist realizmi
yaradıcılıq metoduna əsaslanın, proletar ədəbiyyatının bir qolu kimi fəaliyyət göstərməlidir. Lakin ictimaisiyasi quruluşun təsirindən asılı olmayaraq uşaq ədəbiyyatı da ziyalı sənətkarların qələmlərinin gücü ilə
inkişafını davam etdirirdi.Uşaq ədəbiyyatının məqsəd və vəzifəsindən göründüyü kimi, bu ədəbi aləm
müxtəlif elmlərlə: pedaqogika, psixologiya, etika, estetika, incəsənət, təbabət və dəqiq elmlər – əlaqəli
şəkildə inkişaf edir. Yeni nəslin hərtərəfli inkişaf etməsində, kamala çatmasında hər birinin özünəxas yeri
var.
Açar sözlər: uşaq ədəbiyyatı, yeni nəsil, təşəkkül, istiqamət, yaradıcılıq.
THE ESTABLISHING OF AZERBAIJANI AND RUSSIAN CHILDREN'S LITERATURE,
IT’S DEVELOPMENT STAGES
Summary
As is known, the history and the theory of each object are indivisible. If we want to form more
complete picture of modern children's literature and direct it’s future development, we must consider its
past first of all.
At the end of the XIX - beginning of XX century, in most difficult period of literature and culture
Russian and Azerbaijani revolutionary democrats wanted to give a right direction to the development of
children's literature. Official ideology considered that activity of the new human, new citizen upbringing,
the direction of child literature shoud be aimed on the new civilian education and children’s literature
should be based on the socialist realism's creative method, acting as a branch of proletarian literature. As it
is seen from the purpose and the aims of children's literature, this literary world develops in various
directions, e.g. pedagogy, psychology, ethics, aesthetics, art, medicine and accurate sciences. Everyone has
a unique place in the overall development of the new generation.
Key words: children's literature, new generation, creativity, direction, creativity.
Giriş
Ədəbiyyat - tərbiyəvi, əxlaqi, insani hisslərin yaranmasının mənbəyidir. Ədəbiyyat qüdrətli
tərbiyə vasitəsidir. Ədəbiyyatın tərbiyəvi təsir dairəsi çox geniş olmaqla yanaşı, həyat materialları
olduqca zəngindir. Həyat materiallarını, reallıqları, gerçəkliyi, vətənpərvərliyi, dostluğu, yoldaşlığı,
ədəbi qəhrəmanların mənəvi zənginliyini, əxlaqi saflığını,duyumlarını əks etdirən ədəbiyyatdır.
79
Bədii ədəbiyyatın tikinti materialı hesab edilən sözlərin köməyi ilə bunlar meydana gəlir. Elə
sözlərdən istifadə olunmalıdır ki, bu sözlər yeniyetmə və gənclərin qəlbini riqqətə gətirsin. Mirzə
Şəfi sözü yüksək qiymətləndirir, onun gücünə, qüvvəsinə böyük inam bəsləyir. Hafizin şerlərinə
işarə ilə dediyi bu sözlərlə diqqəti cəlb edir: “Hafizin sözləri bizi inandırdı ki, Şirazdan gözəl diyar
yoxdur. O doğma şəhərini dostlarının gözündə söz vasitəsilə almaza çevirə bilmişdir.”
Bədii ədəbiyyat milyonlarla adam üçün sevinc və ilham mənbəyi olmalı, onların iradəsini,
duyğularını və fikirlərini ifadə etməli, onları ideyaca zənginləşdirən və əxlaq cəhətdən tərbiyə edən
vasitə olmalıdır.
Əsas mətn
Uşaq ədəbiyyatı da, bədii ədəbiyyatın bir qoludur. Uşaq ədəbiyyatının başlıca vəzifəsi gənc
nəslin sağlam, düzlük, doğruçuluq, əməksevərlik, yoldaşlıq kimi yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik
hisslərin yaranmasına yardımçı olmaqdır. Bu ədəbiyyat gənc nəslin ideyasında, amalında, ruhunda
bir inqilab etməlidir.
Uşaq ədəbiyyatı uşaqları zəngin mənəvi və estetik zövqə malik, zəmanəsinin ən humanist
biliklərinə yiyələnən yetkin bir insan kimi tərbiyə etməlidir. Bu insan öz xalqının, torpağının zəngin
tarixi keçmişinə, ədəbiyyatına bələd olmalıdır. Bu günün nəhəng, məsuliyyətli, hər saniyəsi bir tarix
olan zamanı ilə qoşa addımlamalı, gələcəyin böyük quruculuq işlərində yaxından iştirak etməlidir.
Torpaqlarımızın geri qaytarılması yolunda aparılan mübarizədə cəsarətlə iştirak etməkdə ilham
verən bir mənbə olmalıdır.
Uşaq ədəbiyyatı bəşəriyyətin yaratmış olduğu bütün maddi və mənəvi sərvətləri yeni nəslə
öyrətməli, onları bu sərvətin əsl varisi kimi tərbiyə etməlidir. Rus ədibi Qorkı qeyd edirdi ki,
uşaqlara yaşadıqları dövrün həqiqətini söyləmək, digər tərəfdən keçmişin dəhşətli rəzalətlərini
satirik boyalarla açıb göstərmək lazımdır. Bütün bu göstərdiklərimiz Azərbaycan uşaq
ədəbiyyatının ədəbi və pedaqoji prinsiplərinin əsasını təşkil edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının
inkişafı və təşəkkülü, qədim tarixi ənənələrə bağlansa da, elə də keçmiş tarixə bağlı deyildir
(Антология русской литературы, 2008).
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafı XIX əsrin birinci yarısında maarifçi realist
ədəbiyyatının yaranmasından başlamış, əsrimizin 20-ci illərinə qədərki mürəkkəb və ziddiyyətlə
dolu, uşaq ədəbiyyatı baxımında olduqca zəngin məhsuldar bir dövrü əhatə edir. Bizdə uşaqlara
yarar əsərlərin tarixi bir neçə əsr əvvələ gedib çıxırsa, sistemli, öz müstəqil hüquq və qanunları
spesifikası ilə fərqlənən uşaq ədəbiyyatı XIX əsrin sonlarında təşəkkül tapır.
Uşaq ədəbiyyatı haqqında ilk mülahizələr isə hələ inqlabdan əvvəl söylənmişdir. Əlbəttə, bu
sözün əsl mənasında uşaq ədəbiyyatının tədqiqi deyildi. Uşaq ədəbiyyatının mövcud nümunələri
haqqında söylənilmiş ilk qənaətlər idi. Cəmiyyət böyüməkdə olan nəslin timsalında öz ömrünü
davam etdirir, həmin nəslin tərbiyəsi, əxlaqı, mənəviyyatı, davranış normaları, dünyagörüşü,
əqidəsi, arzu və istəkləri və b. keyfiyyətləri diqqət mərkəzində durur. Həmin keyfiyyətlərin işıqlı,
müsbət istiqamətə yönəldilməsində uşaqlar üçün yaradılmış mənəvi sərvətdən - bədii əsərlərdən də
mühüm vasitə kimi istifadə edilir. Azyaşlılar və gənclər üçün yazılmış məzmunlu, dolğun, sağlam
ruhlu əsərlər uşaqların mənəvi estetik zövqünü oxşayır, fantaziya və xəyallarının hüdudlarını
genişləndirir, əxlaqi-tərbiyəvi cəhətdən kamilləşməsinə, dünya duyumunun, həyatı idrak
qabiliyyətinin inkişafına, vətənpərvər, nikbin, humanist və beynəlmiləlçi kimi yetişməsinə kömək
edir, həyat və mübarizənin həqiqi yolunu onlara öyrədir. 20-30-cu illərdə də uşaq ədəbiyyatının
tarixinə onun klassik nümayəndələrinin yaradıcılığına maraq artır, tənqidçi və ədəbiyyatşünas
alimlər uşaq .yazıçılarının diqqətini Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inqilabaqədərki nailiyyətlərinə
cəlb edir, onları keçmiş mədəni irsdən yaradıcılıqla bəhrələnməyə çağırırdılar. Bu illərdə bəzən
uşaq ədəbiyyatının keçmiş nailiyyətlərinə vulqar-sosioloji münasibət mövcud olsa da, bütövlükdə
ədəbi tənqiddə tam düzgün olan belə bir meyl hakim idi ki. inqlabdan əvvəl və sonra yaradılmış
olan cocuq ədəbiyyatı məhsulları içərisində bu gün də yararlı və yenidən nəşr edilməsi faydalı
80
əsərləri meydana çıxarmaq üçün cocuq ədəbiyyatımızın tarixi diqqətlə araşdırılıb elmi əsaslar üzrə
öyrənilməlidir.
Uşaq ədəbiyyatı haqqında daha çox F. Köşərlinin mülahizələri diqqəti cəlb edirdi. Bu
mülahizələr A.O. Çernyayevskinin “Vətən dili” dərsliyinin 7-ci nəşri ilə əlaqədar yazdığı məqalədə
və digər oçerk məqalələrində, ən çox isə müasirlərinə yazdığı məktublarında toplanmışdır. Bütün
bunlar sübut edir ki. Firudin bəy Köçərli uşaq əsərləri yazan müəlliflərlə daim sıx əlaqə saxlamış,
onların əsərlərinin ilk tənqidçisi olmuş, ilk və obyektiv fikirləri söyləmişdir. Sonra Ə. Kazımın,
M.K.Ələkbərlinin məqalələrində, C.Xəndanın tədqiqatlarında bu sənətkarların uşaq əsərləri ayrıca
təhlil obyektinə verilmiş, onların ideya-məzmun, mövzu, dil və üslub xüsusiyyətləri yığcam təhlil
olunmuşdur. Bununla belə uşaq ədəbiyyatının tarixinin obyektiv şəkildə tədqiqinə doğru atılan ilk
və ciddi addımları 50-60-cı illərə aid etmək lazım gəlir. Bu isə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının ilk
yaradıcılarından M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, S.Qənizadənin həyat və
yaradıcılığının xüsusiyyətlərini əhatə edən tədqiqatların məhz bu illərdə yaranması ilə əlaqədardır.
Bu sahədə daha geniş tədqiqatlar aparmış mütəxəssislərimiz də vardır. K.Talıbzadə sadəcə təsvir
yolu ilə getməmiş, A.Səhhətin uşaq şerlərinin mövzu dairəsi, ideyası, sənətkarlıq keyfiyyətləri
haqqında indi də öz elmi dəyərini saxlayan mülahizələr söyləmişdir. Tədqiqatçı şairin bu sahədəki
yaradıcılığına uşaqların psixoloji tələbləri baxımından yanaşmış və A.Səhhətin uşaqlar üçün yazdığı
əsərləri iki hissəyə ayrılmışdır. 50-60-cı illərdə uşaq ədəbiyyatı təkcə bu və ya digər sənətkarın
yaradıcılıq fəaliyyətinin bir hissəsi kimi yox, eyni zamanda xüsusi sahə kimi ədəbiyyatşünasların
diqqətini cəlb edir. Ə.Mirəhmədovun “Dəbistan” adlı məqaləsi isə uşaq mətbuatı tarixinin
öyrənilməsi aspektində uşaq ədəbiyyatı məsələlərinə də diqqət edilməsi təşəbbüsünün meydanı 60cı illərdə daha da genişlənir. Bu istiqamətdə P.Allahverdioğlu, S.Bəktaşi, Ə.Məmmədov və digər
tədqiqatçılar müəyyən konkret fikirlər söyləmişlər (Məmmədov Ə., 1977).
70-ci illərdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tədqiqi və öyrənilməsi sahəsində bir sıra dövlət
əhəmiyyətli tədbirlər görüldü. Yeni nəşrlərin meydana gəlməsi onun inkişafına əhəmiyyətli
dərəcədə təsir göstərdi. Bu illərdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının öyrənilməsində müəyyən
məhsuldarlıq nəzərə çarpmağa başladı. Uşaq ədəbiyyatının müxtəlif məsələlərinin tədqiqi və
təbliğinə həsr edilmiş məqalələr bu sahədə qiymətli təşəbbüs oldu.
Qarşılıqlı ədəbi əlaqə ilə bədii tərcümə problemlərinə, xüsusilə Azərbaycan - rus ədəbi
əlaqələrinə həsr olunmuş tədqiqat və araşdırmalarda milli uşaq ədəbiyyatımızın yaranması inqlaba
qədərki dövrdə inkişafı barədə maraqlı müşahidə mülahizələrdə az deyildi. Bunlardan əlavə,
F.Qasımzadə, Mir Cəlal, C.Xəndan, K.Məmmədov, M.Mustafayev, S.Hüseynov, K.Talıbzadə,
M.Vəliyev, S.Vəlixanov, F.Kərimova və digərlərinin uşaq ədəbiyyatı sahəsində müəyyən elmi
fəaliyyətləri olmuşdur. Lakin bütün bu araşdırmalar, əldə edilmiş nəticələr nə qədər qiymətli olsa
da, uşaq ədəbiyyatının öyrənilməsi baxımından qənaətbəxş sayıla bilməz. İndiyə qədər Azərbaycan
uşaq ədəbiyyatının haqqında danışılan dövri mükəmməl elmi araşdırmalar obyekti olmamışdır.
Uşaq ədəbiyyatı nümunələri küll halında tədqiqə cəlb edilməmiş, inkişafın spesifik xüsusiyyətləri,
tədqiq olunan dövrün özünəməxsus cəhətləri, tarixi kökləri onun inkişafına təkan verən əsas amillər
müəyyənləşdirilməmiş, ideya məzmunu, mövzu dairəsi, surətlər aləmi tam şəkildə öyrənilməmiş,
sənətkarlıq xüsusiyyətləri haqqında əsaslı tədqiqat aparılmamışdır. Bu isə o deməkdir ki, XIX əsrin
sonu, XX əsrin əvvəllərindəki uşaq ədəbiyyatının sistemli tədqiqi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının
qarşısında duran və həllini gözləyən zəruri problemlərdəndir (Bəktaşi S., 1965).
Məlum olduğu kimi hər bir predmetin tarixi ilə nəzəriyyəsi ayrılmazdır. Əgər biz bu günkü
uşaq ədəbiyyatının daha dolğun mənzərəsini canlandırmaq və gələcək inkişafına istiqamət vermək
istəyiriksə, mütləq onun keçmişinə nəzər salmalıyıq. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı bu günkü
nailiyyətlərinə görə özünün keçmişinə borcludur. Çünki o, əvvəlki ənənənin özülü üzərində dayanır
və onun davamı kimi inkişaf edir. Elə buna görə də, uşaq ədəbiyyatımızın keçmişini onun təşəkkül
dövründən başlayaraq öyrənməyə zəruri ehtiyac hiss olunur.
81
Öz soy-kökü üzərində boy atan ədəbiyyat və mədəniyyət, milli sədləri parçalayaraq, misli
görünməmiş qarşılıqlı, güclü əlaqələr yaradan hər bir xalq, vahid bir sərvət nüfuzu qazanır.
Əvvəlcə Rusiyada və bir neçə il sonra Azərbaycanda baş tutan dövlət çevrilişi silah gücünə
yeni bir dövlət qurdu. Hər iki ölkədə xeyli insan itkisi baş verdi. Görkəmli rus yazıçısı
V.Q.Korolenko (1853-1921) bu mürəkkəb və təzadlı dövrü çox acı faktlarlada izah edirdi. Bu
illərdə hər iki xalq ortasında qırğınlar, sürgünlər oldu. Analoqu olmayan bu dövlət «yeni insan»
ideyasını irəli sürərək təbii yaradıcılıq prosesinin inkişaf ardıcıllığını pozdu: siyasi-ideoloji, mənəviəxlaqi tərbiyə məsələlərini bütün sahələrdə əldə rəhbər tutdu. Bu illərdə ədəbiyyat və mənəviyyatın
inkişafı davamlı olsa da, rus, Azərbaycan yazıçı, şairləri çox əzablara, iztirablara, işgəncələrə məruz
qaldılar. Hakimiyyət tələblərini qəbul etməyənlər sürgünlər və təzyiqlərlə üzləşdilər. Bu məhdud
çərçivəli siyasi sistem bütün ədəbi sənətkarlardan «inqilab» mövzusuna üstünlük verməyi tələb
edirdi. Öz fikirlərini ideya-nəzəri baxımdan əsaslandırır, ictimai-siyasi rolu və əsas vəzifələri
müəyyənləşdirirdi. İzahı çətin olan bu dövlətin hakimiyyətə gəlməsi yollarını, hətta L.N.Tolstoydan
da əsərlərində əks olunmasını tələb etmişdilər.
SSRİ-nin yaradılmasından (1922, 30 dekabr) sonra isə imperiya tərkibinə daxil edilmiş
xalqlar ədəbi prosesdə bir ideologiya ətrafında birləşdirildilər. Əsasən, «Sovet ədəbiyyatı» adı ilə
təqdim olunan bu ədəbi inkişaf mərhələsinə «beynəlmiləlçilik» donu geydirən yazıçı-tənqidçi
A.Lunaçarski (1875-1933) pafosla yazırdı: «Ədəbiyyat haqqında söhbət gedəndə biz, ümumiyyətlə,
Lenin milli siyasəti nəticəsində yüksək çiçəklənmə mərhələsinə çatan bütün sovet xalqları
ədəbiyyatını nəzərdə tuturuq».
O cümlədən, rus şairi V.V.Mayakovski (1893-1930) yeni yaranmış bu ədəbi prosesə qiymət
verərək qeyd edirdi: «Mədəniyyətlərin bir-birinə bənzəməsi yüz milyonların on milyonlara zorakılıq
etməsi demək deyildir. Bu, müxtəlif dillərdə eyni bir kommunizm mədəniyyəti quran zəhmətkeş
bəşəriyyətin ideyalarının müştərəkliyi deməkdir» (Политковская Л., 2009). Lakin heç bir hüquqi
əsası olmayan, siyasi don geydirilərək ortaya atılmış bu fərdi şüarvari mülahizələr heç də nəzərdə
tutulmuş nəticəni vermirdi. Bolşevik hakimiyyətinin həyata keçirdiyi siyasi ideologiya inkişafın
bütün sahələrinə, o cümlədən, qədim tarixə malik olan, xüsusilə XX əsrin əvvəllərindən yeni
yaradıcılıq cığırı ilə inkişaf etmiş, gerçək həyat hadisələrinə realist baxışlarına və janr əlvanlığına
görə ictimaiyyətin nəzər-diqqətini cəlb etmiş, çoxsaylı oxucuların rəğbətini qazanmış milli
ədəbiyyatımıza da öz mənfi təsirini göstərdi. Qurulmuş imperiyanın ideya-siyasi baxışlarına uyğun
olan yeni ədəbiyyatın yaradılması əsas məqsəd kimi qarşıya qoyulduğuna görə, imperiya tərkibinə
zorla daxil edilmiş xalqların qədim klassik ədəbi irsi və bu dövrə qədərki inkişaf prosesi nəzərə
alınmadı. SSRİ adı altında məharətlə maskalanmış rus hökuməti müvafiq azsaylı xalqları imperiya
tərkibinə daxil etmək yolu ilə ölkənin ictimai-siyasi həyatını kəskin şəkildə dəyişdirdiyi kimi,
həmçinin, mədəni həyatına da nüfuz etməyə, millilikdən uzaq olan monomədəniyyətin
(monoədəbiyyatın) yaradılmasına nail olmağa çalışırdı. Bunun üçün sadədən mürəkkəbə doğru
planlı inkişaf yolu müəyyən edilmişdi. Xüsusilə, yeni nəsli mövcud ifrat ideologiyanın tələblərinə
tabe etdirmək, uşaq və gənclərin məqsədli tərbiyəsi üçün yeni forma və məzmunlu ədəbiyyatın
yaranış istiqamətini müəyyən etmək başlıca məqsədlərdən biri idi. Hakimiyyət «yeni insan
yaratmaq» üçün ədəbiyyatı mühüm bir məfkurə alətinə çevirmişdi. Bu təzadlı ədəbi prosesin
yaranışı dövründə uşaq ədəbiyyatı xüsusi təsirə məruz qalmışdı. Sovet ədəbiyyatının mərhələli
inkişaf istiqaməti mövcud real həyatın tələblərinə deyil, əsasən Sov.İKP MK-nın və SSRİ Nazirlər
Sovetinin müəyyən etdiyi siyasi-ideoloji qərarlara əsaslanırdı. Bu ideologiyaya canla-başla xidmət
edən müəlliflərin əsərləri kütləvi tirajla çap olunur, pafoslu ibarələrlə təriflənir, ali dövlət
mükafatlarina təqdim olunurdu .
Sonrakı illərdə «Gənc işçi» (1923), «Komsomol» (1926-1930), «Pioner işçisi» (1927),
«Gənc bolşevik» (1930-1941) adlı jurnallar müəyyən fasilələrlə nəşr olundu. Bunlar da yeni nəsli
siyasi təşkilatların fəaliyyəti ilə tanış edirdi.
82
XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində rus və Azərbaycan inqilabçı demokratları
ədəbiyyatın və mədəniyyətin bu təlatümlü dövründə uşaq ədəbiyyatının inkişafına düzgün istiqamət
vermək istəyirdilər. Belə hesab edirdilər ki, yeni insan, yeni vətəndaş tərbiyəsində uşaq
ədəbiyyatının istiqaməti sosialist realizmi yaradıcılıq metoduna əsaslanın, proletar ədəbiyyatının bir
qolu kimi fəaliyyət göstərməlidir. Lakin ictimai-siyasi quruluşun təsirindən asılı olmayaraq uşaq
ədəbiyyatı da ziyalı sənətkarların qələmlərinin gücü ilə inkişafını davam etdirirdi. M.Qorki uşaqlar
üçün yazmağın çox çətin olduğunu qeyd edirdi. O, göstərirdi ki, müxtəlif yaşlı uşaqların maraq
dairəsini nəzərə almaqla, estetik zövqünü öyrənməklə, uşaq aləminə dərindən bələd olmaqla gözəl
əsərlər yaratmaq olar. Burada, həm də ictimai mühit, inkişaf, idrak, zövq, bilik dairəsi, nitq önəmli
olmalıdır.
«Bununla belə bilməliyik ki, uşaqlar yaş etibarı ilə daima dəyişilir, onlar dövrdən-dövrə,
nəsildən-nəslə dəyişilir. Bəşəriyyət də böyüyür, kamilləşir. Bax ona görə də böyüklərin özləri üçün
yaratdıqları qədim əfsanələr indi, demək olar ki, bütünlüklə uşaq nağıllarına çevrilmişdir»
(Мометов С., 1974).
Uşaq ədəbiyyatının məqsəd və vəzifəsindən göründüyü kimi, bu ədəbi aləm müxtəlif
elmlərlə: pedaqogika, psixologiya, etika, estetika, incəsənət, təbabət və dəqiq elmlər – əlaqəli
şəkildə inkişaf edir. Yeni nəslin hərtərəfli inkişaf etməsində, kamala çatmasında hər birinin
özünəxas yeri var.
Uşaq ədəbiyyatının öz spesifikası vardır. Uşaq ədəbiyyatı anlayışı bilavasitə uşaqlar üçün
yazılan, bədii, elmi-bədii əsərləri özündə birləşdirən yaradıcılıq sahəsi olsa da, yalnız bunlarla
məhdudlaşmır. Buraya həmçinin, böyüklər üçün yazılan, lakin uşaqların da mütaliə edə biləcəyi
əsərlər də daxil ola bilər. Bu əsərlər uşaqların mənəvi-əxlaqi və estetik tərbiyəsində,
dünyagörüşünün genişlənməsi və formalaşmasında əsas rol oynayır. Məsələn, dünya miqyasında
M.Servantesin "Don Kixot" romanı həm böyüklər, həm də uşaqlar tərəfdən maraqla oxunur. Yaxud
C.Sfivtin "Quliverin səyahəti", D.Defonun "Robinzon Kruzonun macəraları" əsərlərində hadisələrin
macəra tərzində qoyulması, maraqlı süjet və kompoziyası uşaqları bu əsərləri oxumağa cəlb edir.
Məlumdur ki, V.Hüqonun "Səfillər" romanı uşaqlar üçün yazılmamışdır. Lakin uşaq obrazı kimi
təsvir olunan Kozettanın və Qavroşun həyatı və fəaliyyəti haqqındakı bədii mətn oxu üçün ayrılıqda
veriləndə, uşaqların hədsiz marağına səbəb olur. Bəzən uşaq ədəbiyyatı ədəbi yaradıcılığın asan
sahəsi kimi başa düşülür. Belə yalnış təsəvvür yaranır ki, adi həyat hadisələrindən sadə və aydın bir
dildə danışmaqla uşaq əsəri yaratmaq mümkündür. V.Q.Belinski uşaq ədəbiyyatını bu cür təsəvvür
edənlərə qarşı çıxaraq yazırdı: "Uşaq yazıçısının yaranması üçün çox, olduqca çox şərtlər vardır:
nəcib, sevən, diqqətli, sakit, körpəcə-sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir idrak, predmetlərə aydın
bir baxış, yalnız canlı bir təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, zəngin
surətlər halında təsəvvür etməyə qabil bir xəyal lazımdır. Aydındır ki, uşaqlara qarşı məhəbbət,
uşaq yaşının tələb, xüsusiyyət və təfərrüatını dərindən bilmək də ən mühüm şərtlərdəndir. "Uşaq
ədəbiyyatının spesifikasını yalnız mövzu müəyyən etmir. Yəni nədən yazmaq problemi hələ bu
ədəbiyyatın əsas cəhəti deyildir. Uşaq ədəbiyyatında həyatın bütün sahələri əks olunmalıdır. Belə
ki, uşaq ədəbiyyatında necə yazmaq çox mühüm məsələdir. Görkəmli rus şairi Aqniya Barto (19061982) qeyd edirdi ki, uşaqlara hər şeydən, həyatın ən dərin və mürəkkəb problemlərindən danışmaq
olar, lakin gənc oxucunun bu problemləri aydın və asan başa düşməsi üçün müəllif xüsusi istedada
malik olmalıdır. O, həmçinin uşaq ədəbiyyatında əyləncəliliyin və ciddiyyətin bi-birinə zidd
olmamasını qeyd edərək, uşaq ədəbiyyatının mənaca, məzmunca ciddi, formaca əyləncəli, cazibəli
olmalıdır, fikrinə gəlir və belə nəticə çıxarır ki, yalnız bu halda hər cür, hətta ən mürəkkəb fəlsəfi
fikir gənc oxucuya çata bilər:
Uşağa həyatı tanıtmaq.
Uşaqların psixoloji ehtiyaclarını qarşılamaq, güvən, sevgi, sevilmə, sevmə, öyrənmə,
bir qrupa aid olma, oyun, dəyişiklik və estetiklik kimi keyfiyyətləri aşılamaq.
83
Uşaqların dəyişik yaşlarda maraq göstərdikləri məsələləri diqqət mərkəzində
saxlamaq.
Uşağa ədəbi və estetik dəyərləri öyrətmək.
Uşağı araşdırıcılığa və incələməyə istiqamətləndirməli.
Məlumatlandırılmalı məsələlər diqqət çəkən şəkildə verilməli, əyləndirici və
düşündürücü olmalıdır.
İnsanı və ətrafdakıları tanıtmalı, yurd sevgisi, insan sevgisi və xeyirxahlıq duyğusu
güclü olmalıdır.
Uşaq ədəbiyyatı uşağın özünü tanımasına və şəxsiyyətinin inkişaf etdirməsində rol
oynamalıdır.
Gənclərin və uşaqların dərs kitablarında olmayan və əldə edə bilmədikləri
məlumatların əks olunmasına yer verilməli.
Uşaqlara dünyagörüşlərini inkişaf etdirən və zənginləşdirən, sosial həyatdakı
ehtiyaclarını qarşılamağa istiqamətlənmiş məlumatlar verilməli.
Uşaq ədəbiyyatı nümunələri təsiredici olmalıdır. Bu da uşaqların daxili aləmləri,
təcrübələri ilə bağlı olmalı, uşaqlar onu mənalandıra bilməli və beləcə öz təcrübələrini
yeniləşdirməlidir.
Ədalət duyğusu olmalıdır. Günahı olan cəzasını almalı, bir pisliyin cəzası ədalətlə
verilməlidir. Bu ədəbiyyat uşaqların qəlbində nəcib hisslər oyadan mənzum və mənsur əsərlərlə
işıqlandırılmalı, onların gələcək haqqında gözəl və ümidli arzularına qanad verməlidir. Uşaq
ədəbiyyatı uşaqları zəngin, mənəvi və estetik zövqə malik zəmanəsinin ən humanist biliklərinə
yiyələnən yetkin bir insan kimi tərbiyə etməlidir. Bu insan öz xalqının mübarizələrlə zəngin tarixi
keçmişinə dərindən bələd olmalı, bu günün tələb etdiyi ideyalarla ayaqlaşmağı bacarmalı,
vətənpərvərlik və vətəndaşlıq ideyalarını hər şeydən uca tutmalıdır. Bu ədəbiyyat bəşəriyyətin
yaratmış olduğu bütün maddi və mənəvi sərvətləri yeni nəslə öyrətməli,onları bu sərvətin əsl varisi
kimi tərbiyə etməlidir (Yusifoğlu R., 2006).
XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində söz sənətimizin müstəqil bir sahəsinə çevrilən
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı, tarixin müxtəlif mərhələlərində inkişaf etmiş, müxtəlif zaman
kəsiyində inkişafdan qalmış və yenidən çiçəklənmişdir. Onun inkişafına mane olan və təkan verən
amillər çoxdur. Təşəkkül tapdığı gündən məktəblə sıx əlaqədə olan bu sənət nümunələri, ictimai
münasibətlərin məzmunundan asılı olaraq tənəzzül və tərəqqi dövrü keçirmişdir. Uzun müddət
ümumi ədəbiyyatın bətnindən qidalanan bu ədəbiyyatın gözəl nümunələrini uşaqlar da böyüklər
qədər həvəs və maraqla oxumuşlar. Müdrik və ibrətamiz folklor nümunələri bu ədəbiyyatın bünövrə
daşıdır. Xalq müdrikliyini qoruyub yeni bir düşüncə zirvəsinə qaldıran Nizami Gəncəvinin
əsərlərində qələmə alınan əhvalatlar uşaqların ən çox sevdikləri ədəbi parçalardır. Gənc oxucular
mərdliyi, cəsurluğu, hazırcavablığı «Zalım padşahla Zahidin dastanı», «Kərpickəsən kişinin
dastanı», «Sultan Səncər və qarı», «Fitnə» və sair kimi bitkin süjetə, fəlsəfi ümumiləşməyə malik
olan bədii parçalardan öyrənirlər. Buna görə də, müstəqil şəkildə yaranıb inkişaf edən Azərbaycan
uşaq ədəbiyyatının yaşı 100 il deyil, bəlkə də 800-1000 ildir. Sonrakı dövrlərdə Məhəmməd Füzuli,
Şah İsmayıl Xətai, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani və sair bu kimi
qələm sahibləri də gənc oxucuları nəzərdən qaçırmamışlar. Xüsusilə, təmsil janrı və alleqoriya
üsulunda yazılan əsərlər Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bünövrə daşları olmuşdur.
Uşaq ədəbiyyatı ümumi söz sənətimizin ayrılmaz tərkib hissəsi olsa da, onun bir sıra
özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Bu xüsusiyyətlər onu böyüklər üçün yazılmış ədəbiyyatdan
ciddi şəkildə fərqləndirir.Uşaq deyərkən, əsasən dünyaya yenicə göz açan körpədən tutmuş, 16-17
yaşa qədər olan insan övladı nəzərdə tutulur. Əgər 3 yaşlı uşaqla 12 yaşlı uşaq arasında yaş fərqi
mövcuddursa, deməli, bu fərq onlar üçün yaranan ədəbiyyatda da öz əksini tapmalıdır.Görkəmli
şairimiz S.Vurğun «Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq» adlı məqaləsində yazır: «Düşünmək,
duymaq, sevmək, küsüb-incimək, ağlamaq, gülmək, qəzəblənmək... bütün insan xassələri uşaqlıq
84
aləmində mövcuddur...biz uşaqla danışdığımız zaman insanla danışdığımızı, uşaqlar üçün
yazdığımız zaman, insan üçün yazdığımızı unutmamalıyıq. Uşaq üçün yazılmış hər bir əsərin
əsasında məna gözəlliyi yaşamalıdır» (Xəlil Z., 1987).
Tibb elmi belə bir nəticəyə gəlib ki, uşaq ana bətnində 5-6 aylıq olanda ananın keçirdiyi
hissləri o da keçirir: dinlədiyi musiqinin, oxuduğu bədii nümunələrin estetik duyumu uşağa da təsir
edə bilir. Ona görə də, uşağı bətnində gəzdirən ana gözəl bədii əsərlər mütaliə etməli, lirik,
ahəngdar, duyğulara təsir edə biləcək həzin musiqilər dinləməli, sənətkarlıq baxımından seçilən,
ürəkaçan rəsm əsərlərinə baxmalı və beləliklə, öz körpəsinin bədii-estetik tərbiyəsinin özülünü
qoymalıdır. Uşaq ədəbiyyatı sadə süjetə əsaslanır. Əgər böyüklər üçün yazılan əsərlərdə süjet xətti
şaxələnirsə, bir əhvalatın içərisində başqa əhvalatlar xatırlanıb, obrazın bütöv yaranmasına xidmət
göstərirsə, uşaq ədəbiyyatında belə deyildir. Yazıçı hansı yaş üçün yazırsa yazsın, həmin uşağın
anlam səviyyəsini, psixologiyasını, hadisələri dərk edə bilmək qabiliyyətini nəzərə alır. Əgər əsər 23 yaşlı uşaq üçün yazılırsa, deməli, həmin uşaq kitab oxuya bilmədiyinə görə bu əsəri ona kimsə
oxumalıdır. Buna görə də, son dərəcə sadə sözlərdən ibarət olan əhvalat təsvir edilərkən yığcam və
bitkin xarakter daşımalıdır. Bu zaman sənətkarlar ritmik şeirlərə üstünlük verirlər. Çünki poetik ritm
uşaqların oynaq təbiətinə daha çox uyğundur.Əgər əsər böyük yaşlı uşaqlar üçün yazılırsa, burada
təsvir olunan hadisələr bir-birini dinamik şəkildə izləməlidir. Yaxud, uşaq şeirlərində məsnəvi
forması daha çox uğur qazanır. Çünki burada misralar qoşa qafiyələnir və beytdə bitkin bir fikir
ifadə olunur. Məsələn, görkəmli şairlərimiz M.Ə.Sabir və A.Səhhətin şeirləri buna misal ola bilər.
Uşaq ədəbiyyatının başlıca xüsusiyyətlərindən biri də onun öyrədici olmasıdır. Yazıçı əsəri
yazarkən uşağa həyatın müəyyən sirlərini öyrətməyi qarşısına məqsəd qoyur. Bu həm də, onun
tərbiyəedici cəhəti ilə bağlıdır. Pedaqoqlar belə bir haqlı fikir irəli sürürlər ki, uşaqlar tərbiyə
olunduğunu başa düşən kimi tərbiyəçidən uzaq olmağa çalışırlar. Elə buna görə də yazıçı tərbiyəvi
fikirlərini əsərin gözə görünməyən gizli qatlarında verir. Belə ki, «yaxşı nədir, pis nədir» sualının
cavabı uşaq ədəbiyyatının dərin qatlarında gizlənir.
Uşaq ədəbiyyatı mövcud həyat və cəmiyyət haqqında ilkin təsəvvürlər yaradır. Burada
xeyirlə şərin, çirkinliklə gözəlliyin daimi mübarizəsi və ikincilərin qələbəsi öz əksini tapır. Uşaq
ədəbiyyatının müsbət qəhrəmanları nə qədər çıxılmaz vəziyyətə düşsələr də, sonda hökmən qələbə
qazanırlar. Bu, uşaq təfəkküründə həyatın əbədiliyi haqqında ilkin təəssürat yaradır, xeyirxahlığın,
mərdliyin, doğruluğun əbədi və zəruri olması barədə onların qəlbində ümid çırağı yandırır. Buna
görə də, uşaq əsərlərini böyüklər də həvəslə oxuyurlar. Dünya uşaq ədəbiyyatının korifeyləri
haqqında belə bir fikir yürüdülür ki, onlar bir yaşından yetmiş yaşa qədər olan insanların
yazıçılarıdır. İctimai inkişafın bütün mərhələlərində, heç bir siyasi ideologiyaya mənsub olmayan
həqiqi uşaq ədəbiyyatı həmişə eyni estetik prinsiplərə əsaslanmışdır. Uşaq ədəbiyyatının məqsədi
balacaların qəlbində həyat eşqi yaratmaq, təbiət və cəmiyyət qanunları ilə onları tanış etmək, pisi
yaxşıdan, çirkini gözəldən fərqləndirməkdə onlara kömək etməkdən ibarətdir. Bu ədəbiyyatın
vəzifəsi balacaların qəlbində işıqlı sabaha, böyük gələcəyə inam çırağı yandırmaqdan ibarətdir.
Siyasi ideologiyaya bağlanmış, bu səpgidə yazılmış uşaq əsərləri, həmin dövrün ideyalarının əsiri
olduğu üçün bir vaxt onun qurbanına çevrilirlər. Uşaq ədəbiyyatında vətən məhəbbəti, insan
əməyinə, istedadına və ləyaqətinə ehtiram, təbiət gözəlliklərinə vurğunluq, valideynə, müəllimə,
ümumən, böyüklərə hörmət, özündən kiçiklərə mehribanlıq, şəfqət, dostluqda dəyanət kimi
keyfiyyətləri əks etdirməlidir. Həqiqi uşaq ədəbiyyatının əbədi qanunlarına əsaslanan, ideologiyanı
ədəbiyyatın devizinə çevirən sovet hakimiyyəti dövründə də yazılan bədii uşaq əsərləri həmişəyaşar
sənət nümunələrinə çevrilmişdir. S.Marşakın, K.Çukovskinin, A.Bartonun, S.Mixalkovun,
S.Vurğunun, R.Rzanın, Ə.Cəmilin uşaq əsərləri bu gün də sevilə-sevilə oxunur. Lakin həmin
dövrdə yaranan, o zamanın yüksək mükafatlarını alan bir sıra əsərlər bu gün kimsəyə gərək deyildir.
Uşaq ədəbiyyatı ata-anaya, soykökünə, vətən torpağına, ulu əcdadların adətlərinə məhəbbət ruhunu
yaşatmalıdır. Xalqın şifahi ədəbiyyatı onun daimi mövzu mənbəyi olmalıdır. Müdrikliyə,
qəhrəmanlığa, ədalətliliyə, qorxmazlığa, hazırcavablığa və sair yüksək, ali keyfiyyətlərə malik olan
insanlar uşaq ədəbiyyatının baş qəhrəmanları olurlar. Uşaq ədəbiyyatının məqsədi, uşaqları zəngin
85
mənəvi və estetik zövqə malik, dövrünün dünyəvi biliklərinə yiyələnən yetkin bir insan kimi tərbiyə
etmək, tarixini, keçmişini dərindən öyrətmək, gələcəyin böyük quruculuq işlərində fəal iştirak
etmək istəyi ilə tərbiyə etməkdir. Uşaq ədəbiyyatı bir sıra vəzifələri həyata keçirməlidir: uşaqlar
üçün yazılan əsərlər sadə, aydın bir dilə malik olmalıdır. Sadə süjetə əsaslanmalıdır. Çoxşaxəli
əhvalatlar, təmtəraqlı ifadələr, pafoslu şüarlar ona yabançıdır. Bir sözlə, uşaq ədəbiyyatının
spesifikası yaradıcılıq meyarına çevrilməlidir. Müasir dövrdə kitabxanalar bəşəriyyətin elmi
sərvətini toplayıb, qoruyub onları insanların istifadəsinə verməklə elmin, mədəniyyətin və
yeniyetmələrin dünyagörüşünün formalaşdırılması, elmin və texnikanın yeni nailiyyətlərini, ətraf
aləmdə baş verən təbiət və cəmiyyət hadisələrinin mahiyyətinin dərk edilməsinə uyğun iş aparmaq,
respublikamızın həyatında baş verən əlamətdar hadisələrin təbliğinin günün tələbləri səviyyəsində
qurmaq kimi mühüm vəzifələri yerinə yetirirlər. Milli-mənəvi dəyərlərimizi özündə əks etdirən uşaq
ədəbiyyatına olan qayğı və diqqətin nəticəsi olaraq ədəbi irsimizin qorunmasında ulu öndər
H.Əliyevin davamçısı cənab prezident İlham Əliyev "Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi
nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında" 12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamı imzalamışdır. Bu
sərəncama əsasən təkrar nəşr edilən kitablar ölkə kitabxanalarına hədiyyə edilir, bununla da uşaq
ədəbiyyatına olan biblioqrafik informasiya tələbatının ödənilməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Uşaq
ədəbiyyatı hər bir yeniyetmənin, gəncin gələcəyini müəyyənləşdirir, sənət, ixtisas seçimində, elmin
sirlərinə yiyələnməkdə yardımçısı olur. Bundan başqa uşaq ədəbiyyatı uşaqların mütaliə
mədəniyyətinin yüksəldilməsinə də öz təsirini göstərir. Uşaqlar bədii ədəbiyyat vasitəsilə keçmişi,
bugünkü həyatımızı və inkişafımızı bədii şəkildə öyrənirlər. Ona görə də uşaqların yaş
xüsusiyyətlərinə və bilik səviyyələrinə uyğun ən yaxşı əsərlərin təbliğ edilməsi mühüm əhəmiyyətə
malikdir. Uşaq əsərlərinin təbliği üçün biblioqrafiyaya böyük ehtiyac vardır. Azərbaycan ədəbiyyatı
biblioqrafiyasının əsas qollarından birini uşaq ədəbiyyatının biblioqrafiyası təşkil edir. Uşaq
ədəbiyyatının müxtəlif yaşlı oxucular arasında təbliğ edilib yayılması, onun biblioqrafiyasının daha
da inkişaf etdirilməsini tələb edir. Uşaq ədəbiyyatının biblioqrafiyası ədəbiyyat təbliğində və
şagirdlərin mütaliəsinə rəhbərlikdə ən mühüm vasitə hesab olunur. Müstəqil respubmlikamızda
uşaq kitabxanaları tərəfindən həyata keçirilən bütün biblioqrafik işlər, müxtəlif yaşlı uşaqların
mütaliəsinə rəhbərlik və ümumi biblioqrafik informasiyanın genişlənməsinə kömək etməklə
bərabər, həm də uşaqların mütaliə mədəniyyətinin tərbiyəsi ilə bağlıdır. Gələcəyimiz olan uşaqların,
bugünkü məktəblilərin dünyagörüşünün zənginləşməsində, estetik və mənəvi tərbiyəsində, tədris
prosesində, onların əxlaqi tərbiyəsində, bir sözlə uşaq və gənclərin formalaşmasında uşaq
kitabxanalarının rolu böyükdür. Uşaq kitabxanalarında əsas tərbiyə vasitəsi kitabdır. Bütün şüurlu
həyatı boyu insanı müşayiət edən kitab onun etibarlı məsləhətçisi və dostudur, mənəviyyat
məbəyidir. Müstəqillik dövründə cəmiyyətimizin bütün sahələrində əsaslı dəyişikliklər getdiyi bir
zamanda kitabın rolu və əhəmiyyəti daha da artmışdır. Çünki kitab dövlət quruculuğumuzun alovlu
təbliğatçısıdır. Kitab uşaq oxucularının psixologiyasının dəyişməsinə kömək edir, onların
formalaşmasının, tərbiyələnmələrinin etibarlı silahıdır.
Nəticə
Müasir dövrdə qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətlər
yetişdirməkdir. Milli şüur və ləyaqətin tarixi kökləri təsdiq edir ki, hər bir xalq, həmçinin
Azərbaycan xalqı özünün tarixi şəxsiyyətlərilə öyünməyə mənəvi haqqı vardır. Milli şüurun
formalaşmasına müxtəlif amillər təsir göstərir ki, bunlardan da əsası uzun illər respublikamızda
formalaşmış uşaq ədəbiyyatıdır. Uşaq ədəbiyyatı bəşəriyyətin yaratmış olduğu bütün maddi və
mənəvi sərvətləri yeni nəslə öyrədir, onları bu sərvətin əsl varisi kimi tərbiyə edir. Uşaq ədəbiyyatı ədəbiyyatın tərkib hissəsi olub, məqsəd və vəzifəsinə görə 17 yaşına qədər müxtəlif oxucu
qruplarının təlim, təhsil və əxlaqi-estetik tərbiyəsinə yönəldilən əsərlərə deyilir. (Xəlil Z., 1987).
Oxucuların yaş xüsusiyyətlərini nəzərə alan uşaq ədəbiyyatı, əxlaqi-tərbiyəvi məzmunu ilə
bərabər, özünəməxsus mövzu, ideya, dil-üslub xüsusiyyətlərinə də malikdir. Uşaqlar üçün yazmaq
olduqca çətindir. Onun özünəməxsus xüsusiyyətləri yazıçıdan fitri istedadla, elmi biliklərə
86
yiyələnməklə yanaşı, uşaq aləmini dərindən öyrənməyi tələb edir. Müxtəlif yaşlı uşaqların maraq
dairəsini, estetik zövqünü öyrənmədən, onu müəyyən məqsədə döğru yönəltmək, onun fərdi meylini
inkişaf etdirmək olmaz. Məlumdur ki, hər bir insanın müxtəlif xarakterə və məzmuna malik çoxlu
informasiya tələbatları ola bilər. Uşaqların biblioqrafik informasiya almaqla bağli olan sənəd
tələbatları, maraqları və sorğuları müxtəlifdir. Cəmiyyətdə sənəd tələbatı obyektiv olaraq həmişə
var və baş verdiyi dövrün konkret sosial şəraiti ilə şərtləşir. Fərdi tələbat isə fərdin şəxsi
xüsusiyyətlərinə görə dürüstləşdirilir. Uşaqların tələbatları maraqları vasitəsilə reallaşır. Maraq
tələbatın səciyyəvi mövcudluq formasıdır. Maraq öz növbəsində informasiya istifadəçisində
subyektiv şəkildə formalaşan sorğuya çevrilir. Sənəd maraqları və sorğuları sənəd tələbatlarının
səciyyəvi mövcudluq formasıdır. Uşaq ədəbiyyatı uşaqların yaş səviyyəsinə münasib bir üslubda
yazılır. Pedaqoji təlimə əsasən 17 yaşına qədər olan oxucular dörq qrupa bölünür: I Bağçayaşlı
uşaqlar (3-7), II Kiçik yaşlı məktəblilər (7-11), III Orta yaşlı məktəblilər (11-15), IV Yuxarı yaşlı
məktəblilər və yaxud gənclər (15-17). Uşaqlar üçün əsər yazan hər bir yazıçı bu bölgünü nəzərə alır
(2, 3) Eyni zamanda bilir ki, uşaq ədəbiyyatı oxucuların yalnız yaşı ilə müəyyənləşmir. Burada
uşağın ictimai mühiti, inkişafı, idrakı, zövqü, nitqi, bilik dairəsi də nəzərə alınır. Uşaq oxucularının
tələbatlarını və maraqlarını öyrənərkən bu cəhətlərə diqqət yetirilməlidir. Uşaq yazıçısı bu
xüsusiyyətləri nəzərə almadan öz əsərinin ünvanını düzgün müəyyənləşdirə bilməz. Uşaq aləminə
dərindən bələd olan yazıçı yeniyetmələrin yaş xüsusiyyətləri ilə bağlı tələbləri nəzərə alır. Məzmun
və mündəricəsindən, məqsəd və vəzifəsindən göründüyü kimi, uşaq ədəbiyyatı ayrı-ayrı elmlərlə
təmasda yaranıb inkişaf edir. Pedaqoqika, psixologiya, etika, estetika, incəsənət, təbabət və dəqiq
elmlər uşaq ədəbiyyatında bu və ya digər dərəcədə qovuşur. Bu elmlərsiz uşaq ədəbiyyatı bəsit və
məzmunsuz görünərdi. Çünki, gəncliyin hərtərəfli inkişaf etməsində bu elmlərin hər birinin
özünəməxsus yeri vardır. Tarixin müxtəlif keçidlərində yaranan uşaq ədəbiyyatı klassik ədəbiyyatın
ənənələrini davam etdirməklə xalq həyatını daha dolğun, hərtərəfli işıqlandırmışdır. Beləliklə, uşaq
ədəbiyyatı mənəvi-estetik və ideya-məfkurəvi tərbiyə məktəbinə çevrilmişdir. Öz qaynaqlarını
əsrlərin dərinliyindən alan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı və rus uşaq ədəbiyyatı bu gün də inkişaf
edir, yaradıcılıq səlnamələri yaratmağa çalışır.
ƏDƏBİYYAT:
1.
2.
3.
4.
5.
Bəktaşi S. XX əsr uşaq mətbuatında ədəbiyyat. Bakı, 1965.
Məmmədov Ə. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı, 1977.
Xəlil Z. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı (rus dilində). M., 1987.
Yusifoğlu R. Uşaq ədəbiyyatı. Bakı, 2006.
Политковская Л. Антология русской детской литературы. В 6-ти т. т.6., М., ООО «Мир
энциклопедий», 2009.
6. Антология русской литературы. В 6-ти т. т.3., М., ООО «Мир энциклопедий», 2008.
7. Мометов С. Счастливый труд. 1974
87
H. CAVIDIN'İN ŞİİRLER DÜNYASINDA TANRI ARKETİPİ
Xanım Rza qızı Sultanova
PHD student of the Institute of Literature
named after Nizami Ganjavi of
Azerbaijan National Academy of Sciences
Özet
Makalede, Azerbaycan şiirinin tanınmış şairi H. Cavid'in yaratıcılığındaki Tanrı arketipleri
incelenir. Bu arketipin yazarın yaratıcılığında düşünce merkezini, dini-biyografik, aksiyoloji yönlerinnin
buluşmasını ifade etmesi odak noktasıdır.
Arketipler yardımıyla, metinde gizlenmiş olan anlam yapısının eski haline getirme olasılığı
belirlenir. Tanrı'nın arketipi, büyük düşünürün kudretli sanatsal görünümünde güçlü doğaüstü güçler gibi
olarak doğaüstü güçler birçok eserlerin yapısal bileşenlerinde, yani kompozisyonunda, konusunda,,
kronotopunda (zaman-mekan), suretler sisteminde “zuhur etmesi” araştırmada belirtilir . 20. yüzyıl
Azerbaycan şiirinde, yazar tarafından gösterilen arketipin mitopoetik geleneğin izleyicisi olarak rolü
belirlenir.
Anahtar Kelimeler: Tanrı'nın arketipleri, doğaüstü fikirler, fikir merkezi, ontolojik yön, ahlaki
biyografik yön, aksiyolojik yön, mitopoetik
АРХЕТИП БОГ В ПОЭТИЧЕСКОМ МИРЕ Г.ДЖАВИДА
Резюме
В статье исследуется архетип Бог в поэзии выдающегося представителя азербайджанской
поэзии Г.Джавида. Данный архетип в творчестве писателя централизует точки соприкосновения
центральной идеи, религиозно-биографический и аксиологический аспектов. Отмечается, что
возможность восстановления скрытой семантической структуры в текстах именно с помощью
этих архетипов. Архетип Бог как сверхъестественная сила в художественном отражении великого
просветителя привлекается к исследованию в структурном компоненте, т.е. композиции, сюжете,
хронотопе, образной системе многих его произведений. Определяется роль указанных архетипов как
последователя мифопоэтической традиции в азербайджанской поэзии ХХ века.
Ключевые слова: сверхъестественная идея, центр идеи, онтологический аспект,
нравственно-биографический аспект, аксиологический аспект, мифопоэтика.
THE ARCHETYPE OF THE GOD IN H.CAVID'S POETIC WORLD
Summary
The article examines the archetype of God of the prominent representative of Azerbaijani poetry
H.Javid. The focusing on the central idea and the intersection point of religious biographical acheological
aspects in the writer's creativity is the main point of view.Using archetypes helps to determine the possibility
of reconstruction of of the deep hidden essence of the texts. The archetype of God is involved in the
"appearance" of the structural components of many works, in composition, plot, chronotype, and images
system, in the artistic embodiment of the great thinker as a mighty superpower.The role as a follower of
mythopoetic tradition in the 20th century Azerbaijan poetry is determined by the archetype presented by the
author.
88
Key words: The archetype of God, supernatural idea, central idea, ontological aspect, moralbiographical aspect, axiological aspect, mythopoietics
Giriş
Tanrı-Allah'nın arketipleri, her insanın düşüncesinde önemli bir yer tutar. Modern
psikologlara göre, “Tanrı / Allah” kavramı, insanın irrasyonel doğasının temel psikolojik işlevidir.
İlahi varlık, doğaüstü düşünce, her zaman insan düşüncesinde istemese de var olur, ancak bir
arketip olarak, bilinçaltında arkaik "prototip" gibi bulunur.
Edebiyat terimlerinin sözlüğündeki "arketip" kavramı, uzak bir geçmişten gelen,
bilinçaltında kök salmış ve mitlerde, sonra ise edebiyatta tekrar eden konular, motifler, durumlar,
nesneler, görüntüler, karakterler olarak tanımlanır ve onlar edebi eserlerin geniş bir yelpazesinde
eşit gösterilir "(8, 46).
M.Bodkin, G.D.Gachev, J.Duran, Y.M.Meletinski, E.Noyman, K.Levi-Stross, V.N.Toporov,
M.Fray, C.Jung ve diğerleri, arketip araştırmasına değerli araştırmalar eklemişler..
Farklı metodolojik konumlara rağmen, bu bilim adamları arketipleri insan ruhunun temel
yapılarının sanatsal ifadesi olarak görüyorlardı.
C. Jung, arketiplerin edebi sanatsal, dini-mitolojik motiflerde varlığını keşfeder ve şu sonuca
varır: “Çocukluğumuzdan bizim bilincimize geçen izler güçlü duygularla ilişkilidir ve derindir,
aynı zamanda insanlığa ilkel, arkaik dönemden geçen izler daha derin ve daha güçlü duygu
kaynağındandır. Kültürün binyıldan beri biriken bulguları bu izlerin üzerine eklenir."(4, 117-118).
1.1. H.Cavid'in Sanat Dünyasında Tanrı'nın Arketipleri: Biraz mistik olan "arketip"
kavramı, büyük Azerbaycanlı şair Hüseyin Cavid'in yaratıcılığına uygulanabilir. H.Cavid'in sanat
dünyasında, Tanrı'nın arketipi özel bir yere sahiptir. Bu arketip, yazarın çalışmalarındaki düşünce
merkezini, dinȋ-felsefȋ, ontoloji, sosyal tarihȋ, ahlaki biyografik, aksiyoloji yönlerin buluşmasını
ifade eder. Tanrı'nın imgesi, yazarın mitopoetikanın tüm alanlarını birleştiren yapının başlangıcıdır.
"Arketip"lerin yardımıyla metinlerde saklanan anlamlı yapıları eski haline getirmek
mümkündür. Bu arketiplerden biri, H.Cavid dünyasının felsefi özünü tanımlayan ve yirminci
yüzyılın efsanevi yaratıcılığı bağlamında özellikle ilgi çeken Tanrı-Allah arketipidir. "Tanrı"
mitoloji dinȋ arketipi olarak H.Cavid'in dini inançları ve bakış açısıyla yakından ilgilidir. "Tanrı"
arketipi, onun kahramanlarının içinde bulunan doğaüstü yaratıklardır ve sakral gerçekliğin adıdır.
“Sayısız fikirleri, Tanrı'yı seyretmek, dünyanı Müslüman düşüncesiyle anlamak İslam mabedlerinin
kubbelerindeki işaretlerde ve Tasavvuf şiirindeki sembollerde kendini gösterir” (3, 185).
Büyük Alman filozof Hegel, aslında insanın Tanrı olduğunu ve Tanrı'nın insan olduğunu
söyler, Cavid'in felsefesi ise bu fikrin kanıtıdır. Tanrı'yla bağlantı Cavid'in eserlerinde yoğun
şekilde kendini göstermektedir.
Hüseyin Cavid'in kahramanları Hakkın dərgahına güzellik ve sevginin kanatlarında
ulaşabilirlər.
Şairim, bəslədiyim sidqü səfa,
Çırpınıb izlədiyim nuri-dəha.
Daima ruhumu oqşar cəbərut,
Şe´rü ilhamımı dinlər mələkut.
Bən fəqət hüsni-xuda şairiyim,
Yerə enməm də səma şairiyim. (2, III c., 160-161)
89
Tanrı'nın hiç kimsenin görmediği, hüsnü ən mükemmel hüsnüdür. Cavid, bu mechul, ebedi,
sakral güzelliğin şairidir.
Cavid, aşkın din üzerinde değil dinle beraber var olmasına çalışır ve felsefi yolla bunu
eserlerinde gösterir. Cavid “Maral” eserinde yazar:
Bir könülə iki sevgi yaraşmaz,
Könlü bir, sevgi bir, böyük Tanrı bir... (2, II c., 69)
Cavid, bize burada Tanrı'ya giden yolun kalp ve gönülden geçtiğini söyler.
H. Cavid'in dünyasında, inanç mitle iç içedir. "Tanrı ve Tevhid duyğusu, ümmet ve
kavmiyet ortaklığı - İslam ve Türk bakış açısının karışımı" (3,179).
C. Yung'un görüşüne göre, prototipin sanatsal genişlemesi, bir anlamda, onun çağdaşlığın
diline çevrilmesidir"(9, 284). Büyük düşünürün eserlerinde, Tanrı'nın arketipinin yapılanması O'nun
sonsuz niteliklerini yansıtır.
Orhun Yenisey abidelerinde Gök Tanrı'yı üstü sembolize ediyor -
“Yukarda mavi gök, aşağıda kara yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu
yaratılmış.” (6, 139).
Tanrı'nın arketipleri, H.Cavid'in sanatsal tasvirinde, doğaüstü güçler birçok eserlerin yapısal
bileşenlerinde, yani kompozisyonunda, konusunda,, kronotopunda (zaman-mekan), imgeler
sisteminde “zuhur eder” (ortaya çıkar)”.
1.2. H. Cavid'in Eserlerinde Hakk ve Kahramanlık. H.Cavid'in kahramanları bu sakral,
doğaüstü imgeyi, “nuri hakikati” (gerçeğin ışığını) arıyorlar. "Senan`ı düşündüren ” mübhem”
(belirsiz), ve “perdeli” hikmetlerdir: nedir hakk? –itikat mı, ya hakikat mi?, “dinleri”, tarikat ve
talimlerin anlamı, gerekliliği mi, yoksa insan duygularının doğallığı, saflığı, özgürlüğü mü?”,
"hayat, aşk ya da ibadet, inanç"? -hangisi haktır?, Senan`nın aradığı “hakkın nurudur”, gerçeğin
ışığıdır. Başka bir kahramanın – Arif`in aradığı nedir? Yine de, "nuri hakikat!" (5, 14).
Dəyişirkən, əvət bəşər qafası,
Dəyişir Tanrının da siması (2, I c., 155).
"Kız Mektebinde" ndeki şiirin yapısı, Gülbahar adında bir kızla diyalog olarak
yapılandırılmıştır. Kız öğrenciden en çok kimi sevdiğini sorduğunda:
- Ən çoq sevdiyim ilkin
O Allah ki, yeri-göyü, insanları xəlq eylər.
- Sonra kimlər?
- Sonra Onun göndərdiyi elçilər. (1, 40)
İslam dininin Azerbaycan kültüründe ve maneviyatında üst düzeyde olmasına rağmen,
mitolojik ve ilahi kavramlar etnik bakış açısında her zaman güçlü bir substrat olarak kullanılmıştır.
Farklı düşünce-inanç sistemlerinin- İslam ve Türk tanrıcılğının H.Cavid'in yaratıcılığındaki
yakınlığı, bazı durumlarda kavuşması, öncü temalara ve mötiflere dönüşmesi oldukça ilginç ve
farklı yönleriyle araştırılması gerekmektedir.
Şüphesiz, Hüseyin Cavid'in ruhunun özü İslam dinidir, Kur'an'ın bilgeliğidir. İslam
Peygamberi onun hayatının anlamı ve idealiydi. Tanrı ve Allah sema şairinin romantik ideal
arayışına, hayatına ve karakterine uyum sağlıyordu.
Tanrı'nın arketipi, klasik şiirimizin fikir içeriğini şekillendiren sakral arketiplerden biridir.
Bu arketip aşağıdaki özellikleri içerir:
- Allah sonsuzdur, zamanın ve mekanın ötesindedir;
- Allah her yerdedir ve her şeyi görür.
90
- Allah her şeyi bilir. O sonsuz bilginin taşıyıcısıdır.
- Allah hüküm veren ve karar verendir.
H. Cavid`in felsefi-estetik ve mitolojik bakış açısını şekillendirmede Doğu, İslamȋ değerler
önemli bir yere sahiptir. Mitoloji ve İslam bakış açısının kavuşmasının H.Cavid'in eserlerinde öncü
bir tema ve fikir kaynağına dönüşmesi çok ilginç bir konudur..
H.Cavid'in evrensel konulara başvurması, basitlikten uzaklaşıp kutsallığa yönelmesi
Tanrı'nın imgesinin hareketliliğini şart kılar, bu da sırayla farklı anlamları, Doğu allegorisini,
ezoterik sembolün ifadesini mümkün kılar.
2. Cavid'in "Peygamber" Eserindeki Kâmillik Kavramı H.Cavid, dünyayı Tanrı ile aynı
tutmaz, onu her şeyin üstünde tutar, Tanrı'yı gökten aşağıya indirmez, ancak insanların
mükemmelleşerek Tanrı dergâhına ulaşabileceği fikrini ortaya koyar.
Tanrının hikmətidir, cümlə cahan
Varmı təzkib edəcək bir insan –
mısraları bu düşüncemizin kanıtıdır.
“Peygamber” eserinde baş reisin (başkanın) diliyle Peygamber'in talimini şöyle açıklar:
Onun ancaq yuca göylərdə yaşar,
Əl vurulmaz yeni bir Tanrısı var.
Öylə bir Tanrı ki, gözlər görməz,
Cismi yoqmuş da nə cevhər, nə ərəz...(2, III c., 178)
Bu mısralar çoğunlukla İslam dininin kutsal kitabı olan “Kur'an-ı Kerim'den” alınmıştır.
Başkan kendi diliyle Tanrı'nın yurtsuz, mekansız olduğunu söyler. Ama kendisi bunu kabul etmek
istemez. Tanrı'nın önceki benzetmelerde göklerde yaşadığını söylemek kendi fikridir. Maalesef,
Tanrı`yı göklerde aramak basit bir bilinç anlayışıdır. Tanrı göklerde değil, her yerdedir. Dinimizde
belirtildiği gibi, Tanrı bize şah damarımızdan daha yakındır. O bizim kalbimizdedir. Bizi bizden
daha iyi tanır.
“"Peygamber" eserinde Başkanın açıklamasından kısa bir süre sonra, Ebu Talib'in oğlunun
diliyle verilen mısralarda daha derin bir açıklamayla karşılaşırız.
Hər zaman işte hər yerdə,
Əvət, göstərir hər səda.
Hər hərəkət onu daim,
Bir şey görmədim ki, onda
Tanrıyı görmüş, olmayım (2, III c., 183).
Yaxud,
Ən küçük zərrə, ən böyük aləm,
Tanrı eşqilə rəqs edib duruyor.
İncə bir rəmzdir o, pək mübhəm,
Hər böyük qəlb o rəmz için vuruyor (2, III c., 162).
Peygamberin sözleri onun “Tanrı sevgisinin” anlamına biraz da açıklama kazandırır.
Nerdə parlarsa haq, şərəf, vicdan,
Eyilik, doğruluq, gözəllik, inan,
Orda var sevgi, orda var insan,
Orda var şübhəsiz böyük Yaradan! (2, III c., 162).
Tasavvufta, "Tanrı sevgisi" sonsuz sevginin, güzelliğin adıdır.
91
“Peygamber”eserinde, Peygambere aşık olan olan Şemsa karakteri aracıyla onun "Büyük
Tanrı'ya" olan sevgisini göstermiştir. Şemsan'n konuşmasıya Tanrı sevgisi şöyle ifade edilir:
Mən istərəm ki, qəlbimdəki Tanrı eşqi unudulsun
Könlümdə çırpınan sevgi o eşqin yerinə dolsun
-söylediğinde, Peygamber sinirlenir. O kadının sevgisinin Tanrı'nın sevgisinin karşısında bir hiç
olduğunu söyler. Ve onu dine inanmaya sesler.
Fəqət bir Tanrı ki, sana
Böylə bir gözəllik vermiş.
Nədən xor baqarsın ona,
Niçin etməzsin pərəstiş? (2, III c., 173).
H.Cavidin’in “Peygamber” adlı eserinde, iki tür mistisizm- İslam ve Türk tanrıcılığının
ezoterik geleneğinin kesişimini gözlemliyoruz.
Ulu Tanrı, o görünməz yaradan
Əmr edər yalnız ədalət, ehsan.
O, fəna işləri, föhşiyatı
Nəhy edər, varlığının isbatı
Şu təbiət, şu məhabətli fəza...
Onca birdir: ulu, zəngin, füqəra. (2, III c., 202)
Bu mısralar, “Peygamber” eserinin Hicret bölümünden alınmış ve aslında “Kur`an-i
Kerim”in “en Nahl” suresinin 90. ayetinin Hüseyin Cavid tarafından çevrisidir. A. Turan kitabında
karşılaştırma amacıyla ayetin mealini gösterir: “Gerçekten, Allah (Kur`an-i Kerimde insanlara)
adil olmayı, iyi olmayı, akrabalarına iyilik yapmayı (yoksullara dinde belirtildiği biçimde yardım
etmeyi) buyurur, zinayı, adaletsizlik etmeyi ve baskı yapmayı yasaklar. O, sen öğrenesin diye
böyle nasihatlarda bulunur.”(3, 201).
Hər gülün cihanda bir pənahı var,
Hər əhli-halın bir qibləgahı var,
Hər kəsin bir eşqi, bir ilahı var
Bənim tanrım gözəllikdir, sevgidir (2, I c., 130).
“İblis” eserinde aynı zamanda Arif'ın istediği “nuri hakikat” dir. Tanrın`ın sevgi ve güzellik
tanrısı oduğunu Şeyh Senan da farkedir. "Nuri Hakikat" sevgi ve güzelliğin birliğinden oluşur.
Y. Garayev'in "Benim Tanrım" şiirinin, program seciyyeli eser olarak tanımlamasının
nedeni budur (5, 8).
Anne Tanrı'ya yalvarır ve O'ndan yardım ister. O, Yüce Tanrı'ya inanır ."Anne"eseri,
annenin Tanrı'ya hitabı ile başlar:
Ey mərhəmət kanı, ey ulu Tanrı!
Ey yerlərin, göylərin hökmdarı!
İnayət qıl, yoq başqa bir havadar,
Yalnız varım-yoqum tək bir oğlum var. (2, II c., 7)
Selma anne ne kadar yalvarırsa da, Tanrı'nın yazdığı silinmez.. Selma annenin
seslenmelerinde Ulu Tanrı ifadesinin yanı sıra "Allah" adı da kullanılır.
Ey bizi yoqdan yaradan bir Allah!
Rəhm eylə, səndən başqa yoq bir pənah. (2, II c., 34)
Sonuç: H.Cavid'in "Tanrı"sı mistik, doğaüstü güçtür, doğaüstü anlamdır. Müslüman dini
mitoloji sisteminde önemli olan Tanrı, evrenin yaratıcısıdır: Dünyayı, gökleri, suyu ve toprağı
92
yarattı. Burası Qaf Dağı ile çevrilidir. Allah, ilk insanları-Adem ve Havva'yı cennete gönderdi. İblis
ise yasak ağacın meyvesini tatmaya tahrik etti.. Müslüman mitolojisinin ana hatlarından biri
buradan başlar ... ”(7, 88).
Zülmə hərgiz yaqlaşmıyın, doğru yoldan şaşmıyın,
Tanrı haqdır, haqqı sevər, ədalətdən xoşlanır (2, I c., 127).
Yaşlı Türk çocuklarına vasiyette bulunulduğunda mutlaka durumu anlatır:
Vicdanımla, namusumla yaşar, haqqı bilirkən,
Güclükmü var himmətinə qavuşmaqda Tanrının!? (2, I c., 128).
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Ədəbiyyat:
Hüseyn Cavid. Dram əsərləri. Bakı: “Lider nəşriyyat”, 2007
Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. I-V c., Bakı: “Lider nəşriyyat”, 2005
Turan A. Cavidnamə. Bakı: Elm və təhsil, 2010
Mehdi N. Sənətin arxeologiyası. Sənətin arxitektonikası. Bakı: Qanun, 2007
Qarayev Y. Hüseyn Cavidin yaradıcılığı // H.Cavid. Əsərləri. Beş cilddə. Ic. Bakı:
“Lider nəşriyyat”, 2005, s.7 – 24
Şükürlü Ə.C. Qədim türk yazılı abidələrinin dili. Bakı, 1993
Bəkirqızı P. Mifopoetika və XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının poetik strukturu. Bakı:
Elm və təhsil, 2015
Борев Ю.Б. Эстетика. Теория литературы. Энциклопедический словарь терминов.
М., 2003
Юнг К. Архетип и символ. М. 1991
93
“MÜLAHİZƏLƏR” ƏSƏRİNDƏ RƏSUL RZANIN DİLÇİLİK GÖRÜŞLƏRİ
Səfərova Zeynəb İsa
Bakı Slavyan Universiteti, [email protected]
XX əsr Azərbaycan milli poeziyası tarixinə şöhrətli səhifə yazan Rəsul Rza fərdi ifadə tərzi
və yaradıcılıq üslubu ilə ədəbi aləmə daxil olmuşdur.Azərbaycan şeirinə yeni forma gətirən şair
olmaqdan başqa, həm də dilçilik elmi ilə bağlı obyektiv, aktual fikirlər müəllifi, söz yaradıcılığında
aktiv mövqeli söz üstadı kimi tanınmışdır.dilimizin müxtəlif problemləri ilə bağlı söylədiyi fikir və
mülahizələrlə dilçiliyin inkişafı üçün əlindən gələni əsirgəməmişdir. Yaradıcılıq boyu bəşəri
azadlıq, sərbəstlik ideyalarının Azərbaycan mühitinə gətirmək,ictimai şüurun formalaşdırmaq və bu
ideyalararın gələcəcək nəsillərə ötürülməsidə böyük rolu olmuşdur. Sözə istədiyi məna çalarlığı
verərək,ona yeni məzmun qatmaq və bədii priyomlarla zənginləşdirmək R.Rza qələminə xas olan
bir xüsusiyyətdir.
R.Rza XX əsrin ortalarından başlayaraq dilimizin qorunması uğrunda hərtərəfli təhlillər
aparmışdır. Hər şeydən öncə, ana dilinin lüğət tərkibinin öz daxili imkanları hesabına
zənginləşməsinə çalışmışdırr. O, istər bədii əsərlərində, istərsə də elmi-siyasi cıxışlarında başqa
dillərdən alınma sözlərin işlənməməsinə xüsusi fikir verirdi.R.Rza öz yazılarında bu haqda xüsusi
qeyd etməsə də, yaradıcılığında aydın hiss olunurdu. Dilçiliyin elə bir şöbəsi yoxdur ki, şairin
diqqətindən kənarda qalsın.Yeri gəldikdə, hadisələrin ekspressiya ilə təsvir etmək üçün üslubi
məqsədindən asılı olaraq hətta yeni söz və ifadələr yaratmışdır.
Söz yaradıcılığındakı fəallığından başqa, o, mövzu ilə bağlı gərəkli, bütün zamanlar üçün
qiymətli olan söz və fikirlərlə ədəbi-tənqidi fikirlər salnaməsinə yeni səhifələr yazmış və dilimizə
seçkin fikirlər gətirmişdir. Rəsul Rza”Mülahizələr ” adlı əsəri ilə diqqəti dilçilik məsələlərinə
yönəldərək söz yaradıcılığı sahəsinə aid fikirlərini bildirib..O vaxta qədər dilimizdə işlənməyən,
milli dil bazası əsasında dilin daxili imkanları hesabına yeni yaradılan sözlər həmin keyfiyyətlərin
zirvəsində dayanır.
Dildə təmizlik və sadəlik məsələsi Rəsul Rzanın daha çox narahat edən və önəm verdiyi
məsələlərdəndir. Şairin yaşadığı dövrdə bəzi adamların ərəb və fars dillərinin təsiri ilə mübarizə
pərdəsi altında dilimizi anlaşılmaz sözlərlə doldurulmasına Rəsul Rza mənfi münasibət ifadə etmiş,
yüz illərlə dilimizdə vətəndaşlıq qazanan, dilimizin fonetik-qrammatik qayda-qanunlarına
uyğunlaşmış alınmaları məqbul hesab etmiş, dilimizin ruhunu saxlayan bütün leksik-qrammatik
vahidlərin normal və gərəkli olduğunu əsaslandırmışdır.
Məlumdur ki, elmdə təhlilə ehtiyacı olan bir çox mövzular vardır. Dilçilik elmində də həll
olunmamış belə mövzular çoxdur. Rəsul Rzanın fikrincə, dil mədəniyyətindən danışmaq o dilin hələ
çözülməmiş problemlərini açmağa çalışmaqla bağlıdır. Bu vaxta qədər Azərbaycan dilində olan
idiomların izahı, onların tarixi bioqrafiyası, ifadə zənginliyi haqqında tutarlı bir əsərin olmaması
şairi narahat etmiş, bu haqda maraqlı və aktual fikirlər irəli sürmüşdür.
Rəsul Rzanın xalqın dilinə dərindən bələd olması bir sənətkar kimi həmin qiymətli və zəngin
qaynağın bütün yaruslarına aid anlam və gözəlliyi ilə diqqəti çəkən faktlardan istifadə edərək
ümumxalq danışığı ilə yazılı dil arasındakı məsafənin azalmasına səbəb olmuşdur. Bu baxımdan
ümumxalq dilin bir qolu olan dialektlərə yüksək münasibət göstərmiş, dialektləri dilin təbiiliyini
artıran, milliliyi gücləndirən bir fakt olaraq əsərlərin bədii keyfiyyətinə müsbət təsir edən vahidlər
kimi dəyərləndirmişdir. Lakin o, dialektlərə ehtiyatla yanaşmağın tərəfdaşı olmuş, onlardan lazımi
səviyyədə istifadəyə üstünlük vermişdir.
94
Əsərlərinin dili üzərində inadla işləyən Rəsul Rza bədii dilin qarşısına qoyduğu tələblərə
əməli şəkildə riayət edirdi. Onun müxtəlif məzmunlu şeirlərinin, vətənpərvər, mübariz, səmimi
hisslərini tərənnüm edən çıxışları dilimizə seçkin keyfiyyətlər gətirmişdir.R.Rzanın dilçiliklə bağlı
fikirləri bu gün də öz aktuallığını itirməmişdir.
Açar sözlər:Dilçilik,İfadə,Problem,Rəsul Rza,Yeni sözlər
RASULRZA’S LINGUISTIC VIEWS ON WORK “CONSIDERATIONS”
Rasul Rza, who wrote a well-known page in the history of Azerbaijan’s national poetry in
the 20th centure, entered the literary realism with individual expression style and creativity.In
addition to becoming a poet of the new poetry of Azerbaijan, he has also been known as an
authoritative leader in linguistic science, author of objective throughts and word creativity.He did
his best to develop linguistics through his throughts and assumptions on various issues of our
language.Throughout his creative career, he played a great role in bringing human freedom,freedom
ideas into Azerbaijani environment, forming public consciousness and transferring these ideas to
future generations.R.Rza’s peculiarity is the ability to add meaning full words to it,to add new
content and enrich it with artistic primes.
R.Rza has conducted a thorough analysis of our language since middle XX century.First of
all,he has tried to enrich his mother tongue from his own inner capacity.He gave special impeties to
the use of words from other languages,both in his artistic works and in his scientific-political
speeches.R.Rza did not specifically mention this in his writings,but his greative work was
clear.Linguistics doesn’t have such a division that is left out of the poet’s attention.On the place, he
has even created new words and phrases,depending on the purpose of the style to describe the
events with expressiveness.
In addition to his active involvement in word creation, he wrote new pages in the literary
critique of the words and ideas that are worthwhile for all time,and has given us distinguished ideas
in our language.R.Rza, in his work “Considerations ”, drew attention to linguistic issues by
expressing his thoughts on word creation.Until recently,the new created words, not used in our
language based on the internal opportunity of the language stand at the peak of those qualities.
The issue of purity and simplicity in the tongue is one of the issues that R.Rza is worried
about and more important.In the time of the poet’s life, R.Rza expreesed a negative attitude towards
the filling of the our language under the curse of the struggle of the Arabic and Persian
languages,and the fact that we have been acquainted with the phonetic-grammatical rules of our
language for centuries, grammatical units are normal and necessary.
It is known that science has many subjects that need analysis.Linguistic science has many
unresolved topics.According to R.Rza, talking about language culture is related to trying to open
unresolved problems of that language.Until now, the lack of consistent work abopts the explanation
of the idioms in Azerbaijan language, their historical biography and richness disturbed the poet and
made interesting and actual ideas about it.
R.Rza’s profound knowledge of the people led to the reduction of the distance between the
nation and written language by using the facts and the remarkable beauty of all the and rich sources
of the sourse as a workman.From this point of view,he has treated the dialects as a unit of national
language and regarded dialects as units that have a positive effect on the artistic quality of the works
as a fact which increases the naturalness of the language and strengthens the nationality.But he has
been a partner of caution to dialects, preferring to use them at the proper level.
95
R.Rza, who worked diligently on the language of his works, practiced adherence to the
literary language.His poetry, patriotic, fervent,sincere feelings have brought remarkable qualities to
our language.His comments on linguistics have not lost their relevance today.
Key words : Linguistics, Phrases, Problem, RasulRza, New words
FRANSIZ DİLİNDƏ TÜRKİZMLƏRİN LEKSİK-SEMANTİK
XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Vəkilova J.E ,
Bakı Slavyan Universiteti, [email protected]
Giriş. Dilçilik elmi sübut edir ki, dünyada yalnız öz milli sözlərindən ibarət olan təmiz bir dil yoxdur.
“Heç vaxt ola bilməz ki, hər hansı bir dil xarici təsirə məruz qalmadan inkişaf edə bilsin. Əksinə qonşu
dillərin bu dilə təsiri onun inkişafında əhəmiyyətli rol oynayır. Dillərin qarşılıqlı sürətdə zənginləşməsi tarixi
bir zərurətdir və bu əlaqələr mütləq olaraq dillərin bir-birini zənginləşdirməsinə gətirib çıxarır” (5, s.257). Bu
daha çox inkişaf etmiş dillərə aiddir. Həmin dillərdən biri kimi, fransız dilində də, çoxlu miqdarda alınma
sözlərə rast gəlinir ki, onların içərisində türk dillərindən alınmış sözlər də mühüm yer tutur. Məsələn: khan ˂
xan, sultan ˂ sultan, bey ˂ bəy, pacha ˂ paşa, aga ˂ ağa, effendi ˂ əfəndi, bachi-bouzouk ˂başıbozuk,
janissair ˂ yeniçəri, chaouch ˂ çavuş, chagrin ˂ sağrı, kiosque ˂ köşk, turquoise ˂ türkuaz, bakchich ˂
bəxşiş, araba ˂ araba, chacal ˂ çaqqal, hammam ˂hamam, turban ˂ türban, odalisque ˂ odalıq, pilaf ˂
plov, yaourt ˂ yoğurt, sérail ˂ saray, vilayet ˂ vilayət, divan ˂ divan, Andrinopole ˂ Ədirnə, Anqora ˂
Ankara və s.(12, 35).
Məqsədimiz fransız dilində türkizmlərin leksik-semantik xüsusiyyətlərini araşdırmaq və təhlil
etməkdir. İndiyə qədər türk dilindən fransız dilinə keçmiş alınma sözlərə kifayət qədər diqqət verilməmişdir.
Belə tədqiqata isə ehtiyac həm türk dillərinin fransız dillinə təsiri baxımından, həm də fransız dilinin ən çox
hansı sözləri almaq zəruriyyətində olması baxımından maraqlıdır. Şübhə yoxdur ki, digər dillərdən söz
alınarkən, onların alınması müəyyən zəruriyyətdən doğur. Belə zəruriyyətin nə ilə bağlı olmasını
aydınlaşdırmaq üçün müəyyən araşdırmalar aparmaq və bu araşdırmaların aparılması üçün müəyyən
tədqiqad metoduna ehtiyac vardır.
Türk dillərindən alınma sözlərin fransız dilində assimilə olaraq onun söz yaradıcılığı sistemində və
lüğət tərkibinin inkişafında yerini öyrənmək məqsədilə aparılan araşdırmalar göstərir ki, IV əsrdən
başlayaraq indiki dövrə qədər fransız dili türk dilərindən leksik vahidlər əxz etmişdir. Bunların bir qismi
daxil olduğu dövrün həyatının bu və digər sahələrinə aid olan anlayışları ifadə etməklə kifayətlənmiş, sonrakı
əsrlərə keçməmişdirsə, əksər qismi, əksinə, uzun illər dildə yaşayıb işlənməklə bərabər, dilin leksikasının
inkişafında da müəyyən rol oynamışdır. Məsələn, boche, caviar, coach, horde, jackal, kiosque və s. öz
etimonları ilə bağlı olmayan yeni mənalar kəsb etməyə başlayırlar. Böyük türk fatehlərinin adları – Attila,
Çingiz Xan, Babur, Tamerlan – ümumi, beynəlmiləl adlara çevrilmişlər.
Nəticə. Beləliklə, türk dillərindən alınan bir çox leksik vahidlər zaman keçdikcə mənalarını
genişləndirmiş, yeni məna çalarlıqları kəsb edərək dildə müxtəlif anlayışların ifadə edilməsinə kömək
etmişlər. Məruzədə fransız dilinə daxil olmuş 50-dən çox türk mənşəli sözlərin leksik-semantik strukturları
nəzərdən keçirilir.
Açar sözlər: türkizmlər, alınmalar, assimilyasiya, dillər, söz yaradıcılığı
LEXICAL-SEMANTICS PROPERTIES OF TURKISMS IN THE FRENCH LANGUAGE
ABSTRACT
Linguistics justifies that there is no pure language in the world. “It can never be that any language
can evolve without external influences. The influence of neighboring languages in this language, on the
contrary, plays an important role in its development. Mutual enrichment of languages is a historical
96
necessity, and these relationships necessarily lead to enrichment of languages” (5, etc. 257). This applies to
more advanced languages. In French also, as one of these languages, there are many borrowings, among
which turkisms take an important place. For example: khan ˂ xan, sultan ˂ sultan, bey ˂ bəy, pacha ˂ paşa,
aga ˂ ağa, effendi ˂ əfəndi, bachi-bouzouk ˂başıbozuk, janissair ˂ yeniçəri, chaouch ˂ çavuş, chagrin ˂
sağrı, kiosque ˂ köşk, turquoise ˂ türkuaz, bakchich ˂ bəxşiş, araba ˂ araba, chacal ˂ çaqqal, hammam
˂hamam, turban ˂ türban, odalisque ˂ odalıq, pilaf ˂ plov, yaourt ˂ yoğurt, sérail ˂ saray, vilayet ˂
vilayət, divan ˂ divan, Andrinopole ˂ Ədirnə, Anqora ˂ Ankara və s.(12, 35).
Our goal is to investigate and analyze lexical-semantic features of turkism in french. In french, have
not been given sufficient attention to turkisms, until now. The need for such research is interesting in terms
of influencing both the turkish language and the french language, as well as what the french language needs
most to say. There is no doubt that when purchasing from other languages, their acquisition is a necessity.
There is a need for a particular method of research to conduct certain investigations and conduct studies to
clarify what this necessity is.
Studies conducted in order to study the place of translation of Turkisms in french language in the
vocabulary system and in the development of the vocabulary structure indicate that since the IV century until
now the lexical units of the french language have been derived from the turkish language. Some of them
were satisfied with expressing concepts related to these and other spheres of life, but did not move into the
next centuries, but most of them played a part in the development of the lexicon of the language, as well as
for many years living and working in languages. For example, boche, caviar, coach, horde, jackal, kiosque,
etc. start new things that are not related to their own etiology. Names of the great Turkish conquerors Attila, Genghis Khan, Babur and Tamerlan - are common and internationally renowned.
As it is seen, thus, many lexical units taken from the Turkish languages gradually expanded their
meaning, helped to express different meanings in the language by drawing new meaning. The lecture
examines lexical-semantic structures of more than 50 turkisms entered in french.
Key words: turkisms, borrowings, assimilation, languages, word-formation
Giriş
Dünya dillərinin çoxunda olduğu kimi, fransız dilinin də leksik qatı ən mütəhərrik dəyişkən
sahəsi olub özünün qeyri-sabitliyi ilə seçilir. Belə ki, dilə təsir edən amillər ilk nəvbədə leksik qatda
özünü göstərir və burada daha bariz və aydın şəkildə üzə çıxır. “Heç vaxt ola bilməz ki, hər hansı
bir dil xarici təsirə məruz qalmadan inkişaf edə bilsin. Əksinə qonşu dillərin bu dilə təsiri onun
inkişafında əhəmiyyətli rol oynayır. Dillərin qarşılıqlı sürətdə zənginləşməsi tarixi bir zərurətdir və
bu əlaqələr mütləq olaraq dillərin bir-birini zənginləşdirməsinə gətirib çıxarır” (5, s.257).
Məqsədimiz fransız dilində türkizmlərin leksik-semantik xüsusiyyətlərini araşdırmaq və
təhlil etməkdir. Türk dillərindən alınan bir çox leksik vahidlər zaman keçdikcə mənalarını
genişləndirmiş, yeni məna çalarlıqları kəsb edərək dildə müxtəlif anlayışların ifadə edilməsinə
kömək etmişlər. Bu sözlər təkcə Türkiyə türkcəsində deyil, Azərbaycan türkcəsinə də aiddir. Bu
məqsədlə biz XVIII və XIX əsr etimoloji və ensiklopedik lüğətlərdən istifadə etmiş və onu müasir
lüğətlərlə tutuşduraraq müəyyən ümumiləşdirmələr aparmışıq.
Fransız dilində türkizimlər (türk mənşəli sözlər) dedikdə lüğətlərdə “türk”, “türk-ərəb”,
“türk-fars”, “tatar” qeydləri olan və ya türkdilli xalqların həyatı və məişət ilə bağlı işlənən sözləri
nəzərdə tuturuq. Həmin sözlər fransız dilinin leksikasının müxtəlif sahələrinə aiddir.
1.Fransız dilinə keçən türk mənşəli sözlərin məna baxımından dəyişikliyə
uğrayıb-uğramaması.
1.1. Fransız dilinə keçərkən öz mənasını tam saxlayan sözlər: bey ˂ bəy, pilaf ˂ plov,
vilayet ˂ vilayət, pacha ˂ paşa, sultan ˂ sultan, bakchich ˂ bəxşiş, janissair ˂ yeniçəri, khan ˂
xan, araba ˂ araba, chacal ˂ çaqqal, chaouch ˂ çavuş, sérail ˂ saray və s.
97
1.2. Fransız dilinə daxil olduqdan sonra mənası daralan sözlər. Məsələn, “chibouk”
sözü “Petit Larive et Fleury” luğətində “uzun borulu türk qəlyanı”, etimoloji luğətdə də həmin
məna qeydə alınır. Lakin mənşə dildə bu sözün “əl ağacı” mənasını daşıdığı da bildirilir. Müasir
Azərbaycan dilində isə başqa mənası da vardır;
1.3. Mənası genişlənən sözlər. Bu baxımdan “türk” sözünə diqqət yetirək. Bu sözün
millət və dil bildirməkdən başqa bir neçə mənası verilir.
Güclü mənasında: “C’est un vrai Turc” - bu xalis türkdür. Il est Turc là-dessus. (Molière,
Avare, II, 5).“Fort comme un Turc” - türk kimi güclü. Que Dea mange des tranches de bœuf et des
côtelettes de mouton, dans six mois elle sera forte comme une Turque. (Hugo, l'Homme qui rit, II,
p.45)
Fransız dilində bu ifadələrin digər variantları da vardır: fort comme boeuf, (comme un
bouffle, comme un crocheteur) – cürətli, cəsarətli, qorxmaz, qocaq. Bu ifadələrə əlavə şərh verməyə
ehtiyac duyulmur. Yəqin ki, qitənin çox hissəsini tutmaq üçün igidlik, bacarıqlıq, qorxmazlıq
birinci amildir.
Qəddar mənasında: “Traiter qqn. à la turque” - fəhlələrlə türk kimi rəftar etmək, yəni
qəddarcasına, rəhmsiz rəftar etmək; Je vois ici deux yeux qui ont la mine d'être de fort mauvais
garçons, de faire insulte aux libertés, et de traiter une âme de Turc à Maure. (Molière, L’Avare,
II,5). “Tête de Turc” - bu frazeologizmin mənası lüğətlərdə hədəf, nişan, qapazaltı, başqalarının
yerinə dərisi soyulan, istehza, rişxənd hədəfi olan, güc sınamaq üçün attraksion, kimi təqdim olunur
(14, s.861). Les cavaliers ... s'exercèrent à tirer à balle au galop sur les têtes de Turcs, cette fois
postiches. (G. Sand, Le Beau Laurence, p.69) Mayergutt, enfin, notre tête de Turc, avait une
tignasse crépue, des lèvres lippues, une voix désagréable et une intelligence rapide. (A. Wurmser,
L'Enfant enchaîné.) Les autres sentaient cette distance, elles ne l'acceptaient pas et bientôt
Clémentine devint leur tête de turc. (J. Vercors, Clémentine).
“Turc” sözünün may böcəyinin sürfəsi və “meyvəyə ziyan verən sürfə” mənaları da
vardır. Lüğətlərdə “le Grand Turc” – “Böyük türk” söz birləşməsinin isə “Türkiyənin sultanı,
imperatoru” mənasını verdiyi nəzərdən qaçmamışdır. Vous savez que le fils du Grand Turc est ici ?
(Molière, Bourg. gent. IV, 5)
1.4.Fransız dilinə keçərkən mənasını dəyişən sözlər. Bu sözləri iki cür qruplaşdırmaq
olar: ilkin mənasından uzaqlaşan sözlər chagrin ˂ sağrı - dəri mənasında işlənən sözdür.Türk
dillərində olan “sağrı” sözündən gətirilmiş bu söz “kitaba üz çəkmək üçün istifadə olunan dəri”
mənasında işlənir. Qeyd edək ki, bu söz fransız dili vasitəsilə bir sıra Avropa dillərinə, o cümlədən
alman dilinə keçmişdir. Larus lüğətində həmin sözün “çil-çil rəngli yüngül tafta parça” mənasını və
“şaqrən dəri kimi kiçilmək, azalmaq” ifadəsində isə “şaqrən dəri kimi” “tam” mənasında işləndiyi
bildirilir. Le domaine de jadis, passé comme tant d'autres à ses fermiers, a fait peau de chagrin.
(Hervé Bazin, Qui j'ose aimer, 1956, p.18). Dey ˂ dayı öz ilkin mənasından aralanan sözdür. Bu söz
“dayı” sözündən götürülsədə, onun fransız dilində verdiyi məna tamam başqadır. Belə ki, Petit
Robert lüğətində bu söz “1671-ci ildən 1830-cu ilədək olan dövrdə Əlcəzair dövlət başçısı”,
yuxarıda adı çəkilən “Petit Larive et Flery” lüğətində isə “barbar” (vəhşi), bir dövlətin padşahı kimi
mənaya malik olduğu izah edilir. Fransız dilində o qədər də geniş işlənməyən və mənasını dəyişən
sözlər sırasına “colbac” sözünü də əlavə etmək olar. Bu sözün O.Braşenin XVIII əsrin sonunda nəşr
edilən etimoloji lüğətində “hərbiçilərin xəz dəridən baş gehyimi” mənasını verdiyi bildirilir.
2.Xüsusi isimlərin ümumi məna kəsb etməsi. Fransız dilinə keçən türk sözlərinnin
mənasında edilən dəyişiklikdən söhbət gedəndə, xüsusi isimlərin ümumi məna kəsb etməsi
prosesini də yaddan çıxarmaq olmaz. Çünki belə bir proses söz yaradıcılığının bir növü hesab edilir.
Bu prosses təkcə fransız dilinin öz sözlərini (“Cognac” - yer adı, “cognac” bu yerlə bağlı olan içki
növü) deyil, həm də başqa dillərdən alınan və o cümlədən türk dillərindən alınan sözləri ahətə edir.
Məsələn, “Andrinopole” sözünü götürək. Bu Türkiyədə yerləşən Ədirnə şəhərinin adıdır. Fransız
98
dilində olan bu söz təkcə şəhərin adını deyil, həm də parça növünü (qırmızı pambıq parça) bildirir,
“turquoise” sözünün mənası lüğətlərdə belə izah edilir: “alüminhidrat fosfatı, göy (yaşılı) rəngli
qiymətli daş”. Ana dilimizdə bu söz “firuzə”dir. Fransız dilində isə “turquoise” sözü Türkiyə ilə
bağlıdır. “Anqora” sözü də bu qəbildəndir. Bu, Türkiyənin Ankara şəhərinin adı ilə bağlı isimdir.
Bu xüsusi isim ümumiləşərək fransız dilində “uzun tükləri olan heyvan – keçi, pişik və s.”
mənasında işlənir.
3. Təkrar-qayıdış sözalma. Təkrar-qayıdış sözalma hər hansı bir dilin milli sözləri başqa
dillərə yayıldıqdan, həmin dillərdə fonetik və semantik modifikasiya, yeniləşmə prosesi keçəndən
sonra “yad” formada yenidən donor dilə qayıtmasına deyilir (1, s.35). Qəribədir ki, müasir
Aərbaycan danışıq dilində də bu söz, görünür, rus dili vasitəsilə fransız dilindən gəlmişdir. Burada
biz başqa bir prosesin də şahidi oluruq. Öz dilimizdə olan söz başqa bir dildən yeni məna ilə
dilimizə qayıtmışdır.
“Budget” sözü. Bu, fransız dilinə də aid edilə bilər. Məsələn, fransız
dilində vaxtilə (qədim fransız dili dövründə) “bougette” kiçik kisə sözü ingilis dilinə keçmiş,
buradan isə fransız dilinə “budget” mənası ilə qayıtmışdır.
“Kiosk” sözü. Bu baxımdan “kiosk” sözünün Azərabycan dilindəki taleyi də maraqlıdır.
Larus lüğətində “kiosque ˂ köşk” bu sözün fransız dilinə türk dilindən 1608-ci ildə daxil olduğu
göstərilir. Onun mənalarından biri belə izah olunur: vağzalllarda, küçələrdə, meydanlarda və s.
yerlərdə qəzet, jurnal, kitab satılan yer. Azərbaycan dilində isə həmin mənada işlənən bu söz yəqin
ki, dilimizə rus dili vasitəsilə keçmişdir.
4. Fransız dilinə daxil olan türk mənşəli bir sıra sözlər fransız dilinin leksik sistemində
mövcud olan sözlərlə nisbi sinonimlik əlaqəsi yaradır. Bu proses zamanı sözün strukturu bir növ
sadələşir, özüdə də alınma dilin öz sözü arasında işlənmə dairəsi müəyyən çərçivəyə alınır.
Məsələn, “hammam ˂ hamam” sözü bibaşa isti tük hamamı mənasında işlənir. Fransız dilinin öz
sözü olan “bain” sözü isə bu mənanı vermir.
5. Türk mənşəli sözlərin fransız dilində söz yaradıcılığı. Fransız dilinə keçən türk
mənşəli sözlərin leksik xüsusiyyətlərindən söhbət gedəndə bu sözlərin “məhsuldarlığı” (bunlardan
yeni söz düzəldilməsi) haqqında da müəyyən mülahizələr yürütmək lazım gəlir. Onu qeyd edək ki,
fransız dilinə keçən sözlərin hamısının yeni söz düzəltmə prosesində eyni cür iştirakından söhbət
gedə bilməz. Məlum faktdır ki, sözdüzəltmədə dilin öz sözlərinin hamısı eyni cür iştirak etmir. Bu,
əcnəbi sözlərədə aid edilə bilər.
Bəzi tədqiqatçılar morfoloji üsulu (affiksasiya üsulunu) söz yaradıcılığında ən məhsuldar
üsul hesab edirlər. Fransız dilçisi Eduard Pişon morfoloji yolla sözdüzəltmə barədə çoxlu
tədqiqatlar aparmış və belə gənaətə gəlmişdir ki, müasir dövrdə fransız dilində yeni sözlərin
yaradılmasında ən səmərəli üsul məhz şəkilçilər vasitəsilə söz yaradıcılığıdır. Eduard Pişon yazır ki,
digər söz yaradıcılığı üsulları ilə müqayisədə suffikslər və prefikslərin artırılması yolu ilə söz
yaradıcılığı ən məhsuldar üsuldur (10, s.35).
5.1. Sözdüzəltmənin ən geniş üsullarından biri hesab edilən şəkilçi vasitəsilə türk
mənşəli isimlərdən fellər yaranır. Fransız dilində daha məhsuldar fel düzəldən şəkilçi başqa nitq
hissələrində ən çox birinci qrupa aid fel yaradır. Bu model üzrə “chagrin” sözündən “chagriner”
dəridən kitaba üz çəkmək feli, “ier” suffiksinin köməyilə “chagrinier” dəri çəkən adam sözü
yaranmışdır.
5.2.İsim düzəldən “ist” şəkilçisinin köməyilə “tulipe” sözündən “tulipiste” və “ier”
şəkilçisinin köməyilə “tulipier” isimləri düzəlir. “Turban˂türban” sözünə “en” prefiksi və “é”
şəkilçisi əlavə etməklə “enturbanné” (türbanlı-çalmalı) yeni bir sifət düzəlir. Təkcə “turque”
sözündən fransız dilində: turquerie, turquet, turcomane, turcophone, turquoise, turquien və turquin
kimi sözlər düzəldilmişdir. Sözdüzəltməyə aid olan siyahını xeyli uzatmaq olar. Lakin bir söz
üzərində xüsusi dayanmaq istərdik. Bu “odalisque ˂ odalıq” xidmətçi, hərəm qulluqçusu sözüdür.
Lüğətlərin çoxunda bu sözün kökünü oda (otaq) sözü ilə bağlayırlar və “lıq” şəkilçisilə işləndiyi
99
bildirilir. Sonralar isə göründüyü kimi “lıq” şəkilçisi “lik” və “lisque” şəklinə düşmüşdür ki, bu da
həmin şəkilçini tanınmaz etmişdir. Buna çox ehtimal ki, fransız dilinin özünəməxsus “esque”
şəkilçisinin təsiri vardır.
6. Fransız və türk dillərinin fonetik sistemi. Fransız və türk dillərinin fonetik sisteminin
ötəri müqayisəsi göstərir ki, haqqında söhbət gedən dillərin səs tərkibi bir-birinə uyğun olsa da,
fərqləndirici cəhətləri də vardır. Məsələn, dilimizdə mövcud olan “ç” və “c” afrikatları və eləcə də
“ğ” və “x” samitləri və “ı” saiti fransız dilinin fonetik sisteminə yaddır. Fransız dilində olan burun
saitləri və yarımsamitlər isə Azərbaycan dilində yoxdur.
Bəzi hallarda “ş”nın “s” ilə əvəzlənməsinə də rast gəlirik “köşk ˃kiosque”. Fransız
dilində [ö] səsi vardır. Lakin bu sözdə [s] səsinin [ş] və [ö] səsinin [o] ilə əvəzlənməsi həmin sözün
tam şəkildə “fransızlaşması” ilə nəticələnmişdir.
[ğ] səsi [q] ilə əvəz olunur: ağa ˃aga, sağrı˃chagrin və başqaları. Bu sözlərdə kiosque
və chagrin “ş”nın “s”, “s”nın “ş” ilə əvəz olunması həmin səslərin məxrəc etibarilə bir-birilə
yaxınlığı izah edilə bilər (belə yaxınlıq Azərbaycan dilinin özündə də var: sillə-şillə).
[x] səsi “k” ilə verilir: xan˃khan, qazax˃khazak, xanlıq˃khanat. Transliterasiyada “kh”
hərf birləşməsindən istifadə olunur ki, bu da onun “k” səsindən fərqləndiyini bildirir. Müqayisə
etsək “kebab” sözünün “k” hərfinin “caftan” sözünün “c” hərfi ilə transliterasiya edildiyini görərik.
[c] səsi “dj” hərf birləşməsi ilə verilir: “odjaque” (yeniçəri korpusu), chiboukdji˂çubuq
(xidməti göstərən nökər), konakdji-xidmət zabiti, seldjoukide-səlcuqlar və s.
Boğaz samiti olan “h” fransız dilinin səs sistemində yoxdur. Lakin “h” hərfi vardır. Bu
hərfin iki variantı mövcuddur: lal (tələffüz olunmayan) və nəfəsli.
Lal “h”. Lal “h” ilə başlanan isimdən əvvəl müəyyən artiklin saiti düşür, eləcə də həmin
hərflə başlayan sözlə ondan qabaq gələn sözün sonundakı adi hallarda oxunmayan hərf samit səs
kimi tələffüz olunur (buna “liaison” əlaqə deyilir).
Nəfəsli “h”. Nəfəsli “h” ilə başlanan sözlərdə isə yuxarıda göstərilən hadisələrin heç
birinə riayət edilmir.
“y” samit xüsusiyyətini, [j] yarımsamiti ilə başlanan “yatagan” (əyri qılınc) sözündəki
başlanğıc səs də saxlayır. Bu onunla sübut edilə bilər ki, həmin sözdən əvvəl “liaison” edilmir.
Samit sistemi ilə bağlı dəyişikliklər sırasına alınma sözlərdə samitin düşməsi hallarını da əlavə
etmək lazımdır. Belə hadisəyə misal sözün əvvəlində [h] səsinin düşməsini vermək olar
halva→alva, hamma→amam. Sözün ortasında və sonunda da samitin düşdüyü hala təsadüf olunur
çavuş˃chaouch, vilayət˃vilayet və s. Son mövqedə gələn “n” samiti özündən əvvəl gələn saitlə
birləşərək burun saiti yaradır: caftan, houlan (oğlan-əsgər) mənasında, divan və s. sözlərində
olduğu kimi.
7. Sözalma prosesində səsartımı hadisəsinə də təsadüf olunur. Buna “keyf” (şərq sayağı
günorta istirahəti) sözündəki “y” samiti - [j] səsi, “pilaf” sözündəki “i” saiti, “otoman” (osman)
sözündəki “o” saiti misal ola bilər.
Nəticə. Beləliklə, türk dillərindən alınma sözlərin fransız dilində assimilə olaraq onun
söz yaradıcılığı sistemində və lüğət tərkibinin inkişafında yerini öyrənmək məqsədilə aparılan
araşdırmalar göstərir ki, XII əsrdən başlayaraq indiki dövrə qədər fransız dili türk dillərindən leksik
vahidlər əxz etmişdir. Bunların bir qismi daxil olduğu dövrün həyatının bu və digər sahələrinə aid
olan anlayışları ifadə etməklə kifayətlənmiş, sonrakı əsrlərə keçməmişdirsə, əksər qismi, əksinə,
uzun illər dildə yaşayıb işlənməklə bərabər, dilin leksikasının inkişafında da müəyyən rol
oynamışdır.
100
Ümumiyyətlə, fransız dilinə keçən türk mənşəli sözlər təkcə leksik, semantik və fonetik
cəhətdən deyil, qrammatik cəhətdən də mənimsənilmiş, dilin qrammatik kateqoriyalarına tabe
edilmişdir.
101
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Abbasоva B. Sözalma hadisəsinin əsasları. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı,
1995, 90 s.
2. Bayramova A.Ə. Leksik alınmaların dilin zənginləşməsində rolu, Bakı,1993,
147 s.
3. Балли Ш.Общая лингвистика и вопросы французского языка.М.: Изд-во
Иност.Литература, 1955, с.92
4. Балли Ш. Французская стилистика. М.: Изд-во Иност. Литература, 1961,
c.394
5. Вандриес Ж. Язык. Лингвистическое учение введение в историю. М.:
гос.социально-экономическое изд-во, 1937, с.410
6. Qasımоv M.Ş. Azərbaycan dili terminоlоgiyasının əsasları. Bakı, Elm, 1973,
186 s.
7. Quliyeva X.V. Dildə alınmaların yeri. Terminоlоgiya məsələləri, Bakı, Elm,
2003, s.93-95.
8. Лотте Д.С. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов
и терминоэлементов. М., 1982, c.149
9. Məmmədоv N.N. Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsinin mənbə və üsullarına
dair. Bakı, ADU-nun nəşri, 1958, 35 s.
10. Picheon E. L’enrichissement Lexicale Dans Le Français D’aujourd’hui : Les Principes De
La Suffixation En Français.P.Artery.1942, P.77
LÜĞƏTLƏR
11. Dictionnaire des mots d’origine étrangère. Henriette Walter, Gérard Walter,
Larousse 2009 Paris, p.427
12. Dictionnaire étymologique des mots français venant de l’arabe, du turc et du
persan. Georges Bertrand, L’Harmattan, 2007, France, p.150
13. Lexique des mots d’origine étrangère. Bernard Hirth, 2012, p.127
14. Yeni Fransızca-Azərbaycanca lüğət, II cilddə. Bakı: Kövsər, 2011, 2308 s.
102
PSYCHOLOGY AND PHILOSOPHY OF EXISTENTIALISM IN THE
EARLY NOVELS OF IRIS MURDOCH
Qasımova Səlimə Cəbrayıl qızı
Bakı Slavyan Universiteti, Azərbaycan Baku Slavic University, Azerbaijan
E-mail: [email protected]
It is generally accepted in science that existential theory, naturally, largely transformed and became
the basis of Murdoch's novels of the 50s – 60s. According to a number of scientists, the writer's passion for
existentialism went through several phases and was replaced by the construction of her own ethical and
aesthetic system based on Platonism.
The attitude of Iris Murdoch, philosopher and writer, to existentialism has always been dual.
Already from the first works analyzing this problem, it is clear that Murdoch, enthusiastically exploring
existentialism, paying due tribute to it, but at the same time criticized it.
Murdoch's novels are not psychological in the classical sense of the concept. The writer was so
immersed in the inner world of man that the reality in her novels sometimes eluded the field of view of the
author, did not exist outside the consciousness of the hero, dissolved in his experiences. In such statement of
a question the crisis tendency was concealed. Even at the very beginning of creativity in search of some
special inner, spiritual, psychological, and therefore universal truth Murdoch was fascinated by the study of
dark, destructive principles and forces in the human psyche, focused on the analysis of painful aspirations
and feelings.
Keywords: existentialism, creativity, Iris Murdoch, novel.
103
KONFLİKTLİ QARŞILIQLI TƏSİR AİLƏDAXİLİ MÜNASİBƏTLƏRDƏ
PSİXOLOJİ RİSK AMİLİ KİMİ
Çələbiyev Nuralı Zərbalı
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji
Universitetinin Şəki filialının dosenti, [email protected]
CONFLICTING INTERACTION AS A PSYCHOLOGICAL FACTOR IN INTRA-FAMILY
RELATION
Abstract
Family has a specific role in social structure of society as a great social discovery of humanity. As a
kind of social unity, family consisting of married couple and their children performs the functions of vital
importance and it is a source of physical and moral psychological health of human. Intra-family relations,
with being a main factor that originated psychological climate of family, have an important role in lifestyle
and cultural standards of family. However, a family life is not completely comfort. It is a source of
happiness, as well as a source of psychological trauma. Scientific researches prove that, 80-85 percent of
families have been encountered conflicts in this or another way. As many other conflicts, family conflicts
may be constructive and destructive too. Destructive conflicts impair spiritual foundations of family and lead
to intensifying intra-family contradictions, domestic violence and in most cases, divorces. To control
conflicting situation, to attain a constructive solve of collusions, family members must have a particular
abilities.
Key words: Conflict, husband and wife relationships, interaction, intergenerational conflicts, role
conflicts.
KONFLİKTLİ QARŞILIQLI TƏSİR AİLƏDAXİLİ MÜNASİBƏTLƏRDƏ
PSİXOLOJİ RİSK AMİLİ KİMİ
Hər bir ailənin həyatı çoxcəhətli və mürəkkəb təzahürlərlə cəmiyyətin həyatına öz təsirini
göstərir. Müəyyən ailə tipinin yaranmasında cəmiyyətin təsiri olduğu kimi, ailənin də cəmiyyətin
inkişafına və onun həyat tərzinin formalaşmasına təsiri heç də az deyildir. Ailə cəmiyyətin sosial,
iqtisadi və mənəvi tərəqqisində, böyüməkdə olan nəslin tərbiyəsində, hər bir insanın xoşbəxtliyində
mühüm rol oynayır.
Çağdaş zəmanəsində bütün dünyanı əhatə edən qlobal inteqrasiyanın təsiri altında bir çox
ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da yeni həyat standartları, düşüncə və yaşam normaları
formalaşır. Elmi - texnoloji nailiyyətlərin cəmiyyətimizin bütün sahələri kimi ailəyə də dərindən
nüfuz etməsi bir çox cəhətdən müsbət dəyişikliklərə səbəb olmaqla yanaşı, öz mənfi təsirləri ilə
tarixən özünün müqəddəsliyi ilə seçilən Azərbaycan ailəsinə və onun dəyərlərinə dağıdıcı təsir
göstərməkdədir. Azərbaycan xalqı ailənin əsası olan nikaha həmişə yüksək dəyər vermiş, nikahı
müqəddəs dini akt hesab etmiş, onu xeyir mələklərinin adı ilə bağlamışlar. Nikah mərasimi
müqəddəs an hesab edilir, toyun sonunda qab-qacağın qırılması yeni ailə quranların “ürəklər
sınmasın”- deyə arzu və niyyətlərinin ifadəsi kimi yozulur. Məhz buna görədir ki, ailə-məişət
mövzusu Azərbaycan folklorunda və bədii nəsrində diqqətəlayiq örnəklərlə zəngindir.
Əhalisinin 90%-dən çoxunun müsəlman olduğu Azərbaycanda ailə hüquqi normalarla yanaşı
milli-mənəvi və dini dəyərlər üzərində bərqərar olur. Cəmiyyətin sosial və iqtisadi özəyi kimi
ailənin rolunu nəzərə almadan insanların maddi və mənəvi tələbatlarının dolğun şəkildə təmin
104
olunmasından danışmaq əbəsdir. Bütün bunlar isə, ilk növbədə yeni yaradılan hər bir ailədə nikahın
nə dərəcədə uğurlu olmasından asılıdır.
Nikahın gələcəkdə uğurlu və ya uğursuz olması bir çox cəhətdən nikah üçün seçilmiş
tərəfdaşdan, onun zəruri şəxsiyyət keyfiyyətlərindən, psixofizioloji xüsusiyyətlərindən, həyata
baxışı, dünyagörüşü şəviyyəsi və dəyərlər sistemindən asılıdır. Uğurlu nikah ilk növbədə ərlə
arvadın əxlaqi tərbiyəlilik səviyyəsindən, siyasi, mədəni, dini baxışlarından və bir-birilərinin
xüsusiyyətlərinə dözümlü münasibəti və səbrliliyindən asılıdır. Uğurlu ailələrdə valideyn-övlad
münasibətləri həqiqi məhəbbət, səmimiyyət, ünsiyyət, bir-birini başa düşmək, hörmət və ehtirama
əsaslandığı halda, uğursuz ailələrdə həmin göstəricilər mövcud olmur
Problemlərlə dolu ağır həyat tərzində yaşayan insanlar sadəcə olaraq birgə uzun həyat
sürmüş olsalar da, əslində xoşbəxt olmaya da bilərlər. Öz taleyi ilə barışan, qisməti ilə razılaşaraq
uşaqları naminə alkoqol düşkünü və ya narkoman ərinin zorakı və amansız rəftarına dözən, hər cür
əzab-əziyyətə qatlaşaraq, belə məşəqqəli həyatına davam edən, boşanmaya cəmiyyətin mənfi
münasibətini nəzərə alaraq, addımı atmaqdan çəkinməli olan biçarə və arxasız qadınlar heç də az
deyildir.
“Hər bir ailə eyni zamanda müəyyən etnik qrupun tərkibinə daxil olduğu üçün konfilikti
etnik qrupun xüsusiyyətlərini də özündə təcəssüm etdirir. Bu cəhətdən Azərbaycan ailəsi başqa
etnoslarla müqayisədə daha qapalı olur və “öz ailə sirrini” heç kəsə bildirmək işləmir.” (Şiriyeva,
1998: 11)
Fərdin sosial həyatı başqa adamlarla çoxsaylı birgə fəaliyyət formalarının və qarşılıqlı
münasibətlərinin mürəkkəb sistemidir. Müxtəlif insanlar öz fərqli xüsusiyyətlərindən və şəxsi
təcrübələrindən asılı olaraq, həyatda qarşılaşdıqları situasiyalara fərqli reaksiya göstərirlər.
İnsanların həyata qarşılaşdıqları əhəmiyyətli, taleyüklü hadisələrə qarşı emosional reaksiyaları
onların fərdi- psixoloji xüsusiyyətləri və xarakter əlamətləri ilə şərtlənərək rəftar, ünsiyyət və
davranışında əks olunur. Sosial həyat fərdin öz mövcudluğunu qoruyub saxlaması, maraq, dəyər və
tələbatlarını reallaşdırmaq imkanları və sosial əlaqələrlə şərtlənir. Belə qarşılıqlı münasibətlər
zəminində meydana gələn gərginliklər sosial dezadaptasiyaya səbəb olur ki, bu da öz növbəsində
insanların psixoloji durumunda stress və depressiya şəklində neqativ psixoemosional dəyişikliklərə
gətirib çıxarır. “Ailə heç də həmişə tam şəkildə fərdin istəklərinə uyğun gəlmir. Hər şeydən əvvəl
ona görə ki, o, dayanıqlıdır və fərdlərin istəkləri kimi sürətlə dəyişə bilməz. Bu mənada demək olar
ki, bütövlükdə ailə ilə fərd arasında konfliktlər fərdin dəyişən təlabatları ilə şərtlənir.”(Eydemiller
E, Yustiski V, 2009: 189)
Ailədə qarşılıqlı təsir hər hansı ailədə formalaşmış ənənələr. normalar və ya qaydalara
əsaslanan məcburi davranış tipi üzərində qurulur. Onların pozulması və ya gözlənilməməsi ailənin
özünün əsaslarının sarsılmasına gətirib çıxarır. Ailədə konfiliktli situasiyaların yaranması səbəbləri
içərisində ciddi fikir ayrılıqları kifayət qədər dayanıqlı və davamlı komponent kimi qiymətləndirilə
bilər.Lakin bununla belə, onun həcmi tərəfdaşla münasibətin xarakterindən asılı olaraq dəyişə
bilər.Əgər konfilikt iştirakçılarını bütövlükdə bir birinə qarşı münasibətdə pozitiv və simpatik
hisslər bağlayırsa, onların fikir ayrılıqları dərinləşmədən və genişlənmədən konfilktə səbəb olmuş
konkret əşya və ya hadisə ilə məhdudlaşıb qalır. “Şəxsiyyətlərarasi münasibətlər real həyatda
düşünən və hiss edən adamlar arasında yaranan münasibətlərdir.Bu münasibətlər ünsiyyətin
mahiyyətini təşkil edir və onun özünəməxsus nəticəsidir.Ünsiyyət prosesində meydana gələn
şəxsiyyətlərarası münasibətlər öz növbəsində ünsiyyətin məzmununu və digər xüsusiyyətlərini
müəyyənləşdirərək ona təsir göstərir.”(6, :39) Şəxsiyyətlərarası münasibətlər qarşılıqlı təsirə
əsaslanır və onun zəminində formalaşır. Qarşılıqlı təsir prosesində meydana çıxan fikir ayrılıqları və
onların doğurduğu ziddiyyətlər konfiliktogen amil rolunda çıxış edərək yaranan problemlərin həllini
şərtləndirir. Psixoloqlar ziddiyyətlərdən yaranan fikir ayrılıqlarının inkişafının konstruktiv və
destruktiv olmaqla iki əsas növünü fərqləndirir və onu “konflikt” anlayışı ilə ifadə edirlər. Konflikt
105
(latınca confliktus-toqquşma) insanların bir-birinə münasibətdə mənafe, görüş və meyllərin
toqquşması, son nəticədə qarşıdurmaya gətirib çıxaran ciddi ixtilaf, kəskin mübahisədir. Psixoloji
mənada konflikt insanlar arasindaki ziddiyyətlərə və bu ziddiyylətlərin kəskin emosional vəziyyətdə
həlli cəhdinə əsaslanan ünsiyyət növüdür. Sosial psixologiyada “konflikt” anlayışı bir-birinə əks
olan maraqların, məqsədlərin, baxışların habelə fərdlər və qruplar arasında ideologiyaların
toqquşması kimi izah olunur.
Ailə psixologiyası problemlərinin tanınmış tədqiqatçılarından olan İ.V.Qrebennikova
(1991:76)görə, ailə konflikti ailə üzvlərinin baxış, maraq və tələbatlarının uyğunsuzluğundan irəli
gələn ciddi fikir ayrılığıdır. Konflikt insanlar və sosial institutlar sistemində münasibətlərdə
ziddiyyətlərin inkişafının yüksək mərhələsidir. Konflikt ən azı iki nəfər və ya qrup arasında
qarşılıqlı ziddiyyətə, uyğunsuzluğa, əsaslanan bir-birinin tələbat, maraq, məqsəd, davranış tipinə,
münasibət, ustanovkalarına, şəxsiyyət və qrup üçün üstün əhəmiyyətli dərk edilmiş mənafelərin
toqquşmasıdır. Konfliktlər sosial cəhətdən insanların psixikasının fərdi xüsusiyyətləri ilə şərtlənmiş
hadisədir. Onlar adətən kəskin emosional həyəcanlanma-konfliktli situasiyadan asılı olaraq affektiv
davranışla müşayət olunan vəziyyətlərdir. Ailə konfliktləri konfliktlərin ən geniş yayılmış
formalarından biridir. Sosial psixologiya sahəsində çalışan mütəxəssislərin qənaətinə görə, ailələrin
80-85%-də bu və ya digər formada ailə konfliktlərinə təsadüf olunur.
Rus psixoloqu E.V.Sidorenko və N.Y.Xryaşeva insanlar arasında psixoloji təsirin 11, bu
təsirlərə qarşı müqavimətin 8 əsas növünün adını qeyd edir. Onların qənaətinə görə,
şəxsiyyətlərarası qarşılıqlı təsirdə açıq konfiliktlərə səbəb olan əsas amil destruktiv tənqiddir.Belə
qarşılıqlı təsir qarşı tərəfin şəxsiyyətinə, əməl və hərəkətlərinə təhqiredici mülahizələr və ya onun
ünvanına söyüş, lağa qoyma kimi verbal aqressiv hərəkətlərdə özünü biruzə verir. Belə tənqidin
dağıdıcı gücü onlardır ki, o, insana öz simasını saxlamaq imkanı vermir. Amerika tədqiqatçısı
D.Karnegi (2014:471).insanlar arasında fikir ayrılıqlarını təbii və qaçılmaz proses hesab edir və
göstərir ki, uğurla həll edilmiş konfliktlər(həm işdə, həm də şəxsi həyatda) qarşılıqlı hörmətin
səviyyəsinu yüksəldir və şəxsiyyətlərarası münasibətlərin möhkəmlənməsini şərtləndirir.
Ailədə problemli xarakter daşıyan situasiyalarda konfliktlər daha da kəskin hal alır,
tərəflərin emosional reaksiyaları intensivləşir, nəticədə konfiliktlərin eskalasiyası üçün əlverişli
zəmin yaradır. Hər hansı konfiliktogen amilin doğurduğu irad, tənqid və “ya ürək sindıran” söz
indiki situasiya ilə bağlı olmasa da, qarşı tərəfin özünümüdafiə vasitəsi kimi ortaya çıxır.Bu isə
vaxtilə sönmüş konfiliktin yenidən baş qaldırmasına, nəticədə yeni konfiliktin daha da
kəskinləşməsinə səbəb olur. Ailədaxili münasibətləri konfrontasiya, mövcudluq (hərə özü üçünN.Ç) və birlik olmaqla 3 əsas qrupa ayıran rus psixoloqu İ.V.Qrebennikov( 1991,:25) qeyd edir ki,
ailədə əlverişli psixoloji iqlimin əsasını ər və arvadın ideya-mənəvi görüşlərinin ümumiliyinə
əsaslanan ər-arvad uyuşması təşkil edir.
Ailədə ər-arvadın ünsiyyət və mübahisə etmək mədəniyyəti aşağı səviyyədə olduqda,
kobudluq, ənənələrin nüfuzu, başqasını özünə tabe etmək, islah etmək motivi və s. zorakılıq halları
ailə münaqişələrinin mənbəyi rolunda çıxış edir. Bu məsələdən bəhs edən D.Karnegi(2009,:209)
yazır: “ Məhəbbəti məhv etmək üçün şeytanın icad etdiyi ən təsirli vasitə qısqanclıq və əsəbi
hücümlardır. Onlar kral kobrasının zəhəri kimi təsirlidir və mütləq məhv edir, öldürür”.
Son illərdə cəmiyyətin siyasi, sosial - ictimai və mənəvi həyatının bir çox sahələrində
olduğu kimi, insanların ailədə qarşılıqlı münasibətlərində də konfiliktlərlə müşayət olunan aqressiya
və gərginliklər artmaqdadır.
Rus psixoloqu A.V. Petrovski ailəni kollektiv kimi səciyyələndirərək qeyd edir ki, ailə hər
şeydən əvvəl kollektiv kimi digər istənilən kiçik qruplarla müqayisədə daha ciddi rol strukturuna
malikdir.( 1983:191)
Psixoloji təsirə subyektiv müqavimətin konfiliktogenə və onların eskalasiyasına gətirib
çıxaran əsas növləri israr etmə, psixoloji özünümüdafiə və konfrantasiyadır. Konfrantasiya təsir
106
təşəbbüskarı rolunda çıxış edən subyektin mövqeyinə əks olan açıq və davamlı qarşıdurma və öz
mövqeyinin doğruluğunda, haqqlı olduğunda israr etməsidir. (Qrişina, 2006: 218-222)
Konfiliktin inkişafı həm də onun iştirakçılarının qarşılıqlı münasibətlərinin məqsədlərindən
də asılıdır. Fikir ayrılığına səbəb olan hadisənin və ya faktın münasibət baxımından konflikt
iştirakçılarından biri və ya bir qrupu birtərəfli üstünlüyə can ataraq, öz mövqelərində təkidlə israr
edir, necə deyirlər, qalib gəlmək istəyirlər.Bu zaman onlar qarşı tərəfin güzəştə gedə biləcəyini və
ya əks tərəfin mövqeyi ilə tam və ya qismən razılaşa biləcəyini təxmin edə bilmədikdə və ya hər iki
tərəfin maraqlarını nəzərə almadıqda ,konfliktin konstruktiv həlli mümkünsüz hala gəlir və o,
destruktiv konfliktə çevrilir.
Rus sosioloqu A.Q.Zdravomıslov (1995:105) tərəfindən irəli sürülmüş təsnifatda konfliktlər
onun iştirakçıları baxımından 7 əsas səviyyəyə ayrılır: 1. Fərdlərarası; 2. Qruplararası; 3.
Assosiasiyalar (partiyalar) arası; 4. Daxili və institutsional; 5. Əməyin ictimai bölgüsü sektorları
arasında; 6. Dövlət təşkilatları arasında; 7. Mədəniyyət və mədəniyyət tipləri arasında.
Əksər müəlliflər “konflikt” anlayışının mənasını izah edərkən “uyğunsuzluq”, “mübarizə”,
“fikir ayrılıqları” və s. kimi sinonimik söz sırasına istinad edirlər.
İstənilən konflikt, xarakterindən, konkret məzmunundan və növündən asılı olmayaraq,
“özündə” “ qarşıdurma”, “mübarizə” anını ifadə edir. Qonşu dövlətlərin hərbi qarşıdurması, ailə
didişmələri, xidməti konfliktlər, müəssisə önündə tətillər, şəxsi dramlar – bütün bu konfliktlərdə
bir-birinə zidd və ya uyğunsuz olan maraqların, mövqelərin, tendensiyaların və s. toqquşması özünü
göstərir. (Qrişina,2006:16)
İstənilən sosial problem insan amili ilə bağlı olduğuna görə, bir çox hadisə və proseslərdə
olduğu kimi, konfliktlərin baş verməsi də insanlar arasında qarşılıqlı təsir amili ilə şərtlənərək
psixoloji mahiyyət kəsb edir. Psixoloji konfliktlər insanın daxili aləmi, intrasubyektiv və digər
şəxsiyyətdaxili hadisələr kimi ənənəvi olaraq, şəxsiyyət psixologiyasında ümumpsixoloji
problematikaya aid edilir. Şəxsiyyət psixologiyasında şəxsiyyətdaxili konfliktlərlə yanaşı,
şəxsiyyətlərarası konfliktlər də geniş tədqiq edilən problemdir. Şəxsiyyətlərarası konfliktlər insanlar
arasında qarşıdurma, fikir ayrılığı, toqquşma situasiyalarıdır.
Kişi və qadınların iki fərqli cins kimi tarixən cəmiyyətin dəyərlər sisteminə fərqli
münasibəti, davranışı, zövq, maraq, əyləncə və tələbatlarındakı fərqlər qadın və kişi steriotipləri və
rol –cins davranışı haqqında təsəvvürlərin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Təbiətən cinslər
arasındakı bioloji bərabərsizlik və əkslik əslində tamın ayrılmaz iki tərəfidir. Onların tamlığı
insanın sosial-psixoloji və mənəvi bütövlüyünü, ümumi fəlsəfi vəhdətini yaradır.
N.V.Qrişina (2006 :25-86) ailədə rol konfliktlərinin intensivliyini şərtləndirən başlıca
amillər sırasına müxtəlif rol gözləmələrinin (rolun tələb etdiyi davranış) uyğunluq və uyğunsuzluq
səviyyəsini, bu tələblərin icrası ilə bağlı qəddarlıq və amansızlığı; fərdin şəxsiyyət
xarakteristikasını, onun rol gözləmələrinə münasibətini (ustanovka, istiqamət və s.) aid edir. “Ər
gözləyir ki, onun arvadı ona yoldaş, sevimli həyat yoldaşı, evdar qadın, uşaqlarının anası olacaq.Öz
gəlirindən ailənin təminatı üçün istifadə edəcək, ola bilir ki, onun xanımı özü də işləyib pul
qazanaraq ailənin saxlanılmasına kömək olacaq, hətta cəmiyyətdə onun ailəsini təmsil
edəcəkdir.Arvad isə gözləyir ki, ər onun sevimlisi, yoldaşı, ailənin təminatçısı, ata və evin sahibi
olacaq Bu müxtəlif funksiyalıarın yerinə yetirilməsini gözləyən hər iki tərəf çox vaxt tamam başqa
xarakter xüsusiyyətləri və fəaliyyət növlərini təsəvvür edirlər.Onlar da heç zaman bir adamda
birləşə bilməz.”( Məmmədzadə, 2004:56)
İnsanlar arasında ünsiyyət prosesində meydana çıxan konfliktləri funksional (rol, işgüzar,
formal) və şəxsiyyətlərarası olmaqla iki əsas qrupa ayrılır.(Kunetsina,1991:13)
Rol konfliktləri – şəxsiyyətin müxtəlif rol mövqelərinin uyğunsuzluğu zəminində meydana
gələn və insan üçün ciddi problemə çevrilən konflikt tipidir.
107
Şəxsiyyətin rollararası konfliktlərinin geniş yayılmış tipik növü kimi ailə rolları ilə bağlı
konfliktlər kişinin ər və ya ata olaraq ailədə üzərinə düşən öhdəlikləri yetirə bilmədiyi və ya bundan
boyun qaçırdığı, işləyən qadınların isə ailədə qadın (arvad, ana) rollarını icra edə bilməməsi
zəminində meydana gəlir. İşləyən qadınların ailədə rol konfliktlərinin xüsusiyyətlərini araşdıran rus
psixoloqları U.E Alyoşina , və E.V. Lektorskaya.,(1889, №5:87) müəyyən etmişlər ki, qadınların
rol konflikti həyat şəraitinin ifadəlilik əlamətlərinə görə prinsipial olaraq fərqlənir. İşdə öz
peşəkarlığı ilə fərqlənən qadınların ailədəki rol konfliktləri əks cinsdən olan kişilərin rol konfliktləri
ilə müqayisədə daha kəskindir.
Rus psixoloqu V.P.Şeynov (2011:510-511) ailə konfliktlərinin motivlərinin aşağıdakı
determinantlarla bağlı olduğunu qeyd edir:
• tərəfdaşın ideala uyğun olmaması, xəyal qırıqlığı;
• başqasını özünə tabe etmək cəhdi;
• ailədə zorakılıq;
• ərin (arvadın) vərdişlərinə qarşı dözümsüzlük, onu islah etmək cəhdləri;
məhəbbətə istehlakçı münasibət, eqoizm;
• pul;
• intim münasibətlərdən qane olmamaq;
• kişi və qadın rolları haqqında təsəvvürlərdə uyğunsuzluq;
• ev işlərinin kişi və qadın arasında qeyri-bərabər bölünməsi;
• ünsiyyət bacarıqlarının olmaması;
• zərərli vərdişlər (ilk növbədə sərxoşluq);
• yaxın əhatə ilə qarşılıqlı münasibətlərin qaydasında olmaması;
• uşaqların tərbiyəsinə fərqli yanaşmalar;
• qısqanclıq.
Tədqiqatla bağlı 300 nəfər ailəli cütlüklə keçirdiyimiz anket sorğuları zamanı onlara verilən
“Ailə konfiliktlərindən qaçmaq mümkün olarmı?”- sualına respodent kişilərin 80, qadınların isə
67%-i bunun mümkünsüz olduğunu bildirmişlər. Bu fakt onu deməyə əsas verir ki, ailədaxili
münasibətlərin dayanıqlı və stabil olması ilk növbədə cütlüklərin nikaha daxil olma motivlərinin
məqsədindən birbaşa asılıdır. Kişidə və qadında bu motivlər fərqli olduqda və ailə sevgi motivinə
əsaslanmadıqda, ər və arvadın bir-birinə münasibətində çoxsaylı problemlərin meydana çıxması
qaçılmazdır. Nikaha qeyri-ciddi münasibət, sərvət meyllərindəki fərqliliklər və psixoloji problemlər
ailədaxili konfliktlərin baş verməsində xüsusi təsir gücünə malikdir.
Ailə konfliktləri işərisində daha çox təsadüf olunan və konstruktiv yolla aradan qaldırılması
mümkün olmadıqda ağır nəticələrə gətirib çıxaran konfliktlər ər-arvad və gəlin qaynana
konfliktləridir. Ər-arvad konflikti ailə konfiliktinin xüsusi növü olub, ər-arvad cütlükləri arasındakı
etik münasibətlərin, biopsixoloji uyğunluğun, tələbat və maraqların, uşaqların tərbiyəsi ilə bağlı
fərqli baxışların, qohumlara müxtəlif münasibətlərin və s. zəminində meydana gələn konfiliktlərdir.
L.M.Qurbanova(2013:78) ər arvad konfiliktlərinin səbəblərini 3 başlıca amillə əlaqələndirilir:
1) Ailədə əmək fəaliyyətinin düzgün paylaşdırılmaması: 2) maddi və mənəvi tələblərin
ödənilməməsi: 3) psixi-fiziki uyğunsuzluq.
Ər-arvad münasibətlərində konfliktlərin meydana gəlməsinə təsir göstərən bir sıra digər
amillər də vardır ki, bunlara ailənin inkişafındakı böhranlı dövrlər aid edilir. Ər-arvadlıq həyatının
birinci ili cütlüklərin bir-birinə uyğunlaşması, iki “mən”in bir “biz”ə çevrilməsi zəminində baş
qaldıran konfliktlərlə xarakterizə olunur. Bu dövrdə hisslərin təkamülü baş verir, sevgi bir qədər
zəifləyir və cütlüklər bir-birləri qarşısında necə var, olduqları kimi dayanırlar.
Ailənin həyatında ikinci böhranlı dövr uşaqların doğulması ilə bağlıdır. Hələ tam
möhkəmlənməmiş gənc ailə sistemi ciddi sınaqla üzləşir. Bu dövrdə ər-arvadın işi və ya təhsili,
108
şəxsi istirahət və ya əyləncə ilə bağlı konfliktlər daha çox müşahidə olunur. Uşağa qulluqla əlaqədar
qadının yorğunluğu onun seksual fəallığının müvəqqəti zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. Ailə
həyatının qeyd olunan ilk dövrlərində adətən uşaqların tərbiyəsi problemləri ilə bağlı ər-arvadın
özləri və onların valideynləri arasında münaqişələrin yaranması riski artmağa başlayır.Ailə
həyatının üçüncü dövründə konfliktlərə cütlüklərə həyatının orta yaş mərhələsinə daha çox təsadüf
olunur ki, bu cür konfliktlər, adətən, yeknəsək həyat tərzi ilə bağlıdır. Tərəflərdə yeni təəssürat
çatışmazlığı yaranır ki, bu da tərəflərin bir-birinə qarşı adiləşməsi ilə səciyyələnir. Bunu “köhnə
təəssüratlardan doyma və yeni təəssürat aclığı” adlandırmaq olar. Ailədə ər-arvad konfliktlərinin
dördüncü mərhələsinə onların birgə həyatının 18-24-cü illərindən sonra təsadüf olunur. Onun
meydana gəlməsi adətən qocalıq dövrünün yaxınlaşması, tənhalıq hissinin meydana gəlməsi,
uşaqların ailədən köçüb getməsi, qadının emosional asıllığının güclənməsi və s. ilə bağlı olur. Bu
dövrdə cütlüklərin arasında konfliktlər kişinin öz seksual təlabatlarını kənarda təmin etmək
cəhdlərinin mümkünlüyünün (“nə qədər ki, gec deyil”) yaranma təhlükəsi zəminində və ya bu halın
reallığı fonunda baş verir.
Ər-arvad konfliktlərinin meydana gəlməsində xarici amillərin təsir ehtimalı da az rol
oynamır. Buraya bir çox ailələrin get-gedə müflisləşmə nəticəsində maddi vəziyyətinin
pisləşməsini, cütlüklərdən hər ikisinin və ya birinin işdə hədsiz yüklənməsini, tərəflərdən birinin iş
tapa bilməməsi və ya işsizliyini, ailənin uzun müddət ayrıca mənzilə sahib ola bilməməsini,
uşaqların bağçaya yerləşdirilməsi ilə bağlı çətinlikləri, ailədə şikəst ailə üzvünün olmasını, yataq
xəstəsinin və ya həbsdə olan ailə üzvünün problemlərini və s. aid etmək olar. Apardığımız
tədqiqatların nəticələrinə əsaslanaraq müasir Azərbaycan ailələrində konfliktlərinin başvermə
səbəblərinə aşağıdakıları aid edə bilərik:
•
qarşılıqlı sevgi və hörmətin olmaması;
•
cütlüklərdən birinin cinsi-intim həyatdan narazılığı, bioritm fərqi;
•
şəxsi ləyaqət hissinin təhqir edilməsi, inciklik, hörmətsiz və qayğısız münasibət, daimi
tənqid;
•
tənbəllik , pintilik və qadının deyingənliyi;
•
tərəflərdə müsbət emosiyaların çatışmazlığı (nəvaziş və qayğıkeşliyin olmaması,
psixoloji yadlaşma, emosional soyuqluq);
•
liderliyə canatma;
•
tərəflərdən birinin çox pul sərfiyyatı tələb edən spirtli içkiyə, qumara, narkomaniyaya
qurşanması;
•
maliyyə məsələlərində fikir ayrılığı;
•
ailədə əmək bölgüsü problemləri;
•
sonsuzluq;
•
maraq və əyləncələrdə, zövqlərdə uyğunsuzluq.
Müasir Azərbaycan cəmiyyətdə geniş yayılmış konfliktlər sırasında ailədə nəsillərarası
konfliktlər özlərinin kəskin xarakteri ilə diqqəti cəlb edir. Ailədə nəsillərarası konfliktlər dedikdə,
adətən valideynlər və övladlar, babalar və nəvələr arasında baş verən qarşıdurma və toqquşmalar
başa düşülür. Bununla belə, ailədə müxtəlif nəsilləri təmsil edən yaxın qohumlar-“qaynanagəlin”,“xala-bibi”, övladlığa götürülənlərlə himayəçilər, ata-ananı əvəz edənlərlə ögey övladlar
arasında yaranan münaqişələr də aid edilə bilər. Bu tip konfliktlər ailə konfliktlərinin xüsusi tipi
kimi valideynlərlə övladların qarşılıqlı münasibətlərinin xarakterinə əhəmiyyətli təsir göstərir.
Azərbaycanda elə bir ailə tapmaq mümükün deyil ki, orada uşaqlarla valideynlər arasında
109
konfliktlərə təsadüf olunmasın. Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda “konflikt” anlayışına verilən tərif
eynilə ailədə nəsillərarası konfliktlərə də aid edilə bilər Cəmiyyətdə nəsillər arasında konfliktlər
müxtəlif yaş qruplarını təmsil edən nəsillər arasında ziddiyyətlər və maraqların toqquşması
zəminində baş verir.
Son illər Azərbaycandaboşanma, nikahdankənar doğum halları, əcnəbilərlə nikahlar
azyaşlıların ərə verilməsi halları artır ki, bu da ciddi narahatçılıq doğurur. Son 8 ildə boşanma
halları 2 dəfə artaraq 22%-ə, gənclər arasında bu göstərici 30%-ə çatmışdır. Təkcə 2017-ci ildə 4
mindən artıq şəxs erkən nikahlara daxil olmuşdur. 2017-ci ildə respublikamızda 30 mindən artıq
nikahdankənar doğum qeydə alınmışdır. Boşanmanın səbəbləri kimi daha çox maddi problemlər,
sonsuzluq, qısqanclıq və xəyanətlə yanaşı, əksər hallarda ər-arvad arasındakı münasibətlərlə bağlı
problemlərin təsiri daha güclüdür. Müasir cəmiyyətin reallığında boşanmanın qəbahət deyil, doğru
seçim kimi qəbuletmə tendensiyası artması güclənir, gənclər arasında boşanmaya loyal münasibət,
cəmiyyətdə bu halın liberallaşması tendensiyasının ması nəticəsi olaraq baş verən sosial
hadisələrdən biridir.
Müasir dövrdə ailə münasibətləri bir sıra yeni və mütərəqqi ənənələrlə zənginləşməklə
yanaşı, bir çox ailələrdə psixoloji yadlaşma, sürəkli konfiliktlər, bunların zəminində ailə-məişət
zorakılıqları və boşanma halları sürətlə artır.
Konfliktlərin həlli üçün onların inkişaf dinamikası və mərhələləri haqda təsəvvürə malik
olmaq vacibdir. Mövcud ədəbiyyatlarda konfliktlərin 4 mərhələsi nəzərdən keçirilir: 1)
konfliktqabağı mərhələ (bu mərhələdə münaqişə tərəfləri arasında ziddiyyətlər meydana gəlir və
tədricən gərginlik artır); 2) konlikt mərhələsi (münaqişə başlayır, qarşıdurma güclənir); 3)
münaqişənin həlli mərhələsi (bu mərhələdəmünaqişə tərəflərin razılığa gəlməsi və ya birinin
məğlub olması ilə bitir, yaxud sonu görünməyən ixtilafa çevrilir); 4) münaqişədən sonrakı mərhələ
(tərəflərin normal münasibəti bərpa olunur, yaxud əlverişsiz şəraitdə münaqişə yenidən davam
edir). Sonuncu mərhələyə diqqət yetirmək lazımdır ki, münaqişə icin heç bir münbit şərait
yaranmasın, tərəflər bir-birilə yaxınlaşsınlar.
Ər-arvad arasındakı qarşılıqlı münasibətlərin normallaşdırılması, konfliktli situasiyalarda
mübahisələrin kəskinləşməsinin qarşısının alınması məqsədi ilə bir çox tövsiyələr (V.Vladin,
C.Kapustin, İ.Dorno, A.Eqides, V.Levkobic, Y.Ryurikov ,L.A.xoroşko, V.A. Reznikov, K.M.
Şiriyeva, A.T.Əliyev, L.A.Süleymanova , Ə.S.Bayramov, Ə.Ə.Əlizadə, R.H.Məmmədzadə və b.)
işlənib hazırlanmışdır.
Ər-arvad konfliktləriin əsas konstruktiv həlli yolu ilk növbədə cütlüklərin bir-birini anlamaq,
bağışlamaq və güzəştə getmək bacarıqlarından asılıdır. Bir-birini sevən cütlüklər arasında
konfliktlərin müsbət sonluqla başa çatmasının ən başlıca şərti isə tərəflərdən hər hansı birində qalib
gəlmək iddiasının olmamasıdır. Sevdiyin insanın məğlubiyyəti üzərində qazanılmış “uğuru” isə
qələbə adlandırmaq olmaz. Günahı başqası üzərinə yükləməmək üçün ilk növbədə ona hörmətlə
yanaşmaq lazımdır. Konfliktlər zamanı öz mövqeyini arqumentləşdirərkən, özünümüdafiə
mövqeyində durarkən ağlabatmaz maksimalizm və qətiyyət yolverilməzdir. Belə situasiyalarda
qarşılıqlı anlaşmaya doğru addım atmanız,öz konfliktlərinizə qohumlarınızı, uşaqlarınızı,
dostlarınızı, qonşularınızı cəlb etməkdən uzaq olmanız daha məqsədəuyğundur. Çünki ailənin
rifahı və xoşbəxtliyi yalnız ailə ocağının təməlini yaradan ər-arvad cütlüyündən asılıdır.
110
Ədəbiyyat:
1. Şiriyeva K.M. Azərbaycanın cənub zonasında ailə konfliktləri və onların psixoloji təhlili.
/Psixologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinin iddiası üçün təqdim edilmiş
dissertasiyanın avtoreferatı. B.:, 1998.
2. Эйдемиллер Э.Г., Юстицкис В. Психология и психотерапия семьи. 4-ое изд. – СПб:
Питер, 2009.
3. Гребенников Н.В. Этика и психология семейной жизни. /Учебное пособие для
учителя М.:, “Просвещение”, 1984.
4. Гребенников Н.В. Основы семейной жизни. М.:, “Просвещение”, 1991.
5. Карнеги Д. Как найти выход из любой конфликтной ситуации. /Перевод с
английского Л.Г.Третьяк. 2-ое издание – Минск; Попурри, 2014.
6. Karnegi D. Dostu necə qazanmalı və insanlara necə təsir etməli. B.:, “Adiloğlu” nəşriyyatı,
2009.
7. Петровский В.А. Популярные беседы по психологии. М.:, “Педагогика”, 1983.
8. Гришина Н.В. Психология конфликта. СПб: Питер, 2006.
9. Здравомыслов А.Г. Социология конфликта: Россия на путях преодолении кризиса.
М.:, Акцепт-Пресс, 1995.
10. Məmmədzadə R.H. Konfliktlər, ailələr, məktəblilər. B.:, “Müəllim” nəşriyyatı, 2004.
11. Кунитцина В.Н. Трудности межличного общения: Автореферат диссертации на
соискание степени доктора психологических наук.- СПб,1991.
12. Алешина У.Е., Лекторская Е.В. Ролевый конфликт работающих женщин //Вопросы
психологии. 1989, №5.
13. Шейнов В.П. Женщина плюс мужчина: Познать и покорить. М. АСТ, 2011.
14. Qurbanova L.M. Ailənin psixoloji problemləri və həlli yolları. Sumqayıt, “Bilik” nəşriyyatı,
2013.
111
FROM THE TRANSLATION HISTORY OF N.NEKRASOV’S WORKS
INTO THE AZERBAIJANI LANGUAGE
Musaeva Sevinc Abbas
Baku Slavic University
The Department of the History of Russian Literature
In pre-revolutionary Azerbaijan, the interest to Nekrasov’s creativity consistently increased and reached its
apogee in the early twentieth century. The ideological and artistic influence of Nekrasov on Azerbaijani
literature can be traced by the example of the creativity ofA.Sakhkhat- the outstanding poet-translator.
Researchers of the theme “Nekrasov and Azerbaijan”, as a rule, confine themselves to the analysis of
A.Sakhkhat’s poem “The Poet, Muse and the Citizen”, which is often called “Nekrasovsky”. At the same
time, the influence of Russian poet-democrat’s creative work clearly appears in other poems by A.Sakhkhat,
such as “Flaming Appeals” (1906), “Amazing Cry or Appeal to the Nation” (1907), “Sabir” (1911), “Poetic
Epistle” (1912), “To Self-lovers” (1912), “The Dead City” (1912), “Ahmed’s bravery” (1912), “To the
Readers” (1914), “Spark” (1916).
The first work of Nekrasov, translated into Azerbaijani, was the poem “Moral Man”, published in the journal
“Keshkul” (No. 29, 1885, by GulmammadbeyKangarli ).
At the beginning of the twentieth century, in Azerbaijan there was a strong “surge” of interest to the works of
N.A. Nekrasov. Among them, the activities of EinaliBekSultanov and Abdulla Faruk should be particularly
mentioned. They translated such poems as “On the Road”, “Motherland”, “Poet and Citizen”, “Reflections at
the Main Entrance”, “Railway”, “Bayushki-Bayu”(“Lullaby”), “Black Day”, distinguished by strong
emotional incandescence and clarity of author’s civic position .
In 1948, A. Shaig translated into Azerbaijani the Nekrasov’s poem “Frost-Red Nose”. Later, translators O.
Saryvelli, B. Kasumzadehreferred toNekrasov’s works. The translations by B. Kasumzadeh differed from
the translations of his predecessors by the accuracy of style and intonation, which was successfully chosen
by the vocabulary.
After Osman Saryvelli, such prominent poets of Azerbaijan as Mir-Mehdi Seid-zade,
BakhtiyarVahabzadeh, TalatEyyubov, AlekperZiyataireferred to the works of Nekrasov. Each of these
mentioned poets approached the original from their own positions, and in each of the translations the
translator showed his own creative features and priorities.
Key words: translation, democratic school, original, artistic and lexical conformity
ИЗ ИСТОРИИ ПЕРЕВОДА ПРОИЗВЕДЕНИЙ Н.А.НЕКРАСОВА НА
АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ЯЗЫК
В дореволюционном Азербайджане интерес к творчеству Некрасова последовательно возрастал и
в начале ХХ века достиг своего апогея.
Идейно-художественное влияние Некрасова на
азербайджанскую литературу можно проследить на примере творчества выдающегося поэтапереводчика А.Сиххата. Исследователи
темы «Некрасов и Азербайджан», как правило,
ограничиваются разбором стихотворения А.Сиххата «Поэт, Муза и Горожанин», которое часто
называют «некрасовским». Вместе с тем, влияние творчества русского поэта-демократа ясно
проступает и в других стихотворениях А.Сиххата, как например, «Пламенные воззвания» (1906),
«Удивительный плач или обращение к нации» (1907), «Сабир» (1911), «Стихотворное послание»
(1912), «Себялюбцам» (1912), «Мертвый город» (1912), «Мужество
Ахмеда» (1912), «К
читателям» (1914), «Искра» (1916).
112
Первым произведением Некрасова, переведенным на азербайджанский язык, стало стихотворение
«Нравственный человек», опубликованное в журнале «Кешкюль» ( № 29, 1885 год, пер. Гюльмамед
бек Кенгерли).
В начале ХХ века, в Азербайджане наблюдается сильный «всплеск» интереса к творчеству
Н.А. Некрасова.
Среди них следует особо отметить деятельность Эйнали бека Султанова и
Абдуллы Фарука. Ими были переведены такие стихотворения как «В дороге», «Родина», «Поэт
и Гражданин», «Размышления у парадного подъезда», «Железная дорога»,
«Баюшки-баю»,
«Черный день», отличавшиеся сильным эмоциональным накалом и четкостью гражданской
позиции автора.
В 1948 году А. Шаиг перевел на азербайджанский язык поэму Некрасова «Мороз-Красный
Нос». Позже к творчеству Некрасова обратился переводчики О.Сарывелли, Б.Касум-заде.
Переводы Б.Касум-заде отличались от переводов его предшественников
точностью стиля и
интонации, удачно подобранной лексикой.
После Османа Сарывелли
к творчеству Некрасова обращались такие видные
поэты
Азербайджана как Мир-Мехди Сеид-заде, Бахтияр Вахаб-заде, Талят Эюбов, Алекпер Зиятай.
Каждый из названных поэтов подходил к оригиналу с собственных позиций, и в каждом из
переводов переводчик проявлял свои собственные творческие особенности и приоритеты.
Ключевые слова: перевод, демократическая школа, оригинал, художественная и лексическая
совместимость
Introduction
The name A. N. Nekrasov holds a special place in Russian literature of the second half of
the XIX century. The work of this poet had a great influence not only on the literary process, but
also on the social life of the era. A.N. Nekrasov was one of the central figures of democratic
literature and journalism of the 40s and 70s of the 19th century. In the works of A.N.Nekrasov the
whole period of Russian life was reflected in a truthful and versatile way. Nekrasov left a deep
imprint on Russian poetry, became the founder of a whole poetic school, having had a noticeable
influence on the development of poetry in the upcoming decades. He "belonged to those poets
whose fervent word won recognition of the democratic forces of Azerbaijan in a short time, his
poetry was filled with protest and indignation against the existing system, the struggle for the
establishment of good and justice, was understandable and close to the progressive Azerbaijani
intelligentsia" (Garabagly, 2000; 6).
1.1.Role of V.G . Belinsky and the writers of his surround in the formation of
A.N.Nekrasov’s democratic beliefs
Acquaintance with
V.G. Belinsky and the writers of his surround
(I.S.Turgenev, F.M. Dostoevsky, D.V.Grigorevich) and subsequently, collaboration in the journal
“Sovremennik”(“The Contemporary”) was crucial for the formation of the poet’s democratic
beliefs. A.N.Nekrasov became one of the leaders of the “natural school” that was emerging in
Russian literature. With the arrival of A.N.Dobrolyubov
and N.G.Chernyshevsky, this
publication becomes the exponent of the views of the most advanced, radical-minded, multi-ethnic
democratic intelligentsia, which also reflected on the creative position of A. N.Nekrasov. “The
whole life of the poet went through a cruel struggle, then for his existence, then with censorship,
then for the right to see his works printed , for publishing the democratic journals “Sovremennik“
and “OtechestvennyeZapiski” (Krasnov,1981).
1.2.The main themes of N.Nekrasov ‘s creativity
Throughout his work, A.N.Nekrasov appealed to a wide variety of themes. The poet tells of
the disastrous share of the laboring ploughman (“Unmowed Line”, 1854), stigmatizes the parasitism
of landowners, denounces the liberal noble intelligentsia. By the beginning of the 60s of the XIX
113
century Nekrasov was already the recognized leader of a whole trend in Russian poetry. The
appealing to folk poetry has become an urgent issue in the poetry of the mid-nineteenth century.
(especially in the 1960s). This appeal had a variety of forms, goals and gradations: here there is
close attention to the life and customs of the Russian people, warm sympathy for the sufferings of
ordinary people, as well as pleas of the propagandist and revolutionist. The mentioned problems
concentrated around the name of A.N.Nekrasov and fit into the concept of "Nekrasov’s school".
In the early 70s, i.e. in the era of the new rise of the revolutionary movement- “going to
the people”, Nekrasov created his famous historical and revolutionary poems - “Grandfather”
(1870), “Russian Women” (1871-1872). The exclusiveness of Nekrasov’s position is that the poet
came to a wide and complete awareness of the people's life and the people's system of thinking,
without sacrificing the peculiarity of the lyrical personality. Moreover, in Russian literature of the
XIX century, it is difficult to name another poet, whose “sharp personality” would be reflected in
the work so strongly, fully and many-sidedly. The lyrical character embodied in Nekrasov's poetry
is complex, controversial and rich. Perhaps it was the combination of extreme, contrasting features
that determined the originality of this character and the poetic system as a whole. The revolutionary
events that took place in Russia in the second half of the XIX century, had a strong resonance in the
farthest corners of a huge country. The liberation movement that happened at that time in Russia
did not get away from the national outskirts of the Russian empire, including Azerbaijan.
In the 70s-90s of the 19th century, Azerbaijan experienced the intense impact of RussianEuropean socio-economic process. This was especially noticeable in the example of Baku, which
grew into the largest industrial center, which had a beneficial effect on the cultural life of the city the number of cultural and educational institutions, schools, and libraries being steadily increased.
The idea of replacing the Arabic alphabet with the Latin alphabet which was put forward by M.F
Akhundov, obtained its active propagandist in the person of M.S Shakhtakhtinsky, who spoke with
a series of lectures in St. Petersburg, Moscow, Paris, Leipzig, Istanbul. The brilliant orientalist
MirzaKazimbey continued his activity in Petersburg. An increasing number of young Azerbaijanis
received education in St. Petersburg, Moscow, and Western European countries.
As for Russian literature, it became more accessible to the reader, owing to the active
translation activities of Azerbaijani poets. Works by
A.S. Pushkin,
M.Y.Lermontov, I.A.Krylov, V.A.Zhukovsky, L.N.Tolstoy, and, of course, A.N.Nekrasov are
published in Azerbaijan.
Interest in the work ofNekrasov was not random. Lyrics of Nekrasov, as noted above was
extremely rich in thematics. The poet wrote about the hard fate of Russianpeople (“Unmowed
Line”, “The Forgotten Village”), about the share of the Russian woman (“On the Road”, “Troika”,
“Rural Village In Full Parade”), about “odd” and “new” person (“Sasha”, “The Memories of
Dobrolyubov”, “ For Turgenev”). In addition, in his works Nekrasov touched upon the theme of
Russia (“Motherland”, “The Sowers”, “The Prophet”), the theme of the poet and the purpose of
poetry (“ The Poet and the Citizen”, “Muse”), the urban theme (“On the Street”, “ About the
Weather "), the theme of love (" The Panayevsky cycle ").
The ideals expressed by Nekrasov in his creativity were close to Azerbaijani artists, since
Azerbaijan, being a national outskirt, was under double pressure, mainly from the autocracy and
from the local authorities. Echoes ofNekrasov's poetry, his creative and civic position was clearly
manifested in some examples of Azerbaijani poetry in the second half of the XIX century. We come
across the orientation on Nekrasov, especially in a social and aesthetic environment, expressing
sadness and grief about people's misfortunes, among many Azerbaijani poets: M. A. Sabir, A.
Sahhat.
The poem by A.Sahhat on the death of M.A.Sabir is full of sadness. As S.Lukyanova
writes, it “miraculously echoes Nekrasov’s poem“ In the Memory of Dobrolyubov ”(Lukyanova,
114
1972; 125). In the poem by A.Sahhat “The Poet, the Muse and the Cityman”, the problem of
“nekrasovskaya” ,serving the poet to the society is also actualized. The poem depicts the tragic fate
of a poet who is tired of fighting injustice. Lyrics of Nekrasov, which reflected sorrow, grief,
motives of doubt and repentance, had a great influence on the poetry of the peoples of Czarist
Russia in the nineteenth and twentieth centuries.
One of the sources of the influence of Nekrasov's sadness motives on Azerbaijani poetry is
that in Nekrasov's poetry, personal grief is merged with national grief and even confessional
personal works are created in the context of social problems.
In connection with the factors mentioned above, it should be noted that in the second half of
the XIX century, Azerbaijani poetry also underwent very serious qualitative changes. During this
period, the progressive representatives of the world of culture and literature could not confine
themselves to descriptions of the heartfelt sufferings of lovers or the motives of “nightingale and
roses”, which was traditional for all oriental poetry.
Life itself demanded a lively response to the pressing problems dictated by the most
complex historical transformations that took place in Russia. The Azerbaijani poetry of the second
half of the XIX century was faced with very complex and at the same time completely clear,
specific tasks. The literature was supposed to reflect the most pressing problems and answer
questions posed by life itself. From this point of view, the influence of Nekrasov's motives on
Azerbaijani civil poetry is indisputable. In general, the role of literary translation in the
popularization of foreign-language works, in the convergence of literary styles, in figurative
representations of different peoples is difficult to overestimate. A well-translated work of another
people becomes a fact of translation literature to a certain extent, thus, merging into the mainstream
of the national literary process. Of course, each national culture contributes something new, its own,
original to the world cultural treasury. And the translation of the outstanding creations of the
national culture, does not contradict originality, but, on the contrary, strengthens it. Highly
professional literary translation has a comprehensive impact on the development of various genres
in national literature, but national identity manifests itself in them in no way less, and even more
clearly. Translation of poetry is one of the most difficult areas of translation. The translator, turning
to the translation of poetic works, needs to show great skill, a sense of style and intonation, the
ability to convey the meaning, beauty and spirit of the original within a certain poetic size already
set by the author.
2.1. On the issue of translation of Azerbaijani literature into Russian and propagation
of works of Russian writers in Azerbaijan
Issues of translation of Azerbaijani literature into Russian and propagation of works of
Russian writers (in the original and in translation ) in Azerbaijan, interest of Azerbaijani writers to
literature, public thought of Russia, their participation in all-Russian events, reflection of these
events in the works of Azerbaijani writers and many other phenomena, facts, events, processes are
widely reflected in hundreds of speeches, articles, dozens of monographs of our literary critics.
Among them, there are the works of such scholars as M.Dadashzade, M.Rafili, M.Jafarov,
M.Ibrahimov, A.Agaev, S.Kurbanov, K.Talibzade, A.Mirahmedov, M.Sadikhov, G.Babayev,
A.Almamedov, A. Bagirov, S.Turabov, V.Devitt and others. In the studies of these scientists, the
mutual influence of Russian and Azerbaijani poetry, as well as the role and influence of Nekrasov’s
motives on civil lyrics in Azerbaijan, is considered in various aspects and from various points .
And, of course, the study of the translation history of Nekrasov’s works is also represented as one
of the interesting pages in this field. Nekrasov's poetry attracted the attention of many poets and
translators in Azerbaijan. The literary community of Azerbaijan was properly able to value the
social meaning of Nekrasov's creativity – as a poet and as a citizen.
115
In 1906, the journal “MollaNasraddin” began to be published in Azerbaijan, which became
the mouthpiece of revolutionary, democratic ideas and welding the foremost intelligentsia of
Azerbaijan around itself. Articles published in the journal, satires and satirical poems by M.Sabir,
works by A.Shaig, as well as publications by other enlighteners, echoed Nekrasov’s civil lyrics,
which told about the heavy share of the working Russian people. In pre-revolutionary Azerbaijan,
interest in Nekrasov’s creativity consistently increased and reached its apogee at the beginning of
the twentieth century. The ideological and artistic influence of Nekrasov on Azerbaijani literature
can be traced by the example of the works of outstanding poet-translator A.Sahhat. In his original
works, A. Sihhat was a poet of reality, responding to the most actual ,social problems of public life.
Researchers of the theme “Nekrasov and Azerbaijan”, as a rule, limit themselves to the analysis of
A.Sahhat’s poem “The Poet, Muse and the Citizen”, which is often called “Nekrasovsky”. At the
same time, the influence of the creative work of the Russian poet-democrat is clearly evident in
other poems by A.Sahhat, such as, for example, “Flaming proclamations” (1906), “Amazing Cry or
Appeal to the Nation” (1907), “Sabir” (1911) , “Poetry Message” (1912), “To Self-Lovers “(1912),
“The Dead City” (1912), “Ahmed's Courage” (1912), “To the Readers” (1914), “Iskra “(1916).
Subsequently, interest in translating Nekrasov’s works in Azerbaijan did not fade. This layer
of translation literature has come a long way of evolution. Having followed this evolution, it is
possible to compare the artistic level of translations made at different times. Thus, the first work of
Nekrasov, translated into Azerbaijani, was the poem “The Moral Man”, published in the journal
“Keshkul” (No. 29, 1885, Gulmammadbey Kangarly). Later A. Mirakhmedov noted that the
translation made by Kangarly is below the level of the literary language of that time
(Mirakhmedov, 1978; 91). At the same time, the “belittled” vocabulary, the elements of free verse
used by the author, noticeably bring the translation closer to the original. In general, an analysis of
the pre-revolutionary translations of Nekrasov allows us to conclude that the typologies of
historical translations are similar in both Russian and Azerbaijani literature.
At the beginning of the twentieth century, in Azerbaijan there was a strong “surge” of
interest in A.N.Nekrasov’s works. The increased interest, of course, was associated with the first
Russian revolution and its echoes in Azerbaijan. In those years, A.N. Nekrasov’s creativity seemed
particularly relevant and topical, so translators often turned to the creative heritage of the great
Russian poet. Among them, the activities of EinaliBeySultanov and Abdulla Farrukh should be
particularly noted. They translated such poems as "On the Road", "Motherland", "Poet and Citizen",
"Musings By the Front Door ", "Railway", "Bayushki-Baiu" (Lullaby), "Black Day", which were
distinguished by strong emotional glow and clarity of the civil position of the author .As for the
artistic merits of the translation of the above-mentioned poems, there is a certain development of the
level of professionalism of translators.
2.2.Translation of Nekrasov’s works into the Azerbaijani language
In connection with the translations of Nekrasov into Azerbaijani, the following interesting
fact should be noted. In 1948, A. Shaig translated into Azerbaijani the Nekrasov’s poem
“Grandfather Frost the Red Nose”. Translation of this poem was associated with great difficulties,
because it required, on the one hand, a fine knowledge of folklore, on the other hand, the ability to
most adequately convey the characteristics of folklore stylistics and vocabulary. A. Shaig brilliantly
coped with this difficult task and managed to convey the song basis of Nekrasov's verse. In general,
speaking about the peculiarities of A.Shaig's translations, it is necessary to note the following rules,
to which the translator adhered rigorously - these are the stringency and clarity of the vocabulary,
the economy of expressive means, the resilience and concision of the verse.
In the early 40s O.Saryvelli appealed to the works of Nekrasov, whose translations became a
brilliant example of translation literature and were included in the collections of “Selected Works”
by N. A. Nekrasov, published in 1951 and 1971 of XX th century. Later, translator B. Kasumzade
116
appealed to the creative work of Nekrasov. B.Kasumzade's translations differed from the
translations of his predecessors by the accuracy of style and intonation, which was successfully
chosen by the vocabulary. Tracing the chronology of the translation of Nekrasov’s works into
Azeri, one can notice that interest in Nekrasov’s poetry among Azerbaijani poets and translators
was manifested in a wide variety of plans. Azerbaijani translators turned not only to samples of civil
lyrics, but also to other works of Nekrasov. The translations of Nekrasov’s lyric poetry not only
contributed to the popularization of the Russian classics, but also enriched Azerbaijani poetry,
becoming a fact of national poetic culture.
After Osman Saryvelli, such prominent poets of Azerbaijan as Mir-Mehdi Seidzade,
BakhtiyarVahabzade, TalatEyyubov, AlekperZiyatai turned their attention to the works ofNekrasov.
Each of these poets approached the original from their own positions, and in each of the translations
the translator showed his own creative features and priorities.
Conclusion
Unfortunately, the scope of the article does not allow to consider all the translations of
N.A.Nekrasov’s poetry into Azerbaijani, as this issue is the subject of a separate, very deep and
extensive scientific research. In general, the creative heritage of A.N.Nekrasov is very large and
diverse and, without any doubt, will always attract the attention of Azerbaijani translators.
LIST OF USED LITERATURE:
Garabagly Z. “The poems are my living witnesses”. Baku: Elm, 2000, 130p.
Krasnov G.V. “Latest songs”. M.: Book, 1981, 110c.
Lukyanova S. “ Nekrasov and Azerbaijani Literature” // Nekrasov and Literature of the
Peoples of the USSR, Yerevan, 1972, p. 120-140.
MirahmadovA. “From the history of Nekrasov's heritage spread in Azerbaijan”. "Writers,
destinies, works". Baku: Azerneshr,1978, 174 p.
117
AZƏRBAYCAN DILINDƏ MALIYYƏ TERMINOLOGIYASININ
YARANMA VƏ INKIŞAF TARIXINDƏN
Günel Feyruz qızı Qurbanova
Doktorant, Azərbaycan, BSU, müəllim
FROM THE HISTORY OF THE FORMATION AND DEVELOPMENT OF FINANCIAL
TERMINOLOGY IN AZERBAIJANI LANGUAGE
ABSTRACT
The article deals with the emergence, formation and development of financial terminology in
Azerbaijan. The role of economic and trade relations in this area is interpreted historically. The impact of
Turkological congresses and seminars on the process of terminology in Azerbaijan has also been ignored.
The great attention and care given by the head of state Mr. Ilham Aliyev to the development of the
Azerbaijani language is emphasized. Economic development of our language is rapidly developing,
enriching and refreshing in the conditions of economic and political relations with many countries of the
world during the current development period of our Republic, financial terms are enriched at the expense of
new financial terms.
Key words: term, borrowed word, termin creating, finance, history of terminology.
Açar sözlər: termin, alınma söz, terminyaratma, maliyyə, terminologiyanın tarixi
Bəzi sahə terminləri kimi, dilimizin maliyyə terminlərinin də yaranma tarixi çox qədimlərə
təsadüf edir. Bu sahə leksikasının zənginləşərək müasir səviyyəyə gəlib çatması xalqın iqtisadi
həyat tərzi və milli təfəkkürün formalaşması ilə birbaşa əlaqəlidir.
Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin zənginləşməsi haqqında tədqiqat aparan dilçilərdən
M.Ş.Qasımov terminologiyanın inkişaf mərhələlərini aşağıdakı kimi bölmüşdür:
1. Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında formalaşması və inkişafı dövrü (VII –
VIII əsrlərdən XIX əsrin 30-cu illərinə qədər);
2. Azərbaycan ədəbi dilinin milli dil əsasında sabitləşməsi dövrü (XIX əsrin 30-cu illərindən
XX əsrin 20-ci illərinə, Sovet hakimiyyəti qurulana qədər);
3. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonrakı dövr (XX əsrin 20-30- cu illərindən
müasir dövrümüzə qədər) (5, s.45).
Dilimizin keçdiyi tarixi mərhələlərə nəzər salsaq əminliklə deyə bilərik ki, dilimizin lüğət
fondu hər mərhələdə yeni sözlərlə zənginləşmiş və inkişaf etmişdir. Bu prosesi iqtisadi terminlərin
formalaşmasında da müşahidə etmək mümkündür. Oğuz türklərinin qədim yazılı abidəsi olan
“Kitabi – Dədə Qorqud” dastanının boylarına nəzər saldıqda burada çoxlu sayda maliyyə məsələsi
ilə bağlı olan ifadələrə rast gəlinir. "Dədə-Qorqud" dastanının dil faktları təsdiq edir ki, Azərbaycan
oğuzlarının həyatında natural mübadilə ilə bərabər, pul artıq müəyyən rol oynayır, puldan tədavül
və yığım vasitəsi kimi istifadə olunur. Eposda ayrı-ayrı boylarda mis, gümüş, qızıl pul, onların
bölüşdürülməsi, xəzinə və s. məfhumların adları çəkilir. “Keçənindən otuz üç aqça alurdı,
keçməyənindən dögə-dögə qırq aqça alurdı...” (D-1553). “Kafir dəxi düşübən bir yerdə aqça
ülüşməkdəydi” (D-723). Boylarda “bol pul”, “pul bölüşdürülməsi”, “qızıl-gümüş pul”, “qızıl altun”,
“az gümüş” və s. ifadələr az deyildir. Ümumiyyətlə, Oğuz türklərində maliyyə ilə məşğul olan
118
məmurlara imğa (və ya umğa) deyilirdi. Bunun özü göstərir ki, o dövrdə maliyyə məfhumu ilə
bilavasitə qırılmaz bağlı olan vergi məsələsinə çox əhəmiyyət verilirmiş. KDQ-də vergilərin
konkret tiplərinin, növlərinin adı çəkilmir. Lakin o dövrlərdən bəhs edən tarixi mənbələrdə müxtəlif
vergi növləri sadalanır. Mühüm yerlərdən birini torpaq vergisi tutur. Bu vergi xərac, natural və ya
pulla idarə olunur, can vergisi adlanan vergi (cizyə vergisi) pul ilə ödənilirdi. Divan vergisi “haqq”
adı ilə adlanırmış, hərbi müdafiə və hücumlara israf olunan xərclər xəzinəyə toplanan sərvət yolu ilə
əldə edilirdi (4).
Tarixi mənbələrdə və N.Gəncəvinin əsərlərində verilən məlumatlara görə o dövrdə - XII
əsrdə çoxlu sayda vergi növü mövcuddur. Bunu qeyd etmək kifayətdir ki, yalnız Atabəylər
dövründə (1136-1225) Azərbaycan əyalətinin verdiyi illik gəlirin məbləği 8,57 milyon abbasilər
dinarı həcmində, Aran və Muğan əyalətlərindən isə 3 milyon dinar Atabəylər xəzinəsinə daxil
olurmuş (6, s. 68).
Tarix irəlilədikcə ticarət əlaqələrinin sürətli inkişafı, daha geniş coğrafi əraziləri əhatə etməsi
yalnız maliyyə ifadələrinin yaranması ilə məhdudlaşmayıb, bu sahə ilə bağlı elmi əsərlərin ərsəyə
gəlməsinə zəmin yaradır. XIII əsrdə yaşamış böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Nəsirəddin Tusinin
başqa elm sahələri ilə yanaşı iqtisadi nəzəri biliklər sahəsində də qiymətli fikir və ideyaları var.
Onun iqtisadi məsələləri təhlil edən "Əxlaqi-Nasiri" və "Maliyyə haqqında traktatı" əsərləri maliyyə
terminlərinin qədim tarixindən xəbər verir (3, s. 110).
XIX əsrin ortalarından başlayaraq iqtisadi məna kəsb edən bir çox terminlər dövrə uyğun
olaraq yeni söz və terminlərlə əvəz olunur. Həmin vaxta qədər dildə işlənilən əşrəfi, axça, para, on
qızıl, əskinaz, beş gümüş tumən, şahı, abbası kimi pul vahidləri ilə yanaşı, qəpik, manat, təklik,
üçlük, beşlik, onluq, yüzlük və s. dil vahidləri də işlədilir. Alqı–satqı münasibətləri ilə əlaqədar bu
dövrdə işlədilən maliyyə terminlərinin müəyyən bir qismi bu gün də dialekt və şivələrdə öz izlərini
saxlayır: arşın, girvənkə, pud, batman, misqal və s.
Qeyd etmək lazımdır ki, hər dövrdə müxtəlif iqtisadi sahələrə aid terminlərin əmələ
gəlməsi məqbul sayılmalıdır. Məsələn, XIV əsrdə əkinçilik və ipəkçiliklə əlaqədar terminlər geniş
yayılmışdısa, XIX əsrin ikinci yarısından etibarən kapitalist münasibətlərinin yaranması, istehsal
sahələrinin, ticarət istehsalat müəssisələrinin və sindikatların yaradılması ilə bağlı dilimizdə xeyli
yeni maliyyə terminləri yaranır: kapital, sindikat, sənaye kapitalı, firma, aksioner kampaniyası,
bankir və s.
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan dilinin terminologiyası haqqında ətraflı
məlumat əldə etmək üçün dövrün mütərəqqi mətbuat nümunəsi hesab olunan “Əkinçi” qəzetinin və
onun naşiri, maarifçi H.Zərdabinin bu sahədə gördüyü işlərə diqqət yetirilməsi faydalıdır. “Əkinçi”
qəzetinin nəşri ilə Azərbaycan dilində digər bir çox sahələrlə yanaşı, maliyyə terminlərinin
yaranması üçün də yeni mərhələ başlayır. Belə ki, qəzetin hər bir nömrəsində “Təzə xəbərlər”
başlıqlı hissədə pul-maliyyə məsələləri barədə ətraflı məlumat verilir. Qəzetin səhifələrində kifayət
qədər bank, vergi, sənaye, ticarət, maliyyə işlərinə aid terminlərlə yanaşı bir sıra yeni iqtisadiyyat
terminlərinin sıxlığı müşahidə edilir (2, s. 30).
Qəzetin 6 noyabr 1876-cı il 21-ci nömrəsində oxuyuruq: “Moskovski vedomosti”
qəzeti yazır ki, gələn il vəziri – xəzanı təzədən bu qədər də pul kəsdirmək istəyir: 19 milyon 5 yüz
manatlıq imperial, 9 yüz min manatlıq 3 manatlıq qızıl, 6 milyon 5 yüz min manatlıq gümüş pulu 7
yüz min manatlıq qara pul ki, onun 50 manatı bir pud olsun (3, s.233).
Göstəriən terminlərlə yanaşı, qəzetin səhifələrində bir sıra başqa terminlər də
işlədilmişdir: bankir, manat, lira, kağız pul, bankinot, gömrükxana, qəpik, aksız xərc, gömrük
rüsumu, baqqal, sövdəgər, bəzzaz, sələmçi və s.
Ədəbi dilin bu dövründə yaranmış yeni terminlərdən danışarkən dövrün görkəmli
dramaturqu, filosofu, maarifçi M.F.Axundovun da bu sahədəki fəaliyyətini qeyd etmək lazım gəlir.
119
Azərbaycan dilində yeni məna kəsb edən terminlərin yaradılması, bu dilə başqa dillərdən terminlər
gətirilməsi və ümumiyyətlə, ədəbi dilimizin lüğət tərkibinin zənginləşməsində M.F.Axundovun
əsərlərinin çox böyük rolu olmuşdur. M.F.Axundov komediyalarında, fəlsəfi məktublarında və
digər əsərlərində ərəb, fars, həmçinin rus – avropa mənşəli maliyyə terminləri işlətmişdir: mədaxil,
məxaric, sərmayə, dərəceyi – izafi, daxod, ekonomiya, proqres, svilizasiyon, rüsum, sənaye,
perevorot və s. (1)
XIX əsrdə rus dilində işlədilən bir çox iqtisadiyyat terminləri üçün Azərbaycan dilində
müvafiq qarşılığın tapılmasında, onların ifadə etdikləri mənalarının dəqiqləşdirilməsində, eyni
zamanda xalq dilinə məxsus bir çox sözlərin ədəbi dilə gətirilərək termin kimi qəbul olunmasında
professor Mirzə Kazımbəy və S.M.Qəniyevin də rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Azərbaycanda terminologiyanın təşəkkülü VI-VII əsrlərə təsadüf etsə də, onun sürətli
inkişaf dövrü XX əsrin əvvəllərindən başlayır. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın iqtisadi
həyatında müəyyən dəyişikliklər baş vermişdir. XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycan dilində
terminlər mənşə etibarı ilə ərəb, fars və qismən də rus və avropa mənşəli idi. Onların işlənmə dairəsi
ictimai-siyasi həyatdan və tarixi şəraitdən asılı olaraq indiki qədər aktiv deyildi. Bu vəziyyət Sovet
məkanında yerləşən əksər türkdilli xalqların dillərini əhatə edirdi. Bolşeviklər inqilabından sonra
(1917) böyük coğrafi ərazidə yeni ictimai-siyasi qururluş meydana gəldi və Sovetlər ərazisi adlanan
bu coğrafiyada elm, təhsil yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu və bu qlobal inkişaf müxtəlif dillərin,
o cümlədən türk dillərinin terminologiyasının inkişafına ciddi təsir etdi. Bu dövrdə terminologiya
məsələlərində ciddi problemlər ortaya çıxdı. Onlardan biri terminlərin Azərbaycan dilinin daxili
imkanları hesabına yaradılması cəhdindən ibarət idi. Çünki həmin dövrdə ərəb-fars mənşəli çoxlu
terminlər dildə işlədilirdi ki, onların başa düşülməsi üçün xüsusi lüğətlərin hazırlanması ehtiyacı
aydın hiss olunurdu. “Həmin illərin tələbləri nəzərə alınaraq N.Nərimanovun və S.Ağamalıoğlunun
təşəbbüsü ilə respublikada Azərbaycan dilində elmi dili formalaşdırmaq, tədris üçün dərsliklərin
yaradılması və terminoloji işə rəhbərlik etmək, ədəbi dili inkişaf etdirmək, dildə termin siyasətini
məqsədyönlü şəkildə aparmaq – bir sözlə bunları tənzimləmək məqsədilə xüsusi orqan –
Azərbaycan Xalq Komissarları Şurası yanında İstilah Komissiyası təşkil olundu. Komissiyanın
sədri Tağı Şahbazi təyin edildi” (7). 1923-cü ildə Terminologiya Komissiyası Azərbaycan Mərkəzi
İcraiyyə Komitəsi yanına köçürüldü. Bunda da məqsəd terminlərlə bağlı aparılan işlərin tam
nəzarətdə saxlanılmasından ibarət idi. Çünki puristlər daha radikal mövqe tutaraq bütün istilahların
Azərbaycan-türk mənşəli olmasını əsas prinsip kimi qarşıya qoyurdular. Əlbəttə ki, bu prinsiplərin
nöqsanlı tərəfləri də var idi. Müasir elmlərdə gedən terminoloji proseslər sübut etdi ki, terminlərdə
internasionallaşma prosesi artıq reallıqdır və bundan imtina etmək olmaz.
Azərbaycanda terminologiyanın inkişafında kütləvi informasiya vasitələrinin, dərsliklərin
rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Düzdür, bu sahədə müəyyən irəliləyişlər vardır, lakin
dərsliklərdə hələ dəqiqləşdirilməmiş, üstü açıq qalan məsələlər də mövcuddur. Buna da normal
yanaşmaq lazımdır, çünki Azərbaycanda yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşması yeni maliyyə,
bank terminlərinin də yaradılmasını tələb edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu, ya dilin daxili
imkanları, ya da digər dillərdən olan alınmalar hesabına həyata keçirilir.
Türk dünyasında, eləcə də Azərbaycanda terminologiya sahəsində inkişaf 1926-cı ildə
keçirilmiş I Ümumittifaq Türkoloji qurultayın adı ilə bağlıdır. Qurultaydakı müzakirə olunan
məsələlərdən biri terminologiyaya həsr olunmuşdu. H.B.Zeynallının “Türk dillərinin elmi
terminologiyasının sistemi haqqında” mövzusunda məruzəsi proqram səciyyəli idi və onun əsas
məzmununu türk dillərində, o cümlədən də Azərbaycan dilində elmi-texniki terminlər yaradılması
və başqa dillərdən terminlər alınması prinsipləri təşkil edirdi. “1948-ci ildə Azərbaycan Kommunist
Partiyası Mərkəzi Komitəsinin qərarı ilə Azərbaycan dilində terminologiya yaradılmasını qaydaya
salmaq, elmi-tədqiqat müəssisələrində və ali məktəblərdə aparılan terminoloji işlərə rəhbərlik etmək
məqsədi ilə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya
Komitəsi yaradıldı. Qısa bir dövr ərzində müxtəlif elm sahələrini əhatə edən 200-dən çox
120
terminoloji lüğət hazırlanır. 1969-cu ildə Azərbaycan SSR EA Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda
Terminologiya sektoru yaradılır (7)
2000-ci ildə AMEA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komitəsi Terminologiya
Komissiyası adlandırılmışdır. Dövlət dil siyasətinin tərkib hissəsi kimi terminologiya sahəsindəki
struktur təkmilləşməsi öz bəhrəsini verdi; bu sahədə mühüm nailiyyətlər əldə olundu. Buna
baxmayaraq Azərbaycan dili dövlət dili statusu aldığından bir sıra terminoloji məsələlərə yeni
prizmadan baxmaq tələb olunurdu. Bu nəzərə alınaraq 2012-ci il mayın 29-da Azərbaycan dilində
termin yaradıcılığı sahəsində işlərin tənzimlənməsi və koordinasiya edilməsi üçün Azərbaycan
Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyası yaradılmışdır. Həmin il
noyabrın 26-da bu komissiyanın “Əsasnamə”si təsdiq olunur (8). XX əsrin ikinci yarısından
başlayaraq elmi anlayışların dövriyyəsi və həcmi artmağa başlayır ki, bu da terminologiya elminin
inkişafında öz əksini tapır.
“AR Prezidenti İlham Əliyevin 9 aprel 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunmuş
“Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə
dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nda müvafiq qurumlar qarşısında mühüm vəzifələr
qoyulmuşdur (9). Dilin tətbiqi və qorunması sahəsində dövlət tədbirlərinin həyata keçirilməsi dilə
dövlət dəstəyinin təzahürüdür. Ümumimilli liderimiz H.Əliyev və Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən verilən sərəncamların dinamikası və dilin inkişafına xüsusi
diqqəti və qayğısı bunu bir daha sübut edir.
Azərbaycanda terminologiyanın inkişafında Türk respublikalarında keçirilən seminarların da
böyük rolu var. Məsələn, 2013-cü il sentyabrın 5-də Türki kenesi Terminologiya Komitəsinin
təşkilatçılığı ilə Qazaxıstanda yaradılan Türki Akademiyasında Türk dillərinin Terminologiya
məsələləri – termin yaradıcılığı prosesi ilə bağlı seminar keçirilmişdir. Seminarda türkdilli
respublikalarda terminologiyanın müasir vəziyyəti, gələcək inkişafı müzakirə olunmuşdur (10).
Bütün bunlar bir daha onu göstərir ki, digər bir çox sahə terminoloji sistemlərində olduğu
kimi, maliyyə terminologiyasında da sürətli inkişaf, zənginləşmə və yeniləşmə prosesi gedir.
Respublikamızın bugünkü inkişaf dövründə, dünyanın əksər ölkələri ilə iqtisadi-siyasi əlaqələrin
daha da artdığı şəraitdə dilimizin maliyyə terminologiyası yeni-yeni maliyyə teminləri hesabına
zənginləşir. Bu zaman Azərbaycan dilinin daxili imkanlarından istifadə edərək milli dil vahidlərinə
üstünlük verilməsinə daha çox diqqət yetirilir.
Ədəbiyyat
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Axundov M.F Əsərləri II cilddə, I cild. Bakı, 1988.
“Əkinçi” qəzeti. Bakı, 1979.
İqtisadi təlimlər tarixi. Bakı, 2005.
“Kitabi – Dədə Qorqud” ensiklopediyası, 2012.
Qasımov M. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. Bakı, Elm, 1973.
Vəliyev T., Həsənov A. Azərbaycan iqtisadi fikir tarixi. Bakı, 1996.
Elektron resurslar:
7. www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&id=31234
8. (www.cabmin.gov az//az/ pressreliz/view/836/)
9. Milli Terminoloji İnformasiya Sisteminin konsepsiyası 25, 2016 17:18 / Konfranslar,
İclaslar)
10. (www.azerbaijannews.az/index.php?mod=3&id=31234).
121
MÜASİR AZƏRBAYCANIN DAVAMLI İNKİŞAF XƏTTİNDƏ YOLU
Hafizə İmanova,
AMEA Fəlsəfə İnstitutu / Azərbaycan
Birləşmiş Millətlərin Davamlı İnkişaf üzrə İqtisadi və Sosial əlaqələr üzrə departamentinə əsasən iqlim
dəyişikliyi bütün ölkələrin davamlı inkişaf yolunda qarşılaşdıqları ən zəruri qlobal bir məsələdir. Davamlı
inkişaf məsələsi 1980-ci illərin sonlarında gündəmə gəlmişdir. 1990-cı illərdən ta bu günümüzədək isə
Birləşmiş Millətlər bu konsepsiya ilə bağlı hesabatlar hazırlamış, hədəflər və strategiyalar müəyyən etmişlər.
İqlim dəyişikliyi bu gün hər qitədə mövcud olan ölkələri əhatə edən bir problemdir. Bu problem yerli
iqtisadiyyata və insanların həyatına ciddi şəkildə ziyan vurur. Hava cərəyanları dəyişir, dəniz səviyyəsi
qalxmaqdadır, qasırğa və yağıntılar çoxalmış, havaya buraxılan qaz emissiyaları artmağa davam edir. Əgər
tədbirlər görülməzsə yer kürəsinin təbəqəsinin orta hesabla temperaturu 3 dərəcə daha artmış olacaq. Bu isə
daha çox yoxsul əhaliyə öz təsirini göstərəcək. Bu problemin qarşısının alınması üçün daha təmiz və mökhəm
iqtisadiyyata ehtiyac var. Bu yolda atılan addımlardan biri də ölkələrin yenilənən enerjiyə və havaya buraxılan
karbon qazlarının azaldılmasına yönəlik tədbirlər həyata keçirməsidir. İqlim problemi elə bir qlobal məsələdir
ki, həlli beynəlxalq səviyyədə həyata keçməli və inkişaf etməkdə olan ölkələr az karbonlu iqtisadiyyata üz
tutmalıdır. Təsadüfi deyil ki, Birləşmiş Millətlərin 2018-ci il üçün iqlimlə bağlı verdiyi hesabatın başlığı " Yeni
iqlim iqtisadiyyatı"dır. Hesabatda " Daha yaxşı inkişaf daha yaxşı iqlim" şüarı öz əksini tapmışdır. 2015-ci il
Parisdə qəbul olmuş qətnamədə öz əksini tapan iqlim problemi ilə beynəlxalq səviyyədə İqlim Dəyişikliyi üzrə
Hökumətlərarası Panel məşğul olur. Onların hazırladığı məruzəyə əsasən:
✓ 1880-ci ildən 2012-ci ilə kimi orta hesabla qlobal temperatur 0.85 dərəcə artmışdır. Bunu nəzərə
alsaq deyə bilərik ki, hər artan 1 dərəcə temperatur taxıl məhsullarının 5 faizə kimi azalmasına səbəb
olur.
✓ Okeanlardakı temperatur artmış, buzlaqlar əriməyə başlamış və dəniz səviyyəsi qalxmışdır. 19012010-cu illər ərzində okeandakı temperatur artımı və buzlaqların əriməsi nəticəsində qlobal dəniz
səviyyəsi 19 sm qalxmışdır.
✓ 1990-cı ildən bəri havaya buraxılan karbon qazlarının emissiyası 50 faizə kimi artmışdır.
Lakin bütün bunlara baxmayaraq lazımi tədbirlər görülərsə qlobal temperaturu 2 dərəcəyə qədər azaltmaq
mümkündür. 2015-ci ildə Parisdə qəbul edilmiş razılaşmaya əsasən 197 ölkə aşağı faizdə qaz emissiyalarının
buraxılması üçün təkmilləşdirmə strategiyaları aparmağı öhdəsinə götürmüşdür. Azərbaycanda bu istiqamətdə
atılan addımlardan biri də Yaşıl Liman layihəsidir. Belə ki, layihədə 3 komponent nəzərdə tutulmuşdur:
Birinci komponent: Ekoloji planlaşdırma və strategiya
Bu komponent liman və Azərbaycandan keçən yük nəqliyyat vasitələrinin digər növləri üçün səmərəli
ekoloji tədbirlərinin icrası prosesinin müəyyən edilməsi, prioritetləşdirilməsi və planlaşdırılması üçün
imkanların genişləndirilməsinə töhfə verəcək. Eyni zamanda, bu komponent əsas liman və logistika
əməliyyatlarını, o cümlədən yükgöndərmə, yük avtomobilləri ilə daşınma, dəmir yolu ilə daşınma, anbarlar,
soyutma sistemi, paketləmə, yük daşıma avadanlıqları, kiçik gəmilər, işçilərin nəqliyyat vasitələri, tikili və
elektrik
təchizatını
əhatə
edərək
kompleks
yanaşma
özündə
ehtiva
edir.
İkinci
komponent:
Aşağı
karbonlu
fəaliyyətin
təşviqi
Bu komponent Bakı Liman rəhbərliyinə Ekoloji İnkişaf və Logistika Strategiyasını icra etməkdə, o cümlədən
liman və logistika fəaliyyətlərinə geniş miqyaslı ekoloji investisiyalar qoyulmasına köməklik göstərəcək. Bu
komponent, eyni zamanda, müxtəlif liman istifadəçilərinə həyata keçirdikləri əməliyyatların karbon tullantılarını
azaltmaq üçün vasitə təmin edir.Üçüncü komponent: Milli ekoloji və Replikasiya Siyasəti
Bakı Limanında layihə fəaliyyətlərindən əldə olunan təcrübə ölkənin digər yerlərində tətbiq və təkrar ediləcək.
Bu komponent adıçəkilən siyasətin hazırlanması və qəbulu prosesində yerli idarəetmə orqanlarına köməklik
göstərəcək, o cümlədən müvafiq yerli strategiyaların tətbiqinə təsir göstərəcəkdir.
Açar sözlər: Bakı, Davamlı inkişaf, İqlim dəyişikliyi, Ekoloji inkişaf.
122
ENDÜSTRİ 4.0 DEVRİMİNDE ÖĞRENME NESNELERİN GELİŞİMİ
Cumali YAŞAR,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye
Mehmet Ali SALAHLI ,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye
Aslı ÖZDİL
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Türkiye
Nesnelerin İnterneti, Endüstri 4.0 döneminde eğitim teknolojileri için çığır açabilecek yeni bir olgu
olarak karşımıza çıkacaktır. Özellikle bilgiyi bal arısı gibi bir çok İnternet kaynağını kullanan öğrenenler için
artık akıllı öğrenme araçları ile karşılaşmalardır. Öğrenmeyi gerçekleştirecek öğrenme araçlarının nesnelerin
internetinde gelişimlerini endüstri 4.0 a göre yeniden tasarlamaları gerekecektir. Öğrenme nesneleri artık
yapay zeka ile muhatap olduğu öğrenenlerinin bireysel öğrenme sitillerini tanımak zorunda kalacaktır.
Anahtar Kelimeler: Endüstri 4.0, Nesnelerin interneti, IOT, Eğitim Teknolojileri
123
IRAKTA TURK DİLİ EGİTİMİ VE ONEMİ
Emir İçhem İDBEN
Kufa University-Diller Fakultesi / IRAK
[email protected]
Summary
Turkish language and its literature occupied a broad territory outside Turkey. Turkish language has spread in
Iraq since the eleventh century. Iraq has become a cultural and literary center since the Period of Seljuk.
ÖZET
Türk dili ve edebiyatı, Türkiye'nin dışında başta Irak olmak üzere, geniş bir alan sahip olmuştur. XI.
yüzyıldan itibaren Türk dili ve edebiyatı, Irak'ta yayımlanmıştır. Selçuk İmparatorluğu döneminde Irak'ta
Türk edebiyatı ve külturü büyük merkez olmuştur.
124
AZƏRBAYCAN BAYATILARINDA LEKSIK VAHIDLƏRIN POETIK
STRUKTURU
Mirzəyeva Gülqız Hacıbala qızı
Bakı Slavyan Universiteti
e-mail: [email protected]
“Azərbaycan bayatılarında leksik vahidlərin poetik strukturu” adlı tədqiqat işində mövcud
dil faktlarına əsaslanaraq xalq bədii təfəkkürünün məhsulu olan bayatıların leksik vahidlərinin
linqvistik - poetik baxımdan araşdırılması əsas məqsəd kimi qarşıda durur. Tədqiqat işində poetizm,
onun əsas əlamətləri, dilin leksik tərkibində poetik söz, dilin kommunikativ funksiyasında poetik və
ekspressiv funksiyanın əlaqəsi, poetizmin dilin leksik qatındakı yeri və s.məsələlərin ətraflı izahı
nəzərdə tutulmuşdur.
Bayatılar təkcə xalqın şifahi ədəbiyyat nümunəsi kimi dəyərli deyil. O, həm də, əsrlər öncə
xalqımızın şifahi nitqinin, bədii düşüncə tərzinin necə formalaşmağa başlamasından, zaman
keçdikcə inkişaf edərək zənginləşməsindən xəbər verir. Bayatılar xalqın təbii dilinin qrammatik
quruluşunu, saflığını, onun ulu bir dilin - böyük türk dilləri ailəsinin bağrından qoparaq bu günə
qədər keçdiyi inkişaf mərhələlərini özündə əks etdirən mükəmməl poetik dil nümunəsidir.
Bayatıların dili xalqın gerçəkliyi dərk etdiyi şəkildə ifadə etdiyi dildir. İnsanın estetik hisslərinin ilk
mənbəyi qoynunda yaşadığı təbiətin ecazkar gözəlliyidir. Bu zaman insana gözəllik hissini təlqin
edən təbiəti obrazlı əks etdirən bayatılar kimi lirik parçalar meydana gəlir. Obrazlılığın leksik
səviyyədə göstəriciləri məcazlar, çoxmənalı sözlər, omonimlər və s-dir ki , bunlara da bayatılrda
yetərincə rast gəlinir.
Cəmiyyət təbiətin ayrılmaz hissəsi olduğu üçün təbiətə məxsus harmoniya ilkin dövrlərdən
insan şüurunda əksini tapmışdır. Beləliklə, özlərinin xəbərləri olmadan insanların iç dünyaları ilə
təbiət arasında bir ahəngdarlıq yaranır. Bununla da, xalq yaradıcılığına poetiklik, emosionallıq təbii
şəkildə gəlir.
Dağlar başı qar oldu,
Gül bağçalar xar oldu
Sevgilim seyrə çıxdı,
El-oba gülzar oldu.
Verilmiş bayatı təsviri xarakterlidir. Hissələr arasında təzad var. Dağların başının qar alması
aşiqin könül bağçasının xar olmasından xəbər verir. İkinci hissədə sevgilisinin seyrə çıxması ilə
aşiqin gözündə hər yanın gülüstana dönməsi poetik məcazdır.
Bayatılarda xalqın ibtidai fəlsəfi düşüncənin sadə poetik dillə ifadə etmək bacarığı üzə çıxır:
Bu dünya pəncərədir,
Hər gələn baxar gedər.
Burada dünyanın duracaq yer olmadığı,hər gələnin onu pəncərə sanaraq baxıb keçdiyi
söylənilir. Dünyanın pəncərəyə bənzədilməsi qrammatik vasitələrdən istifadə olunmadan yaranan
təşbehdir.
Bayatılarda ritm yaradan vasitə kimi təkrarlardan istifadə edilir:
125
Ağız ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən olan çoxvariantlılıq bayatılarin sənətkarlıq
aləmindən vüsət alır.
1. Ana deyib göyərçin,
Tabuta qonar ağlar.
2. Donu göy göyərçinlər,
Məzara qonar ağıar.
3. (Analar) dönər göy göyərçinə,
Yollara qonar ağlar.
Məlumdur ki, bayatıların hər bir variantı müxtəlif dövrlərdə yaranıb və hər üç variantdakı
obrazlı ifadə tərzi, emosionallıq müəyyən dərəcədə fərqlənir.Bayatılarda diqqət çəkən məqamlardan
biri də ondakı struktur dəyişkənliyinin olmasıdır. XIV-XVII-XVIII və XIX-cu əsrlərə aid bəzi
bayatıların heca sayı 6 - 8, misralarının sayı isə 6 olan növünə da rast gəlinir. Belə bayatılar üç
hissədən ibarət olur. Bayatılar yüzilliklərin dolaylarında ilişib qalan dil materiallarını fəallaşdırır.
Dilimizdə unudulan söz və ifadələrin bayatılarda müxtəlif çalarları qazanması xalq bədii
təfəkkürünün poetik siqlətindən xəbər verir. Məsələn: Ünləsən ətə gələ; Sayrıyam sağalmanam;
Mən aşiq ozan ağlar; İçdim dərd ayağından. və s.
Frazioloji birləşmələrin bayatılada işlənilməsi fikrin ifadəsində estetik hadisə kimi üzə çıxır:
Ürəyim vərəm bağlar; Dindirmə,qan ağlaram. Tədqiqat işində əsas mənbə kimi müxtəlif
dövrlərdə nəşr olunan qədim və müasir bayatılar götürülüb.
Açar sözlər: Bayati, bayatı poetikası, leksik vahidlər, məcazlar, poetik funksiya.
AZERBAYCAN BAYATȊLERİNİN (MANİLERİN) SÖZCÜKBİLİMİ BİRİMLERİNİN POETİK YAPISI
Özet
Bayatȋ, insanların kelime dağarcığının zenginliğini, anadillerinin ifade çeşitliliğini, ses yapısının
sağlamlığını ve dilbilgisel yapının istikrarını yansıtan şiirsel dilin örnekleridir. Makalenin temel amacı,
gerçek dil materyallerine dayanarak folklor dilinin gelişme aşamalarını, sözlü edebi dilin şiirsel düzeyini,
folklor uslubunun dilin sözcükbilimi katındaki rolünü ve fikirleri ifade etme imkanlarının zenginliğini
dilbilimi bakımından incelemektir.
Anahtar kelimeler: bayatȋ (mani), uslup bakımından renkler, sözcükbilim, şiir dili, şiirsel düşünce
THE POETIC STRUCTURE OF LEXICAL UNITS IN AZERBAIJANI BAYATIES
The research work called "The poetic structure of lexical units in Azerbaijani bayaties" is
based on the existing language facts, and the linguistic and poetic study of the lexical units of the
bayaties, which is the product of folk art thinking is the main objective.In the research, poetism, its
main features, poetic word in lexical composition of the language, the relation of poetic and
expressive means in communicative function of language, place of poetism on the lexical level of
language and detailed explanationsof some other issues are provided. Bayaties are not just as
valuable as the oral literature of the people. It also tells us how centuries ago our oral speech was
and how artistic thinking began to growand became richer.Bayaties are an example of the perfect
poetic language that reflects the grammatical structure, purity of the natural language of the people,
and the developmental phases of its great language, which broke up from the grave of the great
126
Turkic family.The language of the Bayaties is the language spoken by the people as they understand
it. The first source of human aesthetic feelings is the marvelous beauty of nature. In this case, lyrical
fragments are formed, such as bayaties reflecting the nature of the person who instills the sense of
beauty.The lexical level of imagery is metaphors, polisemantic words, antonyms, and so on, which
are often found in bayaties.
The society is an inseparable part of nature, that is why harmony of nature has been reflected
in human consciousness from the earliest times. Thus, without the news of their own, there is a
harmony between the inner worlds of people and nature. Thus, folk poetics, emotionality come
naturally.
Dağlar başı qar oldu,
Gül bağçalar xar oldu
Sevgilim seyrə çıxdı,
El-oba gülzar oldu.
The given bayati is descriptive. There is a contradiction between the parts.
“Dağlarınbaşınınqaroldu” tells you that the heart of the lover was broken. In the second
part,“Sevgilimseyrəçıxdı, El-obagülzaroldu” is a poetic metaphor in the eyes of the lover.
The ability of people to express their primitive philosophical thoughts in simple poetic
language appears in bayaties:
Bu dünya pəncərədir,
Hər gələn baxar gedər.
It is said that there is no place to stay in the world, and every visitor looks at it in a window.
The world's window is similar to the one created without the use of grammar.
Repeats are used as rhythm-producing agents in bayaties: Multivariantion, which is one of
the main features of oral literature, is derived from the art of the bayaties.
1. Ana deyib göyərçin,
Tabuta qonar ağlar.
2. Donu göy göyərçinlər,
Məzara qonar ağlar.
3. (Analar) dönər göy göyərçinə,
Yollara qonar ağlar.
It is known that each version of bayaties appeared in different periods, and the expressive
means and emotionality of each of the three variants vary considerably.
One of the notable points in the bayaties is the structural variety in it. The number of
syllables of some bayaties belonging to the XIV-XVII-XVIII and XIX centuries is 6 - 8, and the
number of hemistiches is 6. These bayaties are made up of three parts. Bayaties have been stifling
language materials that stuck in the centuries. The winning words and expressions in our tongue
win the different shades of poetry tells the poetic squeezing of folk art. For example: Ünləsən ətə
gələ; Sayrıyamsağalmanam;Mən aşiq ozan ağlar; İçdim dərd ayağından. and so on.
The use of pharmaceutical formulations in a strange form is aesthetic phenomenon in the
expression of the idea: Ürəyim vərəm bağlar; Dindirmə,qan ağlaram.
Ancient and modern bayaties were published as a major source of research in different
periods.
Key words:Bayati, bayat poetics, lexical units, metaphors, poetic function.
127
Şifahi xalq ədəbiyyatımızın nümunələrindən olan bayatılar əsrlər öncə xalqımızın şifahi
nitqinin, bədii düşüncə tərzinin necə formalaşmağa başlamasından və zaman keçdikcə daha da
inkişaf edərək zənginləşməsindən xəbər verir.
Dilin qrammatik quruluşudan xəbərsiz xalqın iyirmi səkkiz hecalı dörd misralıq kiçik bir
parçada birdən səkkizə qədər cümlə qurub, sadə cümlənin bütün növlərini, eyni zamanda, fikrin tam
ifadəsinə nail olmaq üçün daha böyük sintaktik vahidləri-mürəkkəb cümlələr, mikro və hətta makro
mətnlər yaratmaq bacarığı dilçilik elmi nöqteyi-nəzərindən böyük bir kəşfdir. Bütün bunlar hələ
neçə yüzilliklər bundan əvvəl xalqın özünün “ümumxalq dilçilik elmi”nin əsasını qoymasının
sübutudur. Bu baxımdan bayatılar xalq dilinin saflığını, onun ulu bir dilin-böyük türk dili ailəsinin
bağrından qoparaq bu günə qədər keçdiyi inkişaf mərhələlərini özündə əks etdirən mükəmməl
poetik dil nümunəsidir.
Tədqiqatçıların da qeyd etdikləri kimi, ”Tarixən də qədim olan bayatı janrının indiyə qədər
dil və üslub xüsusiyyətləri kifayət qədər şərh və izah olunmamışdır. Halbuki, müəllifi Azərbaycan
xalqı olan bayatılar əsil xalq dilinə məxsus bir sıra qrammatik, leksik, üslubi və s. xüsusiyyətləri
izah etməkdə çox zəngin material verə bilər (2.51).
Bayatıların dili xalqın gerçəkliyi dərk etdiyi şəkildə ifadə etdiyi dildir. Məlumdur ki, insanın
estetik hisslərinin ilk mənbəyi qoynunda yaşadəğı təbiətin ecazkar, əsrarəngiz gözəlliyidir. Bu
zaman insana gözəllik hissini təlqin edən təbiəti obrazlı əks etdirən nəğmələr, bayatılar, xalq
mahnıları və s. lirik parçalar meydana gəlir.
Şifahi ədəbiyyat nümunəsi olan bayatı ümumxalq dilinin incəliklərini, Azərbaycan ədəbi
dilinin fonetik, leksik və qrammatik normalarının spesifik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirərək
poetik mükəmməlliyi ilə diqqəti cəlb edir. Məhz buna görə də bayatıların linqvistik-poetik
baxımdan tədqiqata cəlb olunması müasir dilçiliyin ən aktual məsələlərindəndir.
Bilirik ki, hər hansı dil vahidinin bədii dəyərini, estetik rolunu müəyyən etməyə çalışarkən
onun həm fonetik, həm leksik, həm də morfoloji və sintaktik əlamətləri vahid bir sistem kimi
nəzərə alınmalıdır. Çünki dil və nitq vahidləri dil yarusları ilə bilavasitə uyğun gəlir. “Hər bir dil
vahidi özündən bir pillə aşağıda duran vahidə əsaslanır, özündən yuxarıda duran vahiddən isə öz
funksiyasına görə fərqlənir” (6.s.6). Bu səbəbdən də sözün tədqiqi zamanı dilin ümumi sistemi əsas
götürülür ki, bu da əsasən dörd ünsürdən - səs və məna, söz və morfem, söz birləşməsi və
cümlələrdən ibarətdir.
Beləliklə, aparılan araşdırmalar sübut etmişdir ki, poetizm dilin bütün səviyyələrində özünü
göstərir. O, fonetik, leksik və morfoloji elementlərin strukturunu şərtləndirir.
Poetika termini həm nəzmlə, həm də nəsrlə yazılmış bədii əsərlərin dilinə və quruluşuna aid
termin kimi, ədəbiyyat haqqında elmin adı kimi antik və qədim dövrlərdən bəri tarix boyu
işlənmişdir. Antik dünyanın ən böyük poetika nəzəriyyəçisi olan Aristotel özünün
“Poetika”əsərində bəhs etdiyi “təqlid“ nəzəriyyəsində digər filosoflardan fərqli olaraq sənət və onun
mənşəyini fövqəltəbii ideyalar aləmi ilə bağlamır. “Aristotelin “təqlid-mimesis” nəzəriyyəsi
dünyəvi səciyyə daşıyır, gerçəkliyin yaradıcı-bədii inikasını və təcəssümünü nəzərdə tutur, sənətin
idrak və tərbiyəvi rolunu ayrıca qeyd və qəbul edir” (3.s.8).
Beləliklə, irəli sürülən nəzəri fikirlərdən də aydın olur ki, bədii yaradıcılıq həyatın bir növ
təqlidindən doğur. Bu təqlid adi təqlid deyil, bədii təqliddir. Həyat və təbiət hadisələrinin obrazlı,
bədii inikasıdır. Bu cür inikas insanlarda diqqətə çatdırmaq istədikləri hər hansı məlumata diqqətin
daha da artırlması istəyindən irəli gəlmişdir.
Yüksək emosionallığa malik şifahi ədəbi dil nümunələrində, o cümlədən, bayatılarda
intonasiyanın rolu daha qabarıq hiss olunur. Bayatılarda, bəlkə də, həmin anda adi görünən
128
misraları oxuyub dərk etdikcə, onlardakı daxili dinamiklik bizi heyrətə gətirir. “Məhz buna görə də
bu mədəniyyət dəfinəsinin hələ tapılmamış və ya dərindən öyrənilməmiş qiymətli gövhərlərini
tapmaq və dərindən tədqiq etmək kimi çox müqəddəs və təxirə salınmaz bir vəzifə alimlərimizin
qarşısında durmaqdadır” (5.s.6).
Bu da onu sübut edir ki, bayatılar xalqın sadəcə, şifahi ədəbiyyat nümunəsi kimi dəyərli
deyil, həm də xalqın gerçəkliyə münasibətinin, sevincdən , kədərdən doğan hiss və duyğularının
poetik dillə ifadəsidir. Bayatılarda xalqın təbii dilinin qrammatik quruluşu, bədii dünyası, çoxəsrlik
tarixi, cöğrafiyası, fıorası, faunası əks olunub.
Apardı Batı məni,
Qul edib satı məni,
Yollar uzun, mən yorğun,
Doğrayır çatı məni (1.s.7).
Su gəlir lilləndirir,
Bağçanı gülləndirir,
Mənə dərdsiz deyirlər,
Dərd məni dilləndirir (9.304).
Verilən kiçik lirik parçalarda özünün çoxəsrlik tarxini, yaşam əhval-ruhiyyəsini, ruhi
kədərini, psixoloji durumunu, sevincini obrazlı ifadələrlə əks etdirən xalq elmi və bədii
təfəkkürünün paralel inkişaf etdiyini misralardaxili qafiyələrin dinamikliyində, ritmin
harmoniyasında aydın göstərir, bununla da sözün poetik siqlətini üzə çıxarır.
Aristotel “Poetika” əsərində ritm, söz və harmoniyanın bədii yaradıcılıqdakı rolunu xüsusi
qeyd edir: “Təqlid də harmoniya və ritm kimi, insan təbiətinə xas olduğundan, hələ ən qədim
zamanlardan həmin təbii qabiliyyətə malik olanlar onu tədricən inkişaf etdirərək, improvizasiyadan
(əsil) poeziyanı yaratmışlar” (3s.27).
Alman dilçisi Karl Fossler dilə estetik baxımdan yanaşır və estetikanı ruh və intuasiyanın
ifadəsi haqqında elm adlandırırdı. Bununla da, Fossler dilin ekspressiv funksiyasını əsas götürərək
onu estetik baxımdan şərh etməyə çalışırdı. “Fossler belə hesab edirdi ki, təbii insan dilinin əsas
funksiyası ekspressiv funksiyadır, dili də məhz bu baxımdan öyrənmək lazımdır” (10.s.327).
Ədəbi-bədii dil üçün ekspressivlik əsas xarakterik xüsusiyyətdir. O, insanların
emosiyalarını ifadə edir və müəyyən ifadəli hərəkətlərlə üzə çıxır. Bu o deməkdir ki, ekspressivlik
yalnız dil vahidlərinin ifadəli, obrazlı olmasına xidmət etmir, eyni zamanda, bu vahidləri
ifadəli edənin daxili aləmini, əhvalını, psixoloji durumunu aşkara çıxrır. Məs.:
1.
Dərdim elə car, haray!
Qara günüm var, haray! (8.s.48)
2.
Ağacada xəzəl ağlar,
Dibində gözəl ağlar (9.s.238).
Verilmiş bayatılar bir də onunla fərqlənir ki, başdan-ayağa obrazlı söz və ifadələlə
zəngindir. Məhz elə üslubi çalarlığı ilə seçilən sözlər poetik sözlər adlanır.
Sözün poetik vüsət alması ədəbi dilin səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir. Fikrin obrazlı ifadəsi
həyat həqiqətinin bədii dona bürünməsidir. Başqa cür desək, poetik sözlər bir başa estetik
düşüncənin obrazlı və incə ifadəsidir
129
H. Həsənovun təbirincə desək, ”poetik leksika xalq poeziyası (dadaş,can, canan), yeni
sözyaratma imkanı(qızcığaz) və başqa dillərdən keçmiş bir qisim(əfsus, təəssüf, səfa, cəfa və s.
sözlər əsasında yaranır” (6.s.251). .
Ekspressivlik dilin bütün səviyyələrində-fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrində özünü
göstərir.
Ekspressivliyin leksik səviyyədə ifadə vasitəsi daha əhatəlidir. Çünki bədii təfəkkürün
obrazlı ifadəsində ən böyük yük leksik vahidlərin üzərinə düşür. Mətn daxilində eyni sözün
rəngarəng poetik məna ifadə etməsi, sözün yeni çalarlar qazanması dildə bədii kəşf kimi ortaya
çıxır.
Məlumdur ki, leksik səviyyədə ekspressivlik məcazlar, çoxmənalı sözlər, sinonimlər,
antonimlər, omonimlər, leksik təkrarlar və s. vasitəsilə özünü göstərir.
Cəmiyyət təbiətin ayrılmaz hissəsi olduğu üçün təbiətə məxsus harmoniya, təbii çalarlılıq
hələ ilkin dövrlərdən insan şüurunda əksini tapmışdır. Yaranışın ilkin mərhələlərində ibtidai
insanların təbiət hadisələrinin başvermə səbəblərini öyrənmək maraqları və onlara kortəbii
münasibətin nəticəsi kimi miflər və əsatirlər yaranır. Beləliklə də, özlərinin də xəbərləri olmadan
insanların iç dünyaları ilə təbiət arasında təbii bir bağ – harmoniya, ahəngdarlıq yaranırdı. Zaman
keçdikcə yazı və oxu haqqında təsəvvürləri olmayan insanlar bu vasitələrdən məharətlə istifadə
edərək artıq özlərinin “nitq kitabları”nı - nəğmələrini, laylalarını, bayatılarını, dastanlarını və s.
yaradırdılar. Beləliklə də, xalq yaradıcılığına poetiklik, emosionallıq təbii şəkildə gəlir.
Dağlar başı qar oldu,
Gül bağçalar xar oldu.
Sevgilim seyrə çıxdı,
El-oba gülzar oldu (1.s.137).
Göründüyü kimi, bayatı təsviri xarakterlidir. Bayatının hissələri arasınada təzad var.
Dağların başını qar aımaq qışın gəlişindən və nəticədə aşiqin könül bağçasının xar olmasından
xəbər verir. Lakin ikinci hissədə sevgilisinin seyrə çıxması səbəbindən aşiqin gözündə hər yanın
gülüstan kimi görünməsi ilə poetik məcaz yaranıb.
Şifahi söz xəzinəsi olan bayatıların poetik gücü xalqın zəngin söz dünyası ilə bağlıdır. “Hər
xalqın öz dilində yaranan folklor ana dilinin əbədi yaddaşıdır və əslində dildə olan hər sözün el
dilində müəyyənləşən, sabitləşən və dəyişən elə bir dəyəri var ki, məhz o dəyər sözün mahiyyətini
açmaqda açar rolunu oynayır. Ən qədim sözlər, ana köklər folklor dilindən pərvazlanır.İlkin folklor
örnəkləri olan sehirli kəlmələr, söyləmələr, şaman nəğmələri, əmək və mərasimlərlə bağlı kəlmələr
sözlü ədəbiyyatın bünövrəsidir” (7.s.198).
Həqiqətən də, xalqın şifahi söz sənətinin özülü - kökü o qədər möhkəmdir ki, ondan sonra
yaranan yazili bədii ədəbiyyat üçün möhkəm təməl, tükənməz qaynaq olub. Zaman-zaman şairlər,
yazıçılar əsrlərin dolaylarından dodaqdan-dodağa, qulaqdan-qulağa, yaddaşdan-yaddaşa süzülərək
gələn bayatılardan, əfsanələrdən, dastanlardan qaynaqlanaraq neçə-neçə yazılı ədəbiyyat
nümunələri yaratmışlar.
Bayatılardakı hecaların sayı, ritm, intonasiya, vurğu xalqın epik təfəkkür və düşüncə tərzi
üçün xarakterikdir. Ancaq ifadə imkanları daha çox fəlsəfi düşüncənin göstəricisi olan bayatılara da
istənilən qədər rast gəlinir:
1.
Dünya, “mənim” deyənin,
İndi gəldim yasınnan (9.s174).
130
2.
Bu dünya bir pəncərədir,
Hər gələn baxar gedər (9.s152).
Verilən nümunələrdə Azərbaycan xalqının ibtidai fəlsəfi düşüncəsinin obrazlı ifadə tərzinin
bir daha şahidi oluruq. Burada xalqın dörd misradan ibarət hər iki lirik parçada dünyanın duracaq
yer olmadığı, heç kəsin təbiət qanunlarına hökm etməyə gücü çatmadığı kimi fəlsəfi fikirləri sadə
bir dillə ifadə etmək bacarığı üzə çıxır. Baxmayaraq ki, eyni fikir birinci bayatıda mürəkkəb cümlə
ilə, ikinci bayatıda isə sadə cümlə ilə ifadə olunub. Ancaq sadə cümlənin tərkibində də mürəkkəb
cümlə üzvü var. Bu da dilçilik elmindən xəbərsiz insanların şifahi dilində təbii şəkildə yaradılan
qrammatik qaydalar idi.
Bayatılarda ritm yaradn vasitələrdən biri də misralardakı sözlərin bir və ya bir neçəsinin
təkrar edilməsidir. Əlbəttə, bu təkrarlar körtəbii şəkildə deyil.
Qoxusu güldən gəlir,
Güldən, bülbüldən gəlir (1.s.103).
Qarşıda inci mənəm,
Ləl mənəm, inci mənəm (9.s.48).
Yuxarıda verilən bayatılarn birinci hissələri müəyyən edilmiş norma ilə tərtib edilib. Belə
ki, ilk misrada işlədilmiş bəzi sözlər ikinci misrada müəyyən ritm üzrə təkrar edilir. Belə təkrarlar
təkcə qafiyə xatirinə deyil, həmçinin, misralarda ritm, harmoniya yaratmağa xidmət edir ki, bu da
bayatıların poetik strukturunu müəyyənləşdirməkdə müəyyən rol oynayır.
Zaman keçdikcə xalqın şeir sənəti janrlarında, əsasən də dilin leksik qatında müəyyən
dəyişikliklərin ola biləcəyi qaçırılmazdır. Lakin bu dəyişikliklər poeziyanın poetexnikasına, ondakı
rıtmə, qafiyə sisteminə mənfi təsir etmir.
Çoxvariantlılıq ağız ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Ancaq bayatılardakı
variantlılıq onun sənətkarlıq aləmindən vüsət alir.
Deməli, şifahi xalq ədəbiyyatının çoxvariantlı olması onun janrlarının, xüsusən də, lirik
janrlarının bədii-estetik dəyərini nəinki azaldır, hətta ona yeni rəng, yeni çalar qatır. Çünki bu hal
bayatının ağızdan-ağıza, yaddaşdan-yaddaşa keçdikcə təhrif olunması yox, fikrin ifadə imkanlarinin
cilalanaraq artması hesabına yaranmışdır.
1.
Analar yanar ağlar,
Gününü sanar ağlar.
Donu göy göyərçinlər,
Məzara qonar ağlar (9.85).
2.
Anası yanar ağlar,
Dərdini qanar ağlar.
Ana deyib göyərçin,
Tabuta qonar, ağlar ( 8.s.87).
3.
Analar yanar ağlar
Günlərin sanar ağlar.
Dönər göy göyərçinə,
Yollara qonar ağlar (8.s.85
131
O da məlumdur ki,verilmiş bayatının hər bir variantı müxtəlif dövrlərdə yaranıb və hər üç
variantındakı obrazlı ifadə tərzi, emosionallıq bu və ya digər dərəcədə bir-birindən fərqlənir.
Birinci və ikinci bayatı sanki, iki hissəyə bölünür. Birinci hissədə balasını itirən ananın
günlərini sanaraq yana-yana ağlaması, ikinci hissədə donu göy göyərçinlərin məzara qonub
ağlamaları. Bunlar arasında məzmunca o qədər də bağlılıq yoxdur.
Bxmayaraq ki, hər iki hissədə bədii təsvir və obrazlı ifadə vasitəsi var, ancaq, bu o qədər də
qeyri-adi hal kimi nəzərə çarpmır. Çünki, ürəyi dağlı ananın dərdini bilib hər gün yana-yana
ağlaması təbiidir. İkinci hissədə göyərçinin don geyinərək ağlaması metafor hadisə kimi ifadəliliyi
artırır.
Bayatının üçüncü variantı isə üslubca və məzmunca daha mükəmməldir. Balasını itirən
ananın göy göyərçinə dönərək yollara qonub ağlaması ilə bayatının digər misraları arasında ümumi
bağlılıq var. Həm də dərdli ananın evdə və ya məzar başında deyil, goy göyərçinə dönərək yollara
qonub ağlaması bayatının poetik səciyyəsini bir daha artırır.
Nümunədən də göründüyü kimi, Azərbaycan xalqının xəlqi dil təzahüründə yaratdığı
bayatıların həcmcə yığcam olması onun yaradıcılarından dil vahidlərindən məharətlə istifadə etmək
bacarığı tələb edir.
Hər hansı bir ədəbi-bədii mətnin (istər yazılı, istərsə də şifahi), o cümlədən, bayatıların
leksik vahidlərinin poetik strukturunun təhlilində onun yarandığı dövrün dili, lüğət tərkibi və s.
ətraflı öyrənilir. Bayatıların dilində bədii təsvir və ifadə vasitələrinin kifayət qədər işlənməsi
nəticəsində obrazlılıq artır, dilin poetik imkanları daha qabarıq üzə çıxır. Bütün bunlar duyğu və
düşüncəyə estetik don geyindirməklə fikri ifadə etmək bacarığından irəli gəlir. Beləliklə, əminliklə
demək olar ki, bayatı estetikasının əsasları onun yarandığı dövrdə ana dilində işlənən sözlərin
meyarından asılıdır. Xalq danışıq leksikasında frazioloji birləşmələrin, məcazların işlənilməsi fikrin
ifadəsində forma və məzmunun ahəngdarlığını yaradan estetik hadisə kimi üzə çıxır.
Gündə bir kərpic düşür,
Ömrümün sarayından (9.s.142).
Dindirmə qan ağlaram,
Sinəmdə yar dağı var (1.144).
Bayatılarda rast gəlinən frazeoloji birləşmələr bir daha dili n
xəlqiliyini
təmin
edir,
bədiiliyini və ekspressivliyini artırır. Bunlar da Azərbaycan ədəbi dilinin şifahi qolu üçün ümumi
səciyyə daşıyır.
Dilçilikdə “sözün strukturu iki aspektdə araşdırılır. Bunlardan birincisi onun qrammatik
strukturudur. Qrammatik struktur deyiləndə onun heca sistemi, tərkibi və qruluşu başa düşülür ki,
bunlar da dilçiliyin fonetika və morfologiya bölmələrində öyrənilir.
İkinci aspekti isə sözün məna strukturudur ki, bu da bir məna ətrafında birləşən müxtəlif
mənaları əharə edir. Ancaq bu o demək deyil ki, sözün məna çaları sözün mən strukturuna daxil
edilməlidir. Bəllidir ki, sözün məna çaları ilə onun ilkin mənası arasında fərq vardır.
Məna çalarlığının nitqdən kənarda təsəvvür edilmədiyi məlumdur. H.Həsənovun “Müasir
Azərbaycan dili” dərsliyində oxuyuruq: “Ümumiyyətlə, sözlər nitqdə təkmənalı, dildə isə çoxmənalı
olur. Başqa cür desək, söz nitq vahidi kimi tək, dil vahidi kimi isə çoxmənalıdır. Nitqdə söz əlavə
çalarlıqdan uzaqlaşır, ancaq bir əsas mənada başa düşülür...O, nitqdə özünün yalnız bir varlığını
biruzə verir”.
Bayatılarda milli leksikanın üstünlük təşkil etdiyini xüsusi qeyd etmək lazımdır.
132
Bayatı poetizmi onu yaradanların söz dünyası ilə bağlıdır.”Sözdə məna qazanan dil fonetik,
sintaktik vasitələrin leksikaya söykənərək səfərbər edir”.(En.s ”K.D.Q.das.ensk.s.200.
Bayatıların poetik strukturundan danışarkən hər bir sözün məna çalarlarını, bədii-estetik
dəyərini, poetik funksiyasını incələmək vacib məsələlərdəndir.
Bayatı janrının texniki quruluşundan bəhs edərkən, əsasən, dörd misradan, hər misrası yeddi
hecadan ibrət olan xalq şeiri forması göz önündə sərgilənir ki, onun da birinci, ikinci və dördüncüsonuncu misraları həmqafiyə, üçüncü misra isə sərbəst olur. İlk iki misra sonraki misralarda ifadə
olunacaq fikir üçün bədii fonddur - zəmindir.
Orta əsrlərdən başlayaraq, bayatıların toplanması və tədqiqi işi ilə məşğul olan görkəmli
alimlər, folklor həvəskarları qədim bayatı nümunələrinin üzünü köçürmüş, ilk variantının, bəlkə də,
olduğu kimi müasir dövrümüzə gəlib çatmasına vəsilə olmuşlar.
Əlyazma şəklində arxivlərdə, cünglərdə, bayazlarda
saxlanan bayatıların bəziləri
strukturuna, kompozisiyasına görə müasir bayatılardan az da olsa fərqlənir. Məlum olur ki, bayatılar
təkcə dörd misra, yeddi hecalı olmur. Bir misrasında heca sayı alti, yeddi və səkkiz olan,
misralarının sayı isə altı olan bayatılara da rast gəlmək mümkündür. Bütün bunlarla qədim
bayatıların tədqiqi ilə məşğul olan görkəmli alimlərin, folklorşünasların müxtəlif dövürlərə aid
əlyazmalarından topladıqları bayatılar vasitəsi ilə tanış oluruq. Bu cür bayatılar əslində makro mətn
hesab olunur və üc hissədən ibarətdir. İlk iki hissə giriş hissə, üçüncü və dördüncü misralar əsas
hissə, sonuncu- beşinci və altıncı misralar isə nəticədir, çıxarılan hökmdür.
XVIII əsrdə Sədullah Bərdəi tərəfindən yazıya köçürülən bayatı:
Əzizi mən də munun,
Nəsi var məndə munun,
Çox cəfalar çəkmişəm,
Yolunda mən də munun.
O cənnətə çıraxdır,
Kösöy(ü) mən də munun (9.s.33).
Bayatıların dilinin xəlqiliyi, zənginliyi milli poeziyanın meyarı kimi hər zaman yüksəkdə
durur. Bunu ibtidai poeziya vəzninin - hecanın aparıcı, milli vəzn kimi yüksək mövqe tutmasında
görürük. Bayatıların strukturu, vəzni, poetik ritmi onların bədii-estetik mahiyyətini bir daha artırır.
Şifahi nitqin ilk poeziya nümunələrindən olan bayatı neçə-neçə yüzilliklərin dolaylarında
ilişib qalan dil materiallarını fəallaşdırır. Dilimizdə unudulmqda olan söz və ifadələrin bayatılarda
müxtəlif məna çalarıları qazanması və bu gün də xalq tərəfindən asanlıqla anlaşılması, təkcə dilin
inkişaf mərhələlərinin öyrənilməsi üçün məlumat verməklə kifayətlənmir, həmçinin, xalq bədii
təfəkkürünün poetik siqlətindən xəbər verir.
1.
Gözəllik soy iləndir,
Şahmar da soy ilandır (8.s.76).
Burada soy sözü vaxtı ilə nəsil, kök mənasında işlənib.Uzun zaman arxaikləşmiş olsa
da, son dövrlərdə yenidən dilimizdə işlək sözə çevrilib.
2.
Sayrıyam, sağalmanam,
Heç bilmən, nəmdir mənim (9.s.15).
Sayrı – xəstə mənasında işlənmiş və hələ də arxaik söz olaraq qalmaqdadır.
133
Bu qəbidən olan sözlərə bayatılarda yetərincə rast gəlinir. Bu da onu sübut edir ki, “xalq
dilinin leksik qatında dəyişikliklər olsa da ,”ümumən sözün poetik- obrazlılıq vahidi, bədii ifadə
vasitəsi olması,...xalqın danışıq dilinin lüğət tərkibinin, əsasən, mühafizə olunması faktı da
mövcuddur”(10.s.4).
Ədəbiyyat
1.
Abdullayev B. və b. Azərbaycan bayatıları. Bakı, 1984.
2.
Adilov M. Xalq şeirinin ritmi haqqında.//Azərbaycan folklorşünaslığı məsələləri.
Bakı: ADU-nun nəşri,1983.
3.
Aristotel. Poetika.Bakı,2006.
4.
Dəmirçizadə Ə.Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. Bakı, 1979.
5.
Dəmirçizadə Ə. KDQ dastanların dili. Bakı,1959.
6.
Həsənov H. Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı, 2001.
7.
Kitabi-Dədə Qorqud ensilopediyası.II cild. Bakı, 2000.
8.
Qasımov H. Bayatılar. Azərnəşr.1960.
9.
Məmmədova A. Bayatılar. 1977.
10.
Məmmədova Sevil.Bayatıdan dastana. Bakı.2010.
134
CƏNUBİ QAFQAZDA REGİONAL TƏHLÜKƏSİZLİYİN
MÖHKƏMLƏNMƏSİNDƏ AZƏRBAYCAN- TÜRKİYƏ-GÜRCÜSTAN
STRATEJİ ƏMƏKDAŞLIĞININ ROLU
Aygün Famil qızı ƏKBƏROVA
Bakı Slavyan Universiteti/Azərbaycan,
[email protected]
XÜLASƏ
Z.Bzejinskinin “Avrasiyanın Balkanları” kimi adlandırdığı Cənubi Qafqaz regionu Soyuq
Müharibədən sonra müxtəlif hərbi, siyasi və təhlükəsizlik maraqları və güc mərkəzlərini özünə cəlb edən
strateji məkana çevrilmişdir. XX əsrin sonlarından Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan respublikalarından
ibarət olan Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik problemi ciddi şəkildə aktuallaşmışdır. Bunun səbəbi nədir?
Müstəqilliyinin ilk illərindən Azərbaycan və Gürcüstan respublikalarının xarici siyasətlərinin əsas
məqsədi regionda sülhə nail olmaq, qərb dünyasına inteqrasiya etmək, dünya dövlətləri və beynəlxalq
təşkilatlar ilə əlaqələrini genişləndirmək olmuşdur. Eyni zamanda Azərbaycanın zəngin karbohidrogen
ehtiyatlarının olması, Gürcüstanın və Türkiyənin önəmli tranzit mövqeləri, Qərb-Şərq kommunikasiya
xətlərinin buradan keçməsi dünyanın nəzərlərini bu regiona yönəltmişdir. Cənubi Qafqazın üçüncü ölkəsi
olan Ermənistan isə Rusiya ilə hərbi-siyasi tərəfdaşlığa üstünlük verdi, Azərbaycana qarşı işğalçılıq
fəaliyyəti ilə regionda sabitliyi pozdu və təhlükəsizliyi təhdid etdi.
SSRİ-nin süqutundan sonra Rusiya Federasiyası postsovet məkanına olan maraqlarından imtina
etmədi, sadəcə olaraq təsir mexanizmlərini dəyişdirərək bu ölkələrdə nüfuzunu saxlamaq üçün ənənəvi
metodlarından istifadə etməyə başladı. Həm də Rusiya bu bölgəni, “yaxın çevrə” olaraq xarakterizə etməklə
təsir sahəsini gücləndirməyə çalışmışdır. Rusiya Cənubi Qafqazı öz nəzərətində saxlamaqla əsas iki məsələni
həll etmək istəyir: Birincisi, Rusiyanın cənub bölgəsində təhlükəsizliyi qorumaq, ikincisi isə Qərb
dövlətlərini mümkün olduğu qədər bu regiona buraxmamaq. Rusiya ilə Ermənistan arasında hərbi müttəfiqlik
münasibətlərinin mövcud olması və Rusiyanın davamlı olaraq Ermənistanı silahlandırması bütövlükdə
regional təhlükəsizliyə ciddi təhdid yaradır.
Qeyd etmək lazıdır ki, SSRİ-nin süqutundan sonra Türkiyə müstəqillik qazanmış Qafqaz dövlətlərini
tanımaqla yanaşı, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan dövlətləri ilə münasibətlər qurmağa başlayır.
Ermənistan Türkiyə ilə mehriban qonşuluq siyasi xəttindən imtina etdi və onun koordinasiya etdiyi erməni
terror təşkilatları Türkiyənin milli təhlükəsizliyi üçün real təhdid yaradırlar. XX əsrin sonlarından
Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan respublikalarından ibarət olan Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik
problemi ciddi şəkildə aktuallaşmışdır. Azərbaycan –Türkiyə- Gürcüstan strateji əməkdaşlığının inkişafını
şərtləndirən əsas amillərdən biri də regional təhlükəsizlik məsələləri hesab edilir. Azərbaycan,Türkiyə və
Gürcüstan arasında XX əsrin 90-cı illərindən etibarən çoxtərəfli əlaqələrin, o cümlədən regional strateji
əməkdaşlığın hüquqi bazası yaradılmış və hal-hazırda yüksək fazaya keçmişdir.
Regionun geosiyasi vəziyyəti ilk növbədə, regional təhlükəsizlik probleminin həllindən və bölgədəki
sabitlikdən asılıdır. Öz növbəsində sabitlik də bölgədəki potensial şəkildə mövcud olan münaqişə ocaqlarının
həllindən asılıdır. Belə münaqişələrə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ, Abxaziya və Cənubi Osetiya
münaqişələrini misal göstərmək olar, hansılar ki, nisbi sabitliyi hər an poza biləcək faktordur. ErmənistanAzərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və ona bənzər münaqişələrin yaranması regionda təhlükəsizliyin
təmin olunmasına ciddi əngəl yaradır. Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalı artıq dünya
ictimaiyyətinin qəbul etdiyi faktdır. Beləliklə, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın strateji tərəfdaşlığı hər üç
ölkənin maraqlarını təmin etməklə bərabər, regional təhlükəsizliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayır.
135
THE ROLE OF AZERBAIJAN-TURKEY-GEORGIAN STRATEGIC PARTNERSHIP IN
STRENGTHENING REGIONAL SECURITY IN THE SOUTH CAUCASUS
The South Caucasus region, which was once called as “The Balkans of Eurasia”by Z.Bzejinskyhas
become a strategic venue that attracts various military, political and security interests and power centers after
the Cold War. Since the end of the 20th century, the security problem in the South Caucasus, consisting of
Azerbaijan, Georgia and Armenia, has been seriously updated.What is the cause of it?
Since the early years of independence the main targets of foreign policy of Azerbaijan and Georgian
Republics have been to achieve peace in the region, to integrate into western world, to expand relations with
world states and international organizations. At the same time, rich hydrocarbon reserves of
Azerbaijan,important transit positions in Georgia and Turkey, and the passage of the Western-Eastern
communication lines have led the world to this region.Armenia, a third country of the South Caucasus, gave
preferrance to military-political partnership with Russia, violated stability in the region and threatened
security with the aggressive activity against Azerbaijan.
After the collapse of the USSR, the Russian Federation did not refuse its interests in the post-Soviet
countries,but simply began to use traditional methods to maintain influence in these countries by changing
mechanisms of influence.By characterizing this region as "close circle" Russia also tried to strengthen the
area of influence.Russia seeks to settle two main issues by keeping the South Caucasus under its own
control: First, to maintain security insouthern part of Russia, and secondly, not to let the entry of Western
states into this region as far as possible.The military allied relations between Russia and Armenia and
Armenia, being armed by Russia continuously create a serious threat to regional security as a whole.
It should be noted that after the collapse of the USSR Turkey begins to recognize the independent
Caucasian states as well as to establish relations with the states of Azerbaijan, Georgia and Armenia.Armenia
refused to pursue a friendly neighborhood policy with Turkey and Armenian terrorist organizations
coordinated by this country are creating a real threat to Turkey's national security.Since the end of the 20th
century the security problem in the South Caucasus, consisting of Azerbaijan, Georgia and Armenia, has
been seriously updated.Regional securityis considered one of the main factors contributing to the
development of Azerbaijan-Turkey-Georgia strategic partnership.Since the 1990s, Azerbaijan, Turkey and
Georgia have established a legal framework for multilateral relations, including regional strategic
partnership, and have now moved to a higher phase.
The geopolitical situation of the region,first of all,depends on the solution of the regional security
problem and stability in the region.In turn, stability also depends on the potentially existing conflict centers
in the region.Armenian-Azerbaijani Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia conflicts are examples
of such conflicts,the factors that can break the relative stability at any moment.Armenian-Azerbaijani
Nagorno-Karabakh conflict and the emergence of similar conflicts create a serious impediment to security in
the region.The occupation of Azerbaijani lands by Armenia is a fact accepted by the world community.Thus,
the strategic partnership of Azerbaijan, Turkey and Georgia, along with ensuring the interests of all three
countries, plays an important role in ensuring regional security.
Key words: Azerbaijan, the South Caucasus,Georgia,regional security, Turkey
1.GİRİŞ
Z.Bzejinskinin “Avrasiyanın Balkanları” kimi adlandırdığı Cənubi Qafqaz regionu Soyuq
Müharibədən sonra müxtəlif hərbi, siyasi və təhlükəsizlik maraqları və güc mərkəzlərini özünə cəlb
edən strateji məkana çevrilmişdir. XX əsrin sonlarından Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan
respublikalarından ibarət olan Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik problemi ciddi şəkildə
aktuallaşmışdır. Bunun səbəbi nədir?
2. Əsas hissə: Cənubi Qafqazda regional təhlükəsizliyin möhkəmlənməsində
Azərbaycan- Türkiyə-Gürcüstan strateji əməkdaşlığının rolu
2.1. Azərbaycan- Türkiyə-Gürcüstan strateji əməkdaşlığını şərtləndirən amillər
136
Müstəqilliyinin ilk illərindən Azərbaycan və Gürcüstan respublikalarının xarici
siyasətlərinin əsas məqsədi regionda sülhə nail olmaq, qərb dünyasına inteqrasiya etmək, dünya
dövlətləri və beynəlxalq təşkilatlar ilə əlaqələrini genişləndirmək olmuşdur. Eyni zamanda
Azərbaycanın zəngin karbohidrogen ehtiyatlarının olması, Gürcüstanın və Türkiyənin önəmli tranzit
mövqeləri, Qərb-Şərq kommunikasiya xətlərinin buradan keçməsi dünyanın nəzərlərini bu regiona
yönəltmişdir. Cənubi Qafqazın üçüncü ölkəsi olan Ermənistan isə Rusiya ilə hərbi-siyasi
tərəfdaşlığa üstünlük verdi və Azərbaycana qarşı işğalçılıq fəaliyyəti ilə regionda sabitliyi pozdu və
təhlükəsizliyi təhdid etdi.
Qeyd etmək lazıdır ki, SSRİ-nin süqutundan sonra Türkiyə müstəqillik qazanmış Qafqaz
dövlətlərini tanımaqla yanaşı, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan dövlətləri ilə münasibətlər
qurmağa başlayır. Bildiyimiz kimi, Ermənistan Türkiyə ilə mehriban qonşuluq siyasi xəttindən
imtina etdi və onun koordinasiya etdiyi erməni terror təşkilatları Türkiyənin milli təhlükəsizliyi
üçün real təhdid yaradırlar. “Qondarma erməni soyqırımı” hazırda Türkiyəyə qarşı diplomatik silah
kimi istifadə olunur. Türkiyə kimi, Azərbaycan da terrorun ən çox yaşandığı dövlətlərdəndir. Belə
ki, ötən əsr ərzində milyonlarla soydaşının ermənilər tərəfindən qətlə yetirilməsi, 1988-ci ildə
Ermənistanın elan etmədən işğalçı müharibəyə başlaması, dünyanın hələ də əsl hüquqi qiymət
vermədiyi Xocalı soyqırımı, milyonlarla vətəndaçının öz tarixi torpaqlarından qovulması bu
terrorun ən bariz nümunəsidir.Dünya ictimaiyyətinin nəzərlərini Qarabağın Ermənistan tərəfindən
işğalına yönəltmək məqsədilə Türkiyə ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində Ermənistanla
sərhədlərini bağlamışdı, bu da ilk növbədə Avropa İttifaqı ilə bugünədək davam edən ziddiyyətlərə
gətirib çıxarmışdı. Türkiyənin Cənubi Qafqaz siyasətində Azərbaycan mühüm yer tutmasına daha
çox etnik, milli, dini yaxınlıq, tarix boyu davam etmiş qardaşlıq münasibətləri daha çox təsir
göstərib. Bu iki ölkə arasında sıx bağlılığı ümummilli lider Heydər Əliyev daha lakonik şəkildə
qeyd etmişdi: “Biz bir millət, iki dövlətik”.
Qeyd etmək lazımdır ki, SSRİ-nin süqutundan sonra Rusiya Federasiyası postsovet
məkanına olan maraqlarından imtina etmədi, sadəcə olaraq təsir mexanizmlərini dəyişdirərək bu
ölkələrdə nüfuzunu saxlamaq üçün ənənəvi metodlarından istifadə etməyə başladı. Həm də Rusiya
bu bölgəni, “arxa bağça”, yaxud “yaxın ətraf” olaraq xarakterizə etməklə təsir sahəsini
gücləndirməyə çalışmışdır. Rusiya Cənubi Qafqazı öz nəzərətində saxlamaqla əsas iki məsələni həll
etmək istəyir. Birincisi, Rusiyanın cənub bölgəsində təhlükəsizliyi qorumaq, ikincisi isə Qərb
dövlətlərini mümkün olduğu qədər bu regiona buraxmamaq (Kona, 2006: 28).
Rusiya bölgəyə yeni güc mərkəzlərinin gəlişinin qarşısını almaq üçün Kollektiv
Təhlükəsizlik Müqaviləsini (KTM) genişləndirmək kursunu götürdü. 1992-ci ilin 15 mayında
Daşkənddə MDB-yə üzv olan 6 ölkə - Rusiya, Ermənistan, Qazaxstan, Qırğızıstan, Tacikistan və
Özbəkistanın yaratdığı quruma sonradan Azərbaycan 14 sentyabr 1993-cü ildə, Gürcüstan 9 dekabr
1993-cü ildə, Belarus isə 31 dekabr 1993-cü ildə müşhaidəçi qismində qouşldular. Lakin KTM-nin
prinsipləri, məramı və şərtləri Bakı ilə Tbilisini qane etmədiyindən, onlar tezliklə təşkilata
üzvlükdən imtina etdi və 1999-cu ildə müşahidəçi qismində iştirakı dayandırdı. Eyni addımı
Özbəkistan da atdı. Azərbaycanın KTM-nə qoşulmaması ölkənin geosiyasi maraqları ilə yanaşı,
həm də işğalçı Ermənistanın bu qurumda təmsil olunması ilə bağlı idi.
Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı münaqişələrə dəstək verməsinin əsas səbəblərindən biri də
Türkiyənin Azərbaycan və Gürcüstan ilə yaxınlaşması desək yalan olmazdı. 1993-1994-cü illərdə
Rusiyanın regionda fəaliyyətini artırmaq səyləri Türkiyə tərəfindən yaxından müşahidə edilirdi.
Rusiyanın hərəkətlərindən narahatlıq hissi keçirən Türkiyə ABŞ-la bu mövzuda müzakirələr
apardı. 1994-cü ilin mart ayının 11-də ABŞ Xarici İşlər Nazirinin Köməkçisi Toby Qati, Xarici
İşlər Nazirliyinin Məsləhətçisi Unanla görüşdü. Moskvadakı müzakirələrdən sonra Ankaraya gələn
Qatinin Türkiyədəki danışıqları əsas mövzusu Rusiya idi. ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinin
Məsləhətçisi Unan, Rusiyanın sistemli bir şəkildə Balkanlar, Mərkəzi Asiya və Qafqaza müdaxilə
etdiyini, Azərbaycan ilə Ermənistan arasındakı münaqişədə Azərbaycan əleyhinə olduğunu və
137
Gürcüstan ilə Ermənistan üzərində hərbi və siyasi fəaliyyətini artırmağa çalışdığını qeyd etmişdir
(Öymen, 1994: 21). Lakin ABŞ Rusiyanın apardığı siyasəti pisləsə də buna qarşı heç bir tədbir
görmürdü. Çünki ABŞ Rusiya ilə yeni hərbi münaqişəyə getmək istəmirdi.
Göründüyü kimi, Azərbaycan –Türkiyə- Gürcüstan strateji əməkdaşlığının inkişafını
şərtləndirən əsas amillərdən biri də regional təhlükəsizlik məsələləridir. XXI əsrə beynəlxalq
münasibətlərin fəal aktorlarından biri kimi daxil olan Azərbaycanın xarici siyasəti ilk növbədə
beynəxlaq və regional təhlükəsizlik kontekstində milli təhlükəsizliyin möhkəmləndirlməsinə xidmət
edir. Bu məsələ ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin mövqeyi daha
aydındır. O, qeyd edir: “Geosiyasətin başlıca kateqoriyası milli, dövlət və koalision maraqlardır.
Dövlət maraqlarının əsasını bir qayda olaraq mövcudluğun təmin edilməsi və ölkəinin siyasi
müstəqilliyi, dövlətin ərazisinin və sərhədlərinin qorunması, təhlükəsizliyin və vətəndaşların
rifahının təmin edilməsi təşkil edir”( Алиев, 2003: 158). Azərbaycan dövləti xarici siyasət
strategiyasında olduqca dəqiqliklə hesablanmış addımlar ataraq, regionda vəziyyətin nəzarətdən
çıxmasının qarşısını alır, regionun təhlükəsizliyinə mühüm təminat verən beynəlxalq layihələrin
aparıcı iştirakçısına çevrilmiş və hadisələrin mümkün inkişaf istiqamətlərini ölkəmizin maraqlarına
cavab verəcək səmtə yönəltməyi bacarmışdır.
2.2. Azərbaycan- Türkiyə-Gürcüstan strateji əməkdaşlığının qurulması və inkişafı
Müasir politologiya elmində beynəlxalq təhlükəsizlik bir neçə qrupa bölünür ki, bunların
sırasına qlobal, ümumi, regional və kollektiv təhlükəsizlik kimi komponentləri daxil etmək olar.
Belə bölgüyə əsasən Azərbaycan-Türkiyə -Gürcüstan münasibətlərinin yaranmasını, formalaşmasını
və dinamik inkişafını da təşəkkül tapmaqda olan regional təhlükəsizliyə aid olduğunu qeyd etmək
mümkündür. Belə ki, Azərbaycan,Türkiyə və Gürcüstan arasında XX əsrin 90-cı illərindən etibarən
çoxtərəfli əlaqələrin, o cümlədən regional strateji əməkdaşlığın hüquqi bazası yaradılmış və halhazırda yüksək fazaya keçmişdir. Belə ki,
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 1996-cı ildə Tbilisiyə rəsmi səfəri zamanı tərəflər
«Dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik» və «Qafqaz regionunda sülh, təhlükəsizlik və
əməkdaşlıq» haqda qarşılıqlı bəyannamələr imzaladılar. Prezident Heydər Əliyev özünün “Cənubi
Qafqaz və Xəzər-Qara dəniz hövzəsində regional sülh platforması” təşəbbüsünü Gürcüstana rəsmi
səfəri zamanı irəli sürmüş və onun əsasında iki ölkə prezidentləri arasında “Tbilisi bəyannaməsi”
adlanan birgə regional təhlükəsizlik sənədi imzalanmış (Həsənov,2016:425) və s.
1994-ci ilin yanvar ayının 13-də Gürcüstan prezidenti E.Şevardnadze Türkiyəyə rəsmi səfər
etmiş və iki ölkə arasında “Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müqaviləsi” imzalanmış və s.
Türkiyə NATO-nun “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramı çərçivəsində həm Azərbaycan, həm
də Gürcüstanda ordu quruculuğu, onların milli ordusunun Qərb standartlarına uyğunlaşdırılması,
sərhəd təhlükəsizlik sistemlərinin yaradılması və s. sahəsində bir çox strateji işlər həyata
keçirmişdir. 2001-ci ilin mart ayında Heydər Əliyevin Turkiyəyə səfəri zamanı iki tərəf arasında
“Strateji əməkdaşlığa əsaslanan ikitərəfli munasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi haqqında Birgə
Bəyanat” imzalanmışdı (Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətinin əsas istiqamətləri,
2017: 117)
2002-ci ildə Trabzonda Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan arasında “hərbi əməkdaşlıq, silah
qaçaqmalçılığı, sərhəd pozuculuğu, narkotik maddələrin dövriyyəsi və transmilli cinayətkarlığa
qarşı birgə mübarizə” haqqında, 2007-ci ildə isə “təhlükəsizlik sahəsində regional əməkdaşlıq”,
Bakı-Tbilisi-Qars dəmiryolunun çəkilməsi və istifadəsi haqqında bir neçə saziş imzalanmışdır
(Həsənov, 2015:333) və i.a.
2.3.Üçtərəfli strateji əməkdaşlığın regional təhlükəsizliyin möhkəmlənməsində rolu
138
Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, regionun geosiyasi vəziyyəti ilk növbədə, regional
təhlükəsizlik probleminin həllindən və bölgədəki sabitlikdən asılıdır. Öz növbəsində sabitlik də
bölgədəki potensial şəkildə mövcud olan münaqişə ocaqlarının həllindən asılıdır. Belə münaqişələrə
Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ, Abxaziya və Cənubi Osetiya münaqişələrini misal göstərə
bilərik, hansılar ki, nisbi sabitliyi hər an poza biləcək faktordur. Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq
Qarabağ münaqişəsi və ona bənzər münaqişələrin yaranması regionda təhlükəsizliyin təmin
olunmasına ciddi əngəl yaradır. Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalı artıq dünya
ictimaiyyətinin qəbul etdiyi faktdır. Bu, beynəlxalq və regional təşkilatların məlum qətnamələrində
öz əksini tapmışdır. Regionun böyük dövlətlərindən olan Rusiya ilə Ermənistan arasında hərbi
müttəfiqlik münasibətlərinin mövcud olması və Rusiyanın davamlı olaraq Ermənistanı
silahlandırması bütövlükdə regional təhlükəsizliyə ciddi təhdid yaradır. Rusiya ilə Ermənistan
arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında razılaşma, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında
iştirak, Ermənistan ərazisində xarici hərbi qüvvələrin mövcudluğu Cənubi Qafqaz dövlətlərinin
təhlükəsizliyinə zəmanət verə bilməz.
Bildiyimiz kimi, Azərbaycan ərazisinin əsas hissəsi ilə Türkiyə arasında sərhəddin olmaması
ən səmərəli şəkildə və ya ən yüksək səviyyədə yaxınlaşmanı məhdudlaşdırır. Bu baxımdan,
Gürcüstanın da Azərbaycan üçün önəmi qabarıq şəkildə özünü biruzə verir. Azərbaycanın regional
təhlükəsizlik məsələsinə yanaşması birmənalıdır: Qafqaz regionunun müxtəlif güc blokları arasında
bölünməsinin qarşısını almaq. Azərbaycan bu mövqeyini 1993-cü ildən başlayaraq ardıcıl şəkildə
həyata keçirmiş, bölgə ölkələrinin ərazisində xarici qoşunların və hərbi bazarların yerləşdirilməsi,
Qafqazın silahlandırılması əleyhinə çıxış etmiş və öz mövqeyini 1999-cu ildə ATƏT-in İstanbul
sammitinin yüksək tribunasından bəyan etmişdir. Tədbirdə çıxış edən Azərbaycan Respublikasının
o vaxtkı prezidenti, ümummilli lider Heydər Əliyev regionda Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Paktının
yaradılması təşəbbüsünü irəli sürmüşdür. Bu təşəbbüsə görə, Təhlükəsizlik Paktını Azərbaycan,
Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə və ABŞ imzalamalı idilər. Təbii ki, Azərbaycanın regionun
təhlükəsizliyi ilə bağlı təşəbbüskar rolunda çıxış etməsini və proseslərə müdaxiləsini həzm edə
bilməyən Rusiya və regional təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasından kənarda qalan İran
bunu birmənalı şəkildə qəbul etmədi. Beləliklə, regionda sülhün və təhlükəsizliyin bərqərar
olmasında Azərbaycan daha çox maraqlıdır.
Gürcüstan Rusiyanın təzyiqindən qurtulmaq üçün qərb və regionda qərbin əsas təmsilçisi
olaraq Türkiyə ilə yaxınlaşmaqda gördü. Çünki Gürcüstanın Qərbə inteqrasıyası Türkiyədən
keçirdi. Həm də Gürcüstan Türkiyə vasitəsi ilə öz təhlükəsizliyini qorumağa çalışırdı. Eyni
zamanda Gürcüstan Türkiyənin Qafqaz və Asiya siyasətində açar nöqtəsidir. Bu səbəbdəndir ki,
Gürcüstan Türkiyə ilə əlaqələrin inkişafına çalışır.
Türkiyənin postsovet dövründə Cənubi Qafqazdakı maraqlarının əsasında enerji
resurslarının çıxışını təmin etmək, enerji resurslarından tranzit gəlirləri əldə etmək və Azərbaycan,
Gürcüstan, Türkmənistan və Qazaxıstan kimi yeni bazarları əldə etmək durmuşdur. Türkiyə üçün
Qafqaz regionunun nə dərəcədə önəmli olması Xarici İşlər Nazirliyinin baxışlarında bu şəkildə
əksini tapmışdır: “Şərq və Qərb, Cənub və Şimal arasında keçid bölgəsi olan Qafqaz, Soyuq
müharibədən sonra dünya nizamında Avrasiyada qurulan eneji xətlərinin kəsişdiyi nöqtədə yer
almışdır. Bu səbəbdən strateji mövqeyi daha da inkişaf edən region bütün Avrasiyada sülhün və
sabitlik təsisi baxımından əhəmiyyətlidir” (Yelda, 2005: 126).
Bu mənada transregional kommunikasiya layihələrinin reallaşdırılması, xüsusən də BakıTbilisi-Ceyhan və Bakı-Tbilisi-Ərzurum xətləri regional təhlükəsizlik üçün mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft boru kəmərinin tam istismara verilməsi müstəqil
Azərbaycanın çağdaş tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri oldu, ümummilli lider Heydər Əliyevin
böyük uzaqgörənliklə irəli sürdüyü yeni neft strategiyası həyata keçdi. Bu, geo-siyasi və geoiqtisadi əhəmiyyətinə görə “Əsrin müqaviləsi”ndən sonra ikinci böyük tarixi hadisə olub, təkcə
Azərbaycan üçün yox, bütövlükdə region və Qərbin aparıcı dövlətləri üçün strateji əhəmiyyət
139
daşıyır. Beləliklə, hadisələrin və proseslərin təhlili göstərir ki, regional təhlükəsizlik məsələsində
Azərbaycan ən optimal variantı seçib. Belə ki, neft və qaz əsas ixrac kəmərlərinin inşası, Qərb
kapitalının regiona axını Azərbaycanın dünya inteqrasiya proseslərinə qoşulması və s. Rusiyanı
özünün Qafqaz siyasətində ABŞ və Qərb faktoru ilə hesablaşmağa məcbur edir.
Türkiyənin Cənubi Qafqazda Aİ-nın nəzarəti altında yaratmaq istədiyi NATO-ya bənzər
qurumun əsas məqsədi regionda olan "donmuş problemlər"in həllində daha asan yol əldə etmək idi
(Çelikpala, cilt 7, sayi 25, bahar 2010: 102). Bu məqsədlə Azərbaycan Respublikasını prezidenti
H.Əliyev tərəfindən irəli sürülən “Ümumi Qafqaz evi” ideyası xüsusilə diqqətə layiqdir.
Azərbaycan Respublikasının prezidenti H.Əliyev qeyd edirdi ki, “Azərbaycanda, bütün Qafqaz
regionunda və dünyada sülhü bərqarar olması bizim ən ümdə arzumuzdur” (Heydər Əliyev İşığı,
2001:106). Bununla da Qafqazda sülhün və sabitliyin olmasına bir daha dünyanın diqqətini çəkə
bilsə də, lakin böyük dövlətlərin buradakı maraqları bu lahiyənin həyata keçirilməsinə imkan
verməmişdir.
"Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Platforması" paktı ilk dəfə 1999-cu ilin dekabr ayında
ATƏT-in İstanbul zirvə görüşündə Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyev
tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bütün bu proseslər Qafqazda, xüsusən də Cənubi Qafqazda sülh
prosesinin inkişafında müstəsna əhəmiyyətə malik idi (Hüseynova, 2008:454). Lakin H.Əliyevin
təşəbbüsi ilə yaradılması nəzərdə tutulan bu Təhlükəsizlik Paktına Qafqaz dövlətləri və Türkiyə ilə
yanaşı ABŞ-da daxil edilməli idi. Bu Pakta əsasən 3+3+2 (Azərbaycan, Gürcüstan,
Ermənistan+Rusiya, Türkiyə, İran+ABŞ və Aİ) modelinin əsasında olmalı idi (Məmmədov,
2013:131). Lakin Azərbaycanın təklifi Rusiya, Ermənistan və İranda müəyyən qədər narazılıqla
qarşılandı. Belə ki, regiondan kənar dövlət olan ABŞ-ın bölgədəki proseslərə müdaxiləsini
yolverilməz hesab edən Rusiya və regional təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasından kənarda
qalan İran bu paktı birmənalı şəkildə qəbul etmədi (Həsənov, 2005:697). Bunun da əsas səbəbi
Türkiyənin ABŞ-la birlikdə lahiyədə iştirakı Rusiyanın Qafqazda mövqeyinin zəifləməsi demək idi.
Buna görə də Cənubi Qafqazda yarana biləcək ABŞ-Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan ittifaqına qarşı
Rusiya, İran və Ermənistan üçlüyünü yaratmaq nəzərdə tutulurdu.
Türkiyə prezidenti S.Dəmirəl 2000-ci ilin yanvar ayında Tiflisə səfər zamanı bildirdi ki,
regionda sülhün bərpa olunması məqsədi ilə ilk növbədə burada Rusiya hərbi hissələri azaldılmalı,
Balkan yarımadasındakı Cənub-Şərqi Avropa Təhlükəsizlik Paktına oxşar bir platforma yaradılmalı,
Qafqaz üçün də bir Sabitlik Paktı qurulmalı idi (Demirel, 'Kafkas İstikrar Paktı' istedi, 15 yanvar
2000). Əslində Türkiyə Cənubi Qafqaz vasitəsi ilə Mərkəzi Asiyaya təhlükəsiz ticarət dəhlizi
yaratmağa çalışırdı. Bunun üçün də ilk növbədə Cənubi Qafqaz regionunda təhlükəsizliyi yaratmalı
idi.
2001-ci ilin noyabr ayının 8-də Türkiyə prezidenti Əhməd Necdat Sezerin Tiflis səfəri
zamanı bu pakt yenidən müzakirə edilmiş və paktın reallaşmasının region dövlətləri üçün sülh və
təhlükəsizlik baxımından çox faydalı olacağı vurğulanmışdır (Dışişləri Bakanlığı Basın Açıklaması,
8 yanvar 2001).Qafqaz Təhlükəsizlik Paktı reallaşdığı halda Rusiyanın regiondakı hakimiyyəti
zəifləyəcək, Türkiyənin regiona olan təsir gücü artacaq, həmçinin Qərb dövlətlərinin region
siyasətinə və təhlükəsizliyinə qarışmaq haqqı verəcəkdir (Zalmay, 20000: 39). Gürcüstan prezidenti
E.Şvardnadze isə daha da irəli gedərək Abxaziyadan çəkiləcək Rusiya hərbi hissələrinin yerinə
Türkiyə hərbi hissələrinin yerləşməsini arzuladığını söyləmişdi (Diş Basmda Tiirkiye, 13 iyun
2001).
2002-ci ilin aprel ayında Türkiyənin keçmiş prezidenti Əhməd Necdat Sezer Azərbaycan və
Gürcüstan prezidentlərinin iştirakı ilə Tiflisdə görüşmüşdülər. Bu müzakirələr nəticəsində hər üç
dövlətin daxili işlər nazirləri tərəfindən ”Türkiyə Cümhuriyəti, Azərbaycan və Gürcüstan
hökümətləri tərəfindən terroriz və terror təşkilatlarına qarşı birlikdə mübarizə aparmaq haqqında”
müqavilə imzalanmışdı. Bu müqavilənin əsas məqsədi 2001-ci il 11 sentyabr ABŞ-da olan terror
140
hadisəsindən sonra terrora qarşı regional əməkdaşlıq idi. Bu üçlü danışıqlarda həm də BTC neft
boru kəmərinin və Şahdəniz təbii qaz boru kəmərinin inşaa edilərək işə başlanılması qərara
alınmışdı (Türkiyə Cümhuriyəti Xarici İşlər Nazirliy,i 30 aprel 2002).
Qafqazda təhlükəsizliklə bağlı 2002-ci ilin sentyabr ayının 21-də Konnektikut ştatı NyuHeven şəhərində keçirilən “İpək yolu XXI əsrdə” konfransa peyk vasitəsi ilə qoşulan Azərbaycan
Respublikasının prezidenti H.Əliyev Qafqazda lahiyələrin həyata keçirilməsi üçün sülhün və
təhlükəsizliyin bərpa olunmasının lazımlığını bir daha vurğulamışdı. Azərbaycan prezidenti
Gürcüstandakı münaqişələrə də toxunaraq buradakı münaqışələrin tezliklə həllini tapmasını qeyd
etdərək Azərbaycanın bu qonşu dövlətin ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini qeyd etdi, Gürcüstan
ərazisindəki münaqişələri bu ölkənin daxili işi kimi səciyyələndirdi. Bununla Azərbaycan prezident
H.Əliyev Azərbaycanın Gürcüstanı həmişə dəstəklədiyini və BTC əsas ixrac boru kəmərinin bu
ərazidən keçməsi ilə Gürcüstanda sülhün və sabitliyin ölkəmiz (Azərbaycan) üçün necə
əhəmiyyətli olduğunu bir daha qeyd etdi (Əliyev, 2012:109) .
2008-ci ilin avqustunda Rusiya, Cənubi Osetiya və Abxaziyanı müstəqil dövlətlər olaraq
tanıdı. Türkiyə Gürcüstanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir və qarşıdurmaların
beynəlxalq hüquq çərçivəsində sülh yoluyla nizama salınmasını istəyirdi. Türkiyənin təşəbbüsü ilə
2008-ci ildə başladılan Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Platforması regiondakı dialoqu
gücləndirmək üçün yenidən canlandı (Memduh, 2014: 16).
2012-ci ildə Azərbaycan və Gürcüstan xarici işlər nazirlərinin iştirakı ilə Trabzonda
imzalanan bəyanat
bu prosesin davam etdirildiyini göstərir (Tüysüzoğlu, 2012
/http://politikaakademisi.org/2012/06/11/turkiye-guney-kafkasya-ve-trabzon-bildirisi/).
2013-cü ilin noyabr ayında Gürcüstanın yeni seçilmiş prezidenti G.Margvalaşvili öz
müsahibəsində bildirmişdir: “Qafqaz bölgəsində daim sülh, dövlətlərarası həmrəylik və əməkdaşlıq
hakim olmalıdır. Türkiyə ilə bu mövzuda da həmfikir olduğumuzu gördüm” (Gürcistan Prezidenti
Giorgi Margvelaşvili: Türkiye Gürcistan’ın stratejik ortağıdır, 2014).
İlk iclası 2016-cı ilin iyul ayının 19-da Ankarada olan və Azərbaycanın da daxil olduğu
Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurası(YSSƏŞ) regionda sülhü və sabitliyi bərpa etmək
üçün əhəmiyyətli bir qurumdur (Türkiye-Gürcistan Siyasi İlişkileri / www.mfa.gov.tr).
Cənubi Qafqazda cərəyan edən geosiyasi və geoiqtisadi proseslər milli maraqlara uyğun
olaraq yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına, üçtərəfli strateji münasibətlərin
formalaşmasına zəmin yaradır. Təsadüfi deyildir ki, hazırda Ermənistan istisna olunmaqla, region
dövlətləri ilə üçtərəfli əməkdaşlıq formatı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin
yürütdüyü ardıcıl və praqmatik xarici siyasətin mühüm aspektini təşkil etməkdədir.
Cənubi Qafqaz regionunda təhlükəsizliyi möhkəmləndirmək məqsədi ilə Türkiyə iki qonşu
dövlətlə hərbi sahədə əməkdaşlığı davam etdirir. Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə(AGT) əməkdaşlıq
oxu 2012-ci ilin iyun ayıda Trabzonda imzalanan bəyannaməsi ilə daha da möhkəmləndi. Bu
bəyannaməyə əsasən nazirliklər səviyyəsində siyasi dialoqun güçləndirilməsi və regionda yeni
lahiyələrin həyata keçirilməsinin vacib olduğu bildirilmişdir (Frappi, 2015:31).
2016-cı ilin may ayının 15-də Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan yeni hərbi müqavilə
imzaladılar. Müqavilənin imzalanmasını yüksək qiymətləndirən Türkiyənin müdafiə naziri İsmət
Yılmaz Gürcüstan və Azərbaycan ərazisində olan münaqişələrin tezliklə bu dövlətlərin ərazi
bütövlüyü daxilində həllini istədiklərini qeyd etdi. Türkiyəli nazir Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə də
toxunaraq Ermənistanın işğalçı siyasətini uzun müddət davam etdirə bilməyəcəyini vurğuladı
(Həcıoğlu,
2016:
www.hurriyet.com.tr/turkiye-azerbaycan-ve-gurcistan-askeri-isbirliginiderinlestiriyor-40104294).
Hər üç dövlətin müdafiə nazirləri 2017-ci ilin may ayında yenidə görüşdülər. Bu dəfə
aparılan danışıqlar nəticəsində iyun və oktyabr aylarında hərbi təlimlərin keçirilməsi planlaşdırıldı
141
(Alimova,
toplantisi).
http://www.iha.com.tr/haber-turkiye-gurcistan-azerbaycan-uclu-savunma-bakanlari-
Lakin bu təlimlərin keçirilməsi bəzi qüvvələri narahat edirdi və bu üç dövlətin hərbi
əməkdaşlığını region üçün yeni bir təhlükənin yaranması kimi qiymətləndirmişdir.Belə bir nəticəyə
gəlmək olar ki, Cənubi Qafqaz Türkiyə ilə Rusiya arasında bir təhlükəsiz region kimi əhəmiyyətini
artırmaqdadır. Qafqazın “barış qurşağı” və Rusiya ilə bir “təhlükəsiz bölgə” təşkil etməsi Türkiyə
üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir.
3. NƏTİCƏ
Beləliklə, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın strateji tərəfdaşlığı hər üç ölkənin
maraqlarını təmin etməklə bərabər, regional təhlükəsizliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan tərəfdaşlığı regional münasibətlərin bütün sahələrinə təsir
göstərmək gücündədir ki, bunların içərisində energetika sahəsində tərəfdaşlıq zaman-zaman öz
aktuallığını itirməyəcəkdir. Cənubi Qafqazdakı bütün separatçı qüvvələrin aktiv fəaliyyətinə
baxmayaraq, Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə alyansı regionda təhlükəsizliyin və sülhün
qorunmasında, millətlərarası dostluğun möhkəmlənməsində daha çox maraqlıdır və bu yolda əzmlə
çalışmaqdadırlar.
Araşdırmalar göstərir ki, Türkiyə Rusiyanı itirmədən Gürcüstan ilə yaxın əməkdaşlıq etmək
istəyir. Çünki Türkiyə regional əməkdaşlıq ilə güclənən mövqeyilə, özünə Rusiya ilə əlaqələrində
sərbəst hərəkət sahəsi təmin etmək istəyir. Bu səbəblə, Türkiyə regiondan Rusiyanı xaric edəcək hər
hansı bir siyasəti dəstəkləmir. Türkiyə bu tarazlığı saxlamaq niyyəti ilə yaratmaq istədiyi Qafqaz
Sabitlik və Əməkdaşlıq Platformasının münaqişə tərəflərini bir araya gətirərək, Qafqazda hər an
baş verə biləcək böhranları önləməyi əsas məqsədi idi. Türkiyənin regionda baş verən hər hansı bir
problemin həll edilməsə belə problemin region daxilində həllinə tərəfdardır. Necə ki, beş gün
münaqişəsi zamanı Gürcüstana kömək üçün gələn ABŞ gəmilərinin Qara dənizə Montrö
çərçivəsində daxil olmasına icazə verməmiş və bölgədə ola biləcək bir qarşıdurmanın qarşısını
almağı bacarmışdır.
Qeydlər (Qaynaqca)
Alimova, S. Turkiye-Gurcistan-Azerbaycan üçlü savunma bakanları toplantısı.
http://www.iha.com.tr/haber-turkiye-gurcistan-azerbaycan-uclu-savunma-bakanlaritoplantisi
Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətinin əsas istiqamətləri (1991-2016) /məqalələr toplusu/
(2017). Bakı: “Poliart” MMC, 904 s.
Çelikpala, M. (2010). Türkiye ve Kafkasya: reaksiyoner dış politikadan proaktif ritmik diplomasiye
geçiş, Uluslararasi ilişkiler, cilt 7, sayi 25, bahar 2010, ss. 93-126
Demirel, 'Kafkas İstikrar Paktı' istedi. https://www.evrensel.net/haber/ 119795/ demirel-kafkasistikrar-pakti-istedi 15 yanvar , 2000
Diş Basmda Tiirkiye, RFE/RL Newsline, 13 iyun 2001 https://www.rferl.org
Dışişləri Bakanlığı Basın Açıklaması. 8 yanvar, 2001, www.mfa.gov.tr
Əliyev H.(2012).Müstəqilliyimiz Əbədidir. Bakı: Azərnəşr,480 s.
Frappi, K., Valiqi, M.(2015). Patterns for cooperation in the Southern Caucasus area. Redaktorlar.
Məmmədov Fərhad, Çıraqov Fuad. Trilateral dimension of Azerbaijans foreing policy. Bakı,
ss 31-59.
Gürcistan Prezidenti Giorgi Margvelaşvili: Türkiye Gürcistan’ın stratejik ortağıdır. Xüsusi reportaj.
Ekovitrin Jurnalı. Dekabr 2014
142
Heydər Əliyev İşığı-İpək yolu. (2000).Bakı: Çaşıoğlu, 242 s.
Həcıoğlu, N. Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan askeri işbirliğini derinleştiriyor. 15 may 2016.
www.hurriyet.com.tr/turkiye-azerbaycan-ve-gurcistan-askeri-isbirligini-derinlestiriyor40104294
Həsənov Ə.M.(2005). Müasir beynəlxalq münasibətlər və Azərbaycanın xarici siyasəti. Bakı:
“Zərdabi LTD”, 751 s.
Həsənov Ə.M.(2015). Azərbaycanın geosiyasəti. Dərslik. - Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 1056 s.
Həsənov Ə.M.(2016).Azərbaycan Respublikasının milli inkişaf və təhlükəsizlik siyasətinin əsasları.
Bakı, “Zərdabi LTD”, 700 s.
http://politikaakademisi.org/2012/06/11/turkiye-guney-kafkasya-ve-trabzon-bildirisi/
Hüseynova İ.(2008). Heydər Əliyev və Qafqazda sülh prosesi. Bakı, 670 s.
Kona, Q. (2006). Rusya Federasyonu’nun Günney Kafkasya Politikası. Günney Kafkasya’ya
Güncel Bakış Sempozyumu. İstanbul, ss. 28-31
Memduh, K. ve Dmitri, T.(2014). Çalkantılı bir bölgede Rusya-Türkiye işbirliği fırsatlarının
incelenmesi. İstanbul: 22 s.
Məmmədov N.(2013). Xarici Siyasət: Reallıqlar Və Gələcəyə Baxış.Bakı, 264 s.
Öymen, K. Ö (1994). “ABD’ye Rusya Uyarısı”, Milliyet, 12 Mart, s. 21
Türkiye-Gürcistan Siyasi İlişkileri. www.mfa.gov.tr
Türkiyə Cümhuriyəti Xarici İşlər Nazirliyi www.mfa.gov.tr 30 aprel, 2002
Tüysüzoğlu, G. Türkiye, Güney Kafkasya ve Trabzon bildirisi. İyun 2012
Yelda, D. (2005). Bağımsızlıktan Kadife Devrime Türkiye-Gürcistan İlişkileri. Uluslararası
İlişkiler, Cilt 2, Sayı 7, ss. 125- 155
Zalmay, K., Ian, L. ve Stephen, L.(2000). The future of Turkish-Western relations: toward a
strategic plan, Santa Monica, CA, RAND, ss. 96
Алиев И (2003). Каспийская нефть Азербайджана. М.: Известия, 2003, 712 с.
143
NİZAMİ GƏNCƏVİNİN YARADICILIĞINDA SÖZÜN DƏYƏRİ VƏ DİL
MƏSƏLƏLƏRİ
Alizade Aliya Imran
BSU. Department of Azerbaijanian Language and Methodics
[email protected]
Özünəməxsus orijinal elm-fəlsəfi, bədii-estetik, etik baxışı olan, dahi Azərbaycan şairi Nizami
Gəncəvi ilə bütün yüzilliklərdə iftixarla yad edilən, bəşər ədəbiyyatının iftixarı, dünya türklərinin öyünə
biləcəyi şəxsiyyətdir,O, dünyagörüşü, insana, həyata münasibəti ilə də böyük təsir dairəsinə malik olan
dünyəvi sənətkarlardandır. Məhz bu səbəbdəndir ki, onun əsərlərində insanın, ümumən,cəmiyyətin varlığını
şərtləndirən dil (söz) məsələlərinə də mühüm əhəmiyyət vermişdir.
İnsanı başqa canlılardan ayıran əsas əlamətlərdən biri kimi Nizami dili insanla bir dövrdə meydana
gələn, insanın formalaşması prosesinin məhsulu və bu prosesdə ciddi rol oynayan bir hadisə hesab edir.
Şair dilin – sözün qədimliyinə, inkişafda olmasına işarə edən fikirlər irəli sürərək deyir:
Bu xəlvət pərdəsini açan zaman əlbəəl,
Söz oldu bu cahanda cilvələnən ilk gözəl.
demişdir. Hətta şair bəzən sözü insanın özü ilə yanaşı qoyaraq deyir:“Biz sözük, bu bədənsə
eyvanımızdır bizim”.
Nizaminin “Xəmsə”si iri həcmli beş əsərdən ibarətdir və bu əsərlərin hamısında dil məsələlərinə
toxunulur, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl”, “Sirlər xəzinəsi” əsərlərində isə sözün mövqeyindən,
əhəmiyyətindən xüsusilə bəhs edilir. Dil və söz haqqındakı qeydlər və şeirlər müxtəlif münasibətlərlə
Nizaminin fikirləri bəzən dilin mahiyyətinə, dilin insana, cəmiyyətə münasibətinə aid səslənən sırf dilçilik
məslələridir.
Dilinə od sözünü gətirən insan
Bu sözlə özünü yandırmaz inan.
Uzun zaman dilçilikdə mübahisə obyekti olan sözlə onun aid olduğu əşyanın təbiəti arasındakı əlaqə
məsələsi haqda bir-birindən fərqlənən fikirlər söylənmişdir və nəticə olaraq sözlə əşya arasında heç bir təbii
əlaqənin olmadığı qəbul edilməsidir, yəni söz əşyanın əlamətini, kəmiyyətin, hərəkətin heç bir cəhətini, heç
bir xüsusiyyətini özündə, strukturunda, zahiri görkəmində əks etdirə bilmir və yalnız insanlar əşya, əlamət,
kəmiyyət, hərəkətlərlə onların ifadəçiləri, adları olan sözlər arasında fikri əlaqələr yaradırlar ki, bu da
sözlərin mənasını, leksik mənasını şərtləndirmiş olur və bu əlaqələr fiziki deyil, linqvistik əlaqələr adlanır.
Nizami “Yeddi gözəl” poemasında bu məsələyə toxunur. “Sözün tərifi və hikməti hqqında” adı ilə
sözün şərəfinə ayrıca şeir həsr edir:
Sözdür həm təzə şey, həm də köhnə şey,
Sözdən bəhs edilir zaman-zaman hey
Nizami sözün qüdrətindən, təsir gücündən bəhs edərkən sözdə incəliklə kəskinliyi, lətafətlə qüdrəti
vəhdətdə tərənnüm edir
Nizami “İsgəndərnamə” əsərində İskəndərin mübarizə vasitələrindən olan sözün qüdrətindən
istifadəsini xüsusi qeyd edir: qızılın, qılıncın, əfsunların həll edə bilmədiyi işdə söz mühüm rol oynayır və bu
vasitələrin hamısından qüvvətli, etibarlı sayılmaqla yanaşı daha təsirli və qüdrətli hesab edilir
Nizaminin əsərlərində mühüm yer tutan məsələlərdən biri də sözdən istifadədir. Bu məsələlər elmi
əhəmiyyət kəsb etməklə yanaşı arzu, istək dairəsində etik əhəmiyyət daşıyır və bir sıra hallarda bədii dil,
üslub problemləri ilə bağlanır.
144
Şairin fikrincə, bu səbəbdən söz öz sirlərini hamıya demir, çünki hər kəs sözdən, rolundan, onun
dərin mənası anlamadığından eyni dərəcədə istifadə edə bilmir. Şairə görə, söz onun qədrini bilənlər üçün,
ondan məqamında layiqincə, istifadə etməyi bacaranlar, sözü yüksək və müqəddəs sayanlar üçün yaradıcılıq
mənbəyidir
Nizami yersiz danışmağı, nitqdə xoşa gəlməyən sözlər, vulqar, kobud sözlər işlətməyi pisləyir, gözəl,
qəlbə yatımlı, ürəyi oxşayan sözlərdən istifadə etməyi tövsiyə edir.
Sənətdə orijinallıq Nizaminin şüarı olmuşdur və bu orijinallıq yenə də sözdə, dildə öz əksini
tapmışdır. Şair sözdən bəhs edəndə yaradıclıq qarşısında tələblər qoymuş, təzə orijinal sözü yüksək
qiymətləndirmişdir
145
TÜRK HALK MASALLARININ DİLİNDE POETONİMLERİN EVRİMİ
Durdane Tofig kızı ALİYEVA
Doç.Dr. , Bakü Slavyan Üniversitesi Türkoloji Bölümü
[email protected]
ÖZET
Bugün dilbilimde sanatsal metinlerin ve buradaki özel isimlerin etkinliği, sanatsal metinde
karakterlerin oluşmasında onların rolünün belirlenmesi ve Türkdilli folklor masallarının onomastik
manzarasının az öğrenilmesi araştırmamızda ele alınmıştır. Bildirimizde Türk halk masallarının onomastik
sisteminin ad sistemine etkisi öğrenilecektir.
Türkçe folklor örneklerinde poetonimler eserin sanat-karakter modelinin oluşturulması için dil
araçlarından biridir. Masal denotantının adlandırılması için mevcut veya uydurulmuş bir ismin kullanılması
sadece sanatsal metnin bağlamına değil, bazen bu, derin kültürel-tarihsel ve mitolojik bağlama dayanıyor.
Halk masallarının onomastiği ait olduğu halkın düşünce tarzını, kültürel-tarihsel ve mitolojik köklerini
yansıtan metni hatırlatmaktadır. Onlar zaman içinde dönüşüm yapıyorlar ki, bunun da sonucunda özel
isimlerin eski belirtileri yeni sosyal, duygusal-etkileyici ve ideolojik belirtilerle değişiyor. Bu nedenle Türkçe
masallarda olan antroponimlerin birçoğu karakterin eski temelini ifade eden (arhetipik kök) nükleerden ve
periferiyadan oluşan karmaşık anlamsal çekim örneğine sahiptir.
Sonuç olarak söyeleyebiliriz ki, Türk halk masalları sisteminde poetonimler Türk etnokültürünün
çerçevesinde çeşitli dönemlerde mevcut olan dini inançların simbiyoz yansımasıdır.
Anahtar Kelimeler: Türk poetonimleri, evrim, dönüşüm (transfarmasyon), simbiyoz yansıma
EVOLUTION OF POETONIMS IN THE TURK NATION
ABSTRACT
The actuality of the research work in Linguistics is the activization of the nouns in literature in the
determination the role of characters and learning the onomastic view of Turk language fairy tales. The
article is considered to study the onomastic system of personal names in the Turk folklore. The detonation of
names in the fairy tales based not only on certain or imaginary names but it is found in the cultural – historic
and in the mythological contexts. The onomastic of the fairy tales are reflected in the culture, traditions, in
history and mythological roots of the nation. The transformations of the proper nouns are seen in the social,
emotional – expressive and ideological changing is of history.
For that reason in the fairy tales in the Turk languages, you can find out the archaic roots in the
anthroponomy and peripheral elements of compound semantic paradigm. The forms of pseudonyms for their
semantic structures have the complex tendation, thus, here prevails the detonative meaning of the names.
In conclusion, we can point out the counteraction of poetonims in the religions symbioses.
Key words: Turk poetonims, evolution, transformation, symbiosis reflection
146
İSA İSMAYILZADƏ ASSOSİATİV ŞEİRİN NÜMAYƏNDƏSİ KİMİ
Gültəkin Əliyeva
Fil.ü.f.d. , AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun doktorantı,
BSU-nun Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının dosenti
Poeziyamızda Azərbaycan sərbəst şeiri 60-cı illərdən başlayaraq özünün yeni inkişaf mərhələsini
yaşayır. Yeni mərhələni şərtləndirən bir neçə amil var idi, lakin əsas məsələlərdən biri onun poeziyada öz
mövqeyini bir qədər də möhkəmləndirməsi və yeni qüvvələrin sərbəst şeir yaradıcılığına daha artıq meyil
göstərməsi idi. Artıq sərbəst şeir meydanında R.Rza tək deyildi; Ə.Kərimlə sərbəst şeirin yeni bir mərhələsi
başlamışdı. Məhz bu mərhələdən sonra sərbəst şeirin imkanları və meydanı daha da genişləndi, sərbəst şeir
sənət faktı kimi qəbul edilməyə başladı. Fikrət Qoca, Fikrət Sadıq, Nəriman Həsənzadə, Cabir Novruz, Vaqif
Səmədoğlu, Ələkbər Salahzadə, Səyavuş Sərxanlı, Çingiz Əlioğlu və b. yaradıcılığı ilə sərbəst şeir
ədəbiyyatın tam hüquqlu "vətəndaşına" çevrilməyə başladı. İ.İsmayılzadə poeziyasının özünəməxsus
xüsusiyyətləri vardır; onu digər sərbəst şeirçilərdən fərqləndirən bu cəhətlər bir şair kimi fərdiyyətini və
orijinallığını şərtləndirir. Şeirlərin süjetlilik əsasında qurulması, bir neçə süjetin birləşərək bir mətn təşkil
etməsi, dilin elastikliyi, sözün variasiyaları, fikrin ifadə orijinallığı və s. onun şeirlərini fərqləndirən
əlamətlərdəndir. Poetik səhnələrin və detalların həyatiliyi, kino lenti kimi gözlər önündən keçməsi və s.
poetik mətni daha görümlü və yaddaqalan edir. Ən maraqlı cəhət isə hər bir şeirində şairin özünün
tərcümeyi halından nə isə bir ştrixin olmasıdır.
Azərbaycan sərbəst şeirinin görkəmli nümayəndəsi İ. İsmayılzadənin poetik təkamül yolu
araşdırılmaqla qeyd olunur ki, 50-ci illərin ortalarından yaradıcılığa başlayan bir çox gənclər poeziyaya yeni
fərdi üslubi çalarlarla gəldilər və sərbəst şeirin mövqeyini möhkəmləndirdilər. Onlardan biri də İ.
İsmayılzadə idi. Şairin 60-cı illərindən başlanan poetik axtarışları assosiativ poeziyanı forma və məzmun
baxımından zənginləşdirmişdir. İ. İsmayılzadə poeziyasında sərbəst şeirin müxtəlif mərhələlərdə müəyyən
bir yol keçdiyini və assosiativ poeziyanın yaradıcılarından biri olduğunu görmək olar. Onun həm şeirləri,
həm də poemaları janrın inkişafını müxtəlif komponentlər baxımından zənginləşdiirmiş və inkişaf
etdirmişdir. O sərbəst şeirlərində forma ilə məzmunun maksimal vəhdətinə can atmış, yeni bədii təsvir və
ifadə vasitələrindən sənətkarlıqla istifadə etmişdir. İ. İsmayılzadə poeziyasının fonetik səslənməsi məzmun
və mahiyyətdən doğmuş, onun təsvir effektivliyini artırmışdır.
Açar sözlər: sərbəst şeir, İ.İsmayılzadə, assosiativ, fərdi üslub
“İSA İSMAYILZADE AS THE SPOKESMAN OF THE ASSOCİATİVE POEM”
In
our
poetry,
the
free
rithm
poem
of
Azerbaijan
lives
its
new
development stage from the beginning of the 60s. There were several factors that led to the new era, but one
of the key issues was to strengthen its position in poetry and to show further tendency to the new forces of
free poetry. R.Rza was no longer alone in the free verse; A new phase of the free poem started with A.Karim.
After this stage, the possibilities and the sphere of the free verse extended, and poetry began to be regarded
as an art fact. Fikret Goja, Fikret Sadik, Nariman Hasanzadeh, Jabir Novruz, Vagif Samadoglu, Alakbar
Salahzade, Siyavush Sarkhanli, Chingiz Alioglu and others became a full-fledged "citizen" of free rithm
poetry. I.Ismayilzade poetry has its own peculiarities; these features distinguish him from other free rithm
poets, characterize the individuality and originality of the poet. Setting up poetry on a complex basis,
combining several plots in one text, elasticity of language, word variations, originality of expression, etc. It
is one of the signs that distinguish his poems. The life of poetry scenes and details, pathing the scenes
through the eyes, and so on. makes poetic text more visual and memorable. The most interesting aspect is
that in every poem there is as light touch to a poet's biography.
147
The article dedicated to the poetic evolution of the prominent representative of the Azerbaijan poet
I.Ismayilzadeh. It is mentioned that many young people who started to work in the mid-50s came to poetry
with new personal style and strengthened the position of free poetry. One of them was İ. Ismilzadeh. The
poetic search of the poet, starting in the 1960s, enriched associative poetry in form and content. I. In
Ismailzade's poetry, freestyle poetry is a certain way in different stages and one of the creators of associative
poetry. His poetry and poems also enriched the development of the genre in terms of different components. In
his free rithm poems, he used a combination of form and content to craft, using new artistic illustrations and
expressive means. The phonetization of Ismayilzadeh's poetry was created of content and essence, enhanced
its image effectiveness.
Key words: Free verse, İsa İsmayılzade, Associative, private style
148
MÜASIR DEMOKRATIK PROSESLƏR ŞƏRAITINDƏ SIYASI ŞÜURUN
FORMALAŞMASI
Kamran Vəlizadə
Naxçıvan Dövlət Universiteti , [email protected]
İctimai şüurun tərkib hissəsi və ali forması olan siyasi şüur sosial tərəqqiyə və inkişafa təsir edən
qüdrətli bir amil kimi çıxış edir. Siyasi şüur bir ənənə formasında mövcud olub qədim hakimiyyətlərin
təbiətini əsaslandırmaq üçün bir vasitə rolunu oynamışdır. Müəyyən ideoloji qəliblərə və formalara salınmış
siyasi şüur əslində hakim siniflərin, millət və xalqların, partiyaların mövqelərinin müdafiəçisi rolunda çıxış
etmişdir. Siyasi şüur siyasi gerçəkliyin inikasıdır. Siyasi gerçəkliyin bütün komponentləri: təsisatlar, ictimaisiyasi təşkilatlar ideya və baxışların formalaşmasına təsir edir və küll halında bunlar cəmiyyətin siyasi
şüurunu təşkil edir. Siyasi şüurun elementləri konkret dünyagörüşülə sıx bağlı olur, adamların fəaliyyət və
davranışının əsas tənzimçisinə çevrilir. Cəmiyyətdə siyasi hadisələrin intensivliyi, siyasi qapalı çərçivədən
çıxması siyasi şüurun formalaşmasına fəal təsir göstərir. Xüsusən bu, o zaman daha fəal sürətdə təzahür edir
ki, siyasət ideoloji ştamplardan azad olur, hamının maraqlana biləcəyi, məşğul olacağı və təsir göstərə
biləcəyi sahəyə çevrilir. Tədqiqatda qeyd edilmişdir ki , müasir demokratik proseslər şəraitində siyasi
şüurun praktik problemlərinin həlli yollarını müəyyən etmək ,bu ideyaları Azərbaycanın siyasi şüuru və
reallığının tərkib hissəsinə çevirmək olduqca vacibdir. Müəllif qeyd etmişdir ki, demokratik şəraitdə siyasi
şüurun formalaşmasına maddi həyat şəraiti ilə yanaşı , siyasi mədəniyyət, siyasi sistem ,kütləvi informasiya
və informasiya kommunikasiya texnologiyaları da ciddi təsir göstərir .
Açar sözlər : siyasi həyat , qloballaşma , dövlət, hakimiyyət ,siyasilik ,cəmiyyət
THE DEVELOPMENT OF POLITICAL CONSCIOUSNESS IN MODERN DEMOCRATIC
CONDITIONS
The article analyzes how political consciousness is developing under the conditions of modern legal
state and civil society. According to the study, in the context of modern democratic processes, it is essential
to identify ways of solving practical problems of political consciousness and to make these ideas part of
Azerbaijan's political consciousness and reality. The author goes on to emphasize that in democratic
conditions the development of political consciousness is influenced not only by the standard of living but also
by political culture, political system, mass information as well as information communication technologies.
Key words: political life, globalization, state, power, politics, society
ФОРМИРОВАНИЕ ПОЛИТИЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ
В УСЛОВИЯХ СОВРЕМЕННЫХ ДЕМОКРАТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ
В статье анализируется проблема формирования политического сознания в условиях
современного правового государства и гражданского общества. В исследовании отмечается, что
в контексте современных демократических процессов крайне важно определить пути решения
практических проблем политического сознания и сделать эти идеи неотъемлемой частью
политического сознания и реальности Азербайджана. Автор отметил, что в демократических
условиях формирование политического сознания наряду с материально-бытовыми условиями жизни
также оказывает значительное влияние на политическую культуру, политическую систему,
массовую информацию и информационно-коммуникационные технологии.
Kлючевые слова: политическая жизнь, глобализация, государство, власть, политика,
общество
149
İctimai şüurun tərkib hissəsi və ali forması olan siyasi şüur sosial tərəqqiyə və inkişafa təsir
edən qüdrətli bir amil kimi çıxış edir.“Siyasi şüur bir ənənə formasında mövcud olub qədim
hakimiyyətlərin təbiətini əsaslandırmaq üçün bir vasitə rolunu oynamışdır. Müəyyən ideoloji
qəliblərə və formalara salınmış siyasi şüur əslində hakim siniflərin, millət və xalqların, partiyaların
mövqelərinin müdafiəçisi rolunda çıxış etmişdir. Siyasi şüur siyasi gerçəkliyin inikasıdır. Siyasi
gerçəkliyin bütün komponentləri: təsisatlar, ictimai-siyasi təşkilatlar ideya və baxışların
formalaşmasına təsir edir və küll halında bunlar cəmiyyətin siyasi şüurunu təşkil edir. Siyasi şüurun
elementləri konkret dünyagörüşülə sıx bağlı olur, adamların fəaliyyət və davranışının əsas
tənzimçisinə çevrilir”(1,102). Müəlliflər bildirirlər ki, cəmiyyətdə siyasi hadisələrin intensivliyi,
siyasi qapalı çərçivədən çıxması siyasi şüurun formalaşmasına fəal təsir göstərir. Xüsusən bu, o
zaman daha fəal sürətdə təzahür edir ki, siyasət ideoloji ştamplardan azad olur, hamının maraqlana
biləcəyi, məşğul olacağı və təsir göstərə biləcəyi sahəyə çevrilir.
Müasir demokratiya prosesində siyasi şüurun ideologiyasızlaşdırılması və siyasi milli şüurun
formalaşması baş verir. Burada ümumbəşəri qlobal və milli vəzifələr vəhdət təşkil edir.
“Müstəqillik hərəkatı bir tərəfədən milli hərəkatlara yeni vüsət vermişdirsə, digər tərəfdən siyasi
şüurun dolğunlaşmasına, onun milli çalarlarla zənginləşməsinə geniş imkanlar açmışdır. Siyasi
şüurun konkret milli formaları özündə millətə aid spesifik cəhətlərin bir çox nümunələrini əks
etdirdiyindən onun rəngarəngliyindən milli inkişafın əsas meyllərini və əlamətlərini izləmək
mümkündür”(1,102).Burada belə nəticə çıxır ki, siyasi şüur-siyasi münasibətlərlə əlaqədar olan
prosesdir. Bu baxımdan onun formalaşması bir tərəfdən cəmiyyətin təbii-tarixi inkişafı ilə digər
tərəfdən isə insanların şüurlu fəaliyyəti ilə bağlı inkişaf edir. Həm də diqqət çatdırılır ki, siyasi şüur
ictimai şüurun digər növlərindən daha mütəhərrik olub xüsusi təkanverici qüvvəyə malikdir.
Ə.Tağıyev və M.Şükürov göstərirlər ki, cəmiyyətin siyasi şüuru dedikdə sinfi, milli, inqilabi,
ictimai-siyasi və nəhayət ideoloji münasibətlərin tam bir sistemi nəzərdə tutulur. Siyasi şüur öz
quruluşuna görə: 1) adi-praktiki; 2) ideya-nəzəri səviyyələrdə mövcud olur. Siyasi şüurdan bəhs
edilərkən hökmən ictimai şüurun təməlinə də diqqət yetirməlidir. İctimai şüur cəmiyyətin mənəvi
həyatıdır. Oraya ictimai, siyasi, hüquqi, dini-bədii və s ideya və baxışlar daxildir. İctimai şüurun
nəzəri və adi şüur adlanan səviyyəsinə diqqət yetirdikdə məlum olur ki, adi şüur gündəlik insanın
həyat prosesində meydana gələn kütləvi şüurudur. Siyasi şüur (ideologiya) və yaxud adi şüurun
siyasi forması da eyni səciyyəyə malikdir. Adi siyasi şüur kortəbii sürətdə əmələ gələn, insanların
gündəlik həyat şəraitinin təsiri altında bilavasitə yaranan ictimai hisslərin, təsəvvürlərin,
emosiyaların, əhval-ruhiyyələrin və s. məcmusudur. Adi siyasi şüur siyasi gerçəkliyi bəsit
təsəvvürlər və yarım qənaətlər şəkilində ifadə etdirir. Siyasi şüurun nəzəri tərəfi adi şüurun
bəsitlikdən, kortəbiilikdən vahid şəkildə salınmış adi siyasi şüur sonrakı mərhələnin açarıdır. Belə
bir şüurun mənbəyini isə doğru-dürüst informasiya təşkil edir”(1,103). Müəlliflər belə qənaətə
gəlirlər ki, cəmiyyətdə fərdin siyasi davranışı siyasi şüurun köməyi ilə tənzimlənir. Ona görə də
onlar siyasi şüuru sosial gerçəkliyin cəmiyyət üzvləri tərəfindən bu və ya digər şəkildə
qavranılması, yaxud cəmiyyət üzvlərinə onun təsiri dərəcəsinin məcmusu kimi təqdim edirlər.Onu
siyasətlə bağlı hadisələrin subyekt tərəfindən qavranılması və onun siyasətə təsir göstərmək
qabiliyyəti kimi səciyyələndirilir.
XX əsrdə aparılan çoxsaylı empirik tədqiqatlar subut etdi ki, insanlar əksər hallarda siyasi
prosesdə kortəbii şəklidə iştirak edirlər. Onların hər birinin öz ağlı, dərketmə qabiliyyəti, həyata
baxışı, emosiyaları və s. vardır. Əvvəla bu, onu subut edir ki, siyasi proseslərdə sadəcə olaraq
insanların özlərinə etibar edib onları başlı-başına buraxmaq olmaz. İkincisi, cəmiyyət gözləyə
bilməz ki, hər bir insan özü siyasi cəhətdən yetkinləşsin. Bununla da siyasi şüurun həm də siyasi
mədəniyyətlə bağlı olan bir proses olduğu aydınlaşır.
Liberal-demokratik sistemlərdə siyasi şüur açıqlığı ilə fərqlənir. Lakin inkişafın gedişində
üstün siyasi şüurlar bir-birini əvəz edir. Siyasi şüurun bazar transformasiyası da fərqləndirilir.
150
Tarixdə baş verən siyasi və mədəni çevrilişlər insanların ağıl və düşüncələrinə, siyasi
şüurlarına ciddi təsir göstərir. Bu tip çevrilişlər dövlət və cəmiyyətdə rasional dəyişikliyə də gətirib
çıxara bilər. Belə ki, patriarxal və ənənəvi siyasi şüur rasional siyasi şüurun hökmranlığı ilə əvəz
oluna bilər. “Lakin şüurda ( o cümlədən siyasi şüurda-) inqilab bir çox səbəblərdən baş verir, ona
görə ki, kommunist rasional şüurunun özü patriarxal şüurun diqtəsi altında idi”(2,54) .Siyasi şüurun
transformasiyasının, modernləşməsinin müasir Azərbaycanda tam həll edilmədiyini göstərən
İ.Məmmədzadə daha sonra yazır: “Bizə elə gəlir ki, şüurumuz mülkiyyətin müxtəlif anlaşılmasının
differensiallaşmasının”(2,55) əhəmiyyətini hələ də tam dərk edə bilmir. Buna görə də mülkiyyətin
idarə olunması işində sərbəstlikdən imtina olunur.
Demokratik proseslər şəraitində siyasi şüurun formalaşmasından bəhs edərkən onu da qeyd
etmək lazımdır ki, Qərb tədqiqatçısı R.Dahl demokratiyanı səciyyələndirərkən onun “öz
vətəndaşları üçün digər istənilən siyasi sistemin verə biləcəyindən daha geniş dairədə şəxsi
azadlıqları təmin edən”, “insanlara öz təməl mənafelərini müdafiə etmək imkanı verən”, “şəxsiyyətə
öz müqəddəratını təyin etməsi, yəni onun özünün seçdiyi qanunlar üzrə yaşamaq üçün maksimum
şərait yaradan, “mənəvi məsuliyyəti üzrə çıxaran”, “insanın inkişafını”, “siyasi bərabərliyini yüksək
səviyyəsini təmin etməyə qabil olan”(3,73-74). fenomen kimi təqdim edir. Şübhəsiz ki,
vətəndaşların demokratik siyasi şüurunun formalaşması, onların fəal sərbəst siyasi davranış
vərdişləri və təcrübəsinin qazanması tarixi yaddaşın mövcud fraqmentliyinin, kütlələrin totalitar
psixologiyasının residivlərinin aradan qaldırılması və bu əsasda vətəndaş, demokratik siyasi
mədəniyyətin təşəkkül demokratik dövlətin siyasi inkişafı üçün önəmli əhəmiyyət kəsb edir.
Deməli, demokratikləşmə prosesində siyasi şüurun formalaşması vətəndaşların siyasi sosiallaşması,
siyasi tərbiyəsi və siyasi təhlili ilə üzvi vəhdət şəklində baş verir. Bütün bunlar vətəndaşların
demokratiyanın norma və dəyərlərinin yaradıcı mənimsənilməsinə bütün vətəndaşları şəxsiyyətin
suverenliyi ideyalarını qəbul etməsinə, yeni siyasi vətəndaş imkanlarını, hüquq və azadlıqların dərk
edilməsinə, demokratik qayda-qanunlara hörmətin formalaşmasına, qanunun aliliyinin vətəndaş
cəmiyyətinin təşəkkülünə və inkişafına, cəmiyyəti üzvlərində siyasi fəallığın təzahürünün
sivilizasiyalı formalarının tərbiyəsinə, insanlarda dözümlülük, loyallıq, siyasi
tolerantlıq,
kompromissə, konsensusa, həmrəylik və əməkdaşlığa hazır olmaq keyfiyyətlərinin yaranmasına
gətirib çıxarır. Akademik R.Mehdiyev avtoratirzmdən demokratiyaya keçidin yollarından
danışarkən prosesin bir sıra daimi amillərini sadalayır”: “ Bu birincisi, bəyan olunmuş ideal və
ictimai dəyişikliklərin məqsədi kimi elan olunan demokratiyaya normativ münasibətdir”(4,434).
Müəllif bütün sistemlər və şəraitlər üçün universal amillərdən bəhs edərkən “uğurlu demokratiya”
prosesində cəmiyyətin demokratikləşməsində iki bir-birilə bağlı olan amilləri də qeyd edir:
“Birincisi, demokratik qaydalar və təsisatlar onların stabilliyi və səmərəliliyinin təmin olunması.
İkincisi, cəmiyyətdə çoxtərfli demokratikləşmə prosesinin həyatiliyini təmin edən siyasi dəyərlərin
və yönümlərin mövcudluğu(4,436).Hörmətli akademik şübhəsiz ki, demokratik mühiti
formalaşdıran siyasi dəyərlər sistemində siyasi şüura xüsusi önəm verir. Çünki o, demokratiyanın
əsaslandığı struktur amillər arasında cəmiyyətdə “kütləvi şəkildə yayı”lan demokratik norma, dəyər
və istiqamətlərə xüsusi əhəmiyyət verir.
Kütləvi siyasi şüurda demokratik meyllərin təzahürü Azərbaycanda müstəqillik əldə
etdikdən sonra daha geniş reallaşmışdır. Müasir demokratikləşmə prosesində vətəndaşların siyasi
şüurunun informasiya strategiyası da aktuallıq kəsb edir. AMEA-nın müxbir üzvü S.Xəlilov yazır:
“Demokratikləşmə prosesi ilə yanaşı siyasi şüurun və siyasi mübarizə mədəniyyətinin də paralel
surətdə inkişafı lazımdır. Birinci ikincini qabaqladıqda, siyasi şüurluluq siyasi aktivlikdən geri
qaldıqda anarxiya meylləri əsl demokratiya meyllərini üstələyir. Son illərdə dövlət quruculuğunda
demokratik prinsiplərin tədricən təmin olunması ilə yanaşı ölkədə siyasi biliklərin və siyasi
mədəniyyətin inkişafı istiqamətində çox ardıcıl və məqsədyönlü iş aparılır”(5,155). Müəllif haqlı
olaraq demokratik proseslərin siyasi şüurluluqla mütənasib inkişaf etdiyini, nəticədə yeni
cəmiyyətin-vətəndaş cəmiyyətinin demokratiya yolu ilə getmək üçün kifayət etdiyini göstərir.
151
Bir müddət Qərbdən gələn tədricən qavranılan vətəndaş cəmiyyəti ideyası indi artıq
Azərbaycanda siyasi şüur və siyasi mədəniyyət tərəfindən qəbul olunmuşdur. Belə bir şəraitdə
dövlət, vətəndaş cəmiyyəti və ictimaiyyətin siyasiləşməsi güclənir. Kütləvi siyasiləşmə və ifrat
siyasi qarşıdurmalar cəmiyyəti parçalayır, ümummilli məqsəd və maraqlardan uzaqlaşma baş verir.
S.Xəlilov göstərir ki, siyasiləşmiş cəmiyyət və qütbləşmiş siyasi təfəkkür şəraitində “siyasi
düşüncənin özünü ümumbəşəri və milli dəyərlərin prioritetliyi konteksinə yönəlmək cəhdləri daha
əhəmiyyətlidir”(5,236). Müəllif demokratik proses gedişində bütün cəhdləri yalnız dövlətçiliyin
möhkəmləndirilməsinə yönəldilməsini israr edir.
Vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət formalaşan cəmiyyətlərdə siyasi şüurun praktik
problemlərinin həlli yollarını müəyyən etmək, bu ideyaları Azərbaycanın siyasi şüuru və reallığının
tərkib hissəsinə çevrilmək olduqca vacibdir. Məlum olduğu kimi, vətəndaş cəmiyyəti və demokratik
hüquqi dövlət təkcə nəzəri məsələ deyil, siyasi şüurun və siyasi mədəniyyətin yüksəlişi ilə müşaiyət
olunan praktik problemdir. Azərbaycan cəmiyyəti milli siyasi mədəniyyəti formalaşdırmaqla
yanaşı, Qərbin siyasi dəyərlərini mənimsəyərək siyasi şüurda əks etdirir. Bu məqama xüsusi diqqət
yetirən fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor İ.R.Məmmədzadə yazır: “Düşüncələrimizdə
konseptual hesab etdiyimiz və tədqiqatlarımızda xüsusi diqqət yetirdiyimiz üç istiqaməti qeyd edək:
birinci, transformasiya və müasirləşdirmə dövründə dövlət və cəmiyyətin fərqləndirilməsi prosesi,
yaxud müəyyən konsepsiya, dövlət layihələrinin konturlarının aydınlaşdırılması. İkincisi,
müasirləşən Azərbaycan siyasi mədəniyyətinin imkan daxilində ölçülməsi. Nəhayət, üçüncüsü,
ölkənin demokratikləşməsinə təkan verən ictimai və siyasi iştirakın xüsusiyyətlərinin qeyd edilməsi.
Bu sualları cavablandırmaq üçün bir Qərb siyasi vətəndaş mədəniyyətini, siyasi və sosial etikasının
xüsusiyyətlərini müasir Azərbaycanın mədəniyyəti və siyasi gerçəkliyində baş verən proseslərlə
müqayisə edirik. Vətəndaş cəmiyyətinə dair Qərb nəzəriyyəsində Qərb dövlətlərində siyasi
mədəniyyətin müxtəlif təcrübəsini əks etdirən iki meyil formalaşmışdır. Onlardan biri vətəndaş
cəmiyyətinin liberalizm ideologiyası və nəzəriyyəsi ilə bağlı olmasından irəli gəlir və ilk növbədə,
vətəndaş cəmiyyətinin dövlət üzərində nəzarətini, dəyərlərin cəmiyyətdən dövlətə keçməsini
nəzərdə tutur”(6,83).Müəllif vətəndaş cəmiyyətini və hüququ dövlətin elementlərinin siyasi şüur və
siyasi mədəniyyətin tərkib hissəsi olması, postsovet ölkələrində, xüsusilə Azərbaycanda
demokratiya prosesində siyasi şüurluğun formalaşmasında etatist-dövlətçilik meylinin üstünlük
təşkil etdiyini xüsusi vurğulayır. Digər “Bir daha fəlsəfə haqqında” yeni əsərində İ.R.Məmmədzadə
fəlsəfə, situativ etika və hüququn demokratikləşmə prosesində ,siyasi mühitin formalaşmasında
mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini diqqətə çatdırır: “Biz fəlsəfə və ictimai elmləri bütövlükdə ictimai
həyatın reallıqlarına, məsuliyyətli və konsensusa qabil vətəndaş şüurunun necə olması anlamına
yaxınlaşdırmalıyıq. Təbii ki, ictimai şüur və milli mədəniyyət bütövlükdə yalnız elmdən, fəlsəfədən
asılı deyildir. Lakin məhz onlar şüurların zəruri rasionallıq səviyyəsini, istənilən ifratlardan yan
qaçmanı təmin etmək iqtidarındadırlar”(7,94). Bununla da aydın olur ki, demokratiya şəraitində
siyasi şüurun formalaşmasının kompleks öyrənilməsi sosial-fəlsəfi biliyin aktual vəzifələrindən
biridir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, siyasi şüurun fenomenial sosial-fəlsəfi təhlilin spesifik
predmeti kimi konseptual şərhi müasir demokratikləşmə şəraitində, elmi yanaşmaların prinsipal
pluralistliyi şəraitində xüsusilə aktualdır. Məlum olduğu kimi, siyasi şüur sosial-fəlsəfi tədqiqatın
xüsusi predmet reallığı kimi sosial, iqtisadi və hüquqi reallığın qovşağında yerləşmişdir.
Beləliklə, siyasətin subyektlərinin siyasi şüuru ictimai şüur formalarından biri olub
insanlarda siyasi təsəvvürlərin və qaydaların məcmusunu ifadə edir.
Siyasi şüurun məzmununa siyasi normalar, dəyərlər daxildir. Nəzəri, empirik adi
səviyyələrdən ibarət siyasi şüurun fərqi, qrup və kütləvi növləri mövcuddur. Tənzimləyici,
qiymətləndirici, inteqrativ, idraki, proqnastik, səfərbəredici funksiyaları yerinə yetirmək siyasi
şüurun sol radikalizm, sağ radikalizm, liberalizm və mühafizəkarlıq tipləri vardır, onun strukturuna
siyasi psixologiya (siyasi qaydalar, stereotiplər) və siyasi ideologiya daxildir (8,126).
152
Siyasi şüurun məzmunu insanlarda siyasi yönüm və normativ təsəvvürü yaradır, burada
məntiqi sürətdə siyasi dəyər və yönüm prioritet təşkil edir. Açıq siyasi şüur özgə sosial-siyasi
təcrübənin, dəyər və ənənələrin qavranıımasını tələb edir, qapalı siyasi şüur isə ümumibəşəri dəyər
yönümləri qəbul etmir, korporativ, lokal, qrup siyasi dəyər və məqsədlərə əsaslanır. Postsovet
məkanında, o cümlədən Azərbaycanda demokratiya şəraitində siyasi şüurun liberal-demokratik tipi
formalaşır . Siyasi şüur daim dəyişir sadə formadan mürəkkəbə doğru inkişaf edir.
Müasir dövrdə demokratik siyasətin inkişafı pluralist və postmodernist siyasi şüur
formalarında ifadə olunur. Siyasi psixologiya siyasi yönümə təsir edən tarixi, sosioloji,
manipulyativ, fərdi-psixoloji qolları bildirir.
Siyasi həyatın subyektiv tərəfini əks etdirən siyasi şüur cəmiyyətin həyati fəaliyyətində
mühüm rol oynayır. Siyasi varlığın inikası olan siyasi şüur ictimai-siyasi prosesləri proqnozlaşdıra
bilər, o, siyasi həyatın və siyasi mədənyyətin dinamikasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərməyə
qabildir. Bundan başqa siyasi şüurun səviyyəsindən insanların və onların ictimai-siyasi birliklərinin
siyasi davranışı və siyasi fəaliyyəti asılıdır.
Dövlətin meydana gəlməsi və cəmiyyətin siyasi təşkilatların inkişafı ilə siyasi şüur meydana
gəlir və inkişaf edir. O, bilvasitə siyasi hadisə və proseslərə aid olan ictimai şüurun bir hissəsidir.
Bilik, qiymətləndirmə, emosiyalara, qnoseologiya və sosiloji meyarlara malik olan siyasi şüur siyasi
maraqların reallaşması ilə vətəndaşların, sosial qrupların qarşılıqlı əlaqəsinin inkişafının simvolu,
qiymətləndiricisi və anlayışı kimi çıxış edir.
Demokratik proseslər şəraitində siyasi şüurun təşəkkülü və inkişafının sxematik olaraq
aşağıdakı şəkildə ifadə etmək olar:
1.Siyasi tələbatlar sistemi və siyasi gözləntilərin formalaşması;
2. Siyasi tələbatların müəyyən rolu və aktualizasiyasının qəbul olunması;
3.Siyasi dəyər yönümlərinin formalaşması;
4.Sosial –siyasi sferada öz siyasi maraq və məqsədlərinin dərk olunması;
5.Siyasi fəaliyyətə təsir etmək imkanlarının qiymətləndirilməsi;
6.Siyasi cəhdləri formalaşdıran dəyər və qaydaların qəbul edilməsi.
Demokratik şəritdə siyasi şüurun formalaşmasına maddi həyat şəraiti ilə yanaşı siyasi
mədəniyyət, siyasi sistem, kütləvi informasiya və informasiya kommunikasiya texnologiyaları da
ciddi təsir göstərir.
Ədəbiyyat
1.
2.
3.
4.
5.
Tağıyev Ə, Şükirov M. Etnopsixologiya. Bakı , Elm 2000,165 s.
Мамедзаде И.Р. Опыт интерпретации морали. Баку: Муаллим, 2006, 168с.
Dahl R.Demokratiya haqqında. Bakı: Azərbaycan, 2004, 248 s.
Мехтиев Р. Азербайджан: вызовы глобализации. Баку. XIX YNF. 2004, 584 c.
Xəlilov S. Lider. Dövlət.Cəmiyyət. Bakı: Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı. 2001.
358s.
6. Məmmədzadə İ.R. Qloballaşma və müasirləşmə şəraitində fəlsəfənin aktuallığı haqqında.
Bakı:Təknur, 2009, s.153.
7. Məmmədzadə
İ.R.
Bir
daha
fəlsəfə
haqqında
.Müasir
yanaşmalar.
Təmayüllər.Perspektivlər. Bakı: Təknur. 2012, 216s.
2. 8.Rzayev M.H. Müasir şəxsiyyət (sosial –fəlsəfi təhlil ) Bakı , 2015 , 534 s .
153
MÜASİR TƏHSİLƏ PARADİQMAL YANAŞMANIN MAHİYYƏTİ
Günay Nəzərova Müslüm qızı
Bakı Slavyan Universiteti, doktorant.
Pedaqogika tarixinin təhsil paradiqmalarının prizmasından keçirilməsi, müasir metodologiya
baxımından, vaxtımızın poliparadiqmatik pedaqojikasının inkişaf is-tiqamətini müəyyən edən nöqteyinəzərdən, nəsildən-nəslə ötürülmə tarixinin yeni-dən nəzərdən keçirilməsinə gətirib çıxarır. Əsər tarixən
pozulan, ictimai təhsil pa-radiqmalarını, eləcə də ənənəvi pedaqoji, humanitar və humanist təhsil
paradiqma-larını təhlil edir. Bu təhlillərin məqsədi müasir fənn təhsilini islahat üçün əsas olan təhsil
paradiqmalarını müəyyən etməkdir.
Açar Sözlər:elm təhsil, təhsil paradiqmaları,humanist paradiqma,mədəni paradiqma.
ABSTRACT
Review of the history of education in the light of educational paradigms leads to a rethinking of the
history of the transfer of knowledge from generation to generation from the perspective of modern science
methodology that sets the direction of multipar-adigmatic pedagogy of our time. The work analyzes the
historical degeneration sot-sietarny educational paradigms, as well as traditional pedagogical paradigms,
person-centered and humanistic learning. The purpose of this analysis is determination of ed-ucational
paradigms that are the basis of modern science education reform.
Keywords: science education, educational paradigms, humanistic paradigm, cul-turological
paradigm.
Pedaqogika tarixinin təhsil paradiqmalarının prizmasından keçirilməsi, müasir metodologiya
baxımından, vaxtımızın poliparadiqmatik pedaqojikasının inkişaf is-tiqamətini müəyyən edən
nöqteyi-nəzərdən, nəsildən-nəslə ötürülmə tarixinin yeni-dən nəzərdən keçirilməsinə gətirib çıxarır.
Əsər tarixən pozulan, ictimai təhsil pa-radiqmalarını, eləcə də ənənəvi pedaqoji, humanitar və
humanist təhsil paradiqma-larını təhlil edir. Bu təhlillərin məqsədi müasir fənn təhsilini islahat üçün
əsas olan təhsil paradiqmalarını müəyyən etməkdir.
Həmişə bir fərq var və öyrənmə və müvafiq şəxsiyyət funksiyalarının inkişafı arasında
dəqiq bir paralellik yoxdur. Tədris prosesinin öz məntiqinə, ardıcıllığına, mürəkkəb təşkilata malik
olması, tədris planı ilə tənzimlənir. Öyrənmə prosesində öyrənilən yalnız elmi məlumat tələbələrin
tərbiyəsi və inkişafı üçün hərtərəfli təsir göstərməyəcəkdir.
Mədəniyyət-tarixi düşüncə nəzəriyyəsinə (L. Vygotski və başqaları) görə, tələ-bələrin
təhsil məzmununu (təbii elm daxil olmaqla) və bəşəriyyətin elmi təcrübəsi-ni bilməsi dünya mədəni
irsinin nəzərdən keçirilməsi, təhlili və ümumiləşdirilməsi olmadan mümkündür. Dünya elm
mədəniyyətinin formalaşması tarixi, insan həya-tında əhəmiyyəti, elmi nailiyyətlərin Yer
sivilizasiyasının texniki mədəniyyətinin inkişafında əhəmiyyətini dərk edən elm biliklərinin bilik və
bacarığından ibarətdir/
Müasir təhsil paradiqmalarının yaranma və taksonoması
Pedaqoji tarixinin təhsil paradiqmalarında dəyişiklik kimi nəzərdən keçirilməsi,
tariximizin poliparadiqmatik pedaqogikasının inkişaf istiqamətini müəyyən edən müasir
metodologiya elmləri baxımından nəsildən-nəslə ötürülmə tarixi prosesinin yenidən nəzərdən
154
keçirilməsinə gətirib çıxarır. Fəlsəfi, psixoloji, pedaqoji, elmi və didactic mənbələrin təhlili göstərir
ki, poliparadiqmalizm elm adamları tərəfindən müasir pedaqogiyanın metodik prinsipi kimi tanınır
[9; 51; 70] və didaktik konsep-siyaların inkişafı üçün effektiv nəzəri əsasdır [40].
V. S. Bezrukovanın nəşrlərini öyrənmək və ümumiləşdirmək [7], OV Berezhno-va [9],
E.V. Bondarevskaya [10], N.V. Bordovskaya [11], J. Bruner [12], V.İ. Zagvyazinsky [25], G. Ilina
[26], I.A. Kolesnikova [28], V.V. Krajewski [29; 30], N.B. Krylova [31], A.İ. Lyaşenko [36], I.V.
Malafiyika [37], A.İ. Pavlenko [40], A.A. Reana [11], N.B. Romaeva [70], ON Selivestrovoy [53],
İ.S. Sergeeva [54], V.A. Sitarova [56], A.V. Xutskogo [61; 62], V.D. Charcot [67], E.M. Şiyanova
[70], B.Y. Şcherbakov [71] və digərləri, geneziyi araşdırmaq, təhsil paradiqmala-rının
taksonomikası və təsnifatını aparmaq, təbii fənnin müasir məzmununun islah olunduğu dövrdə
konseptual təhsil paradiqmalarını müəyyənləşdirməyə imkan ver-di.
Yarım əsr bundan əvvəl "paradiqma" anlayışı altında, amerikalı filosof Tomas Koon "...
müəyyən bir müddətdə elmi ictimaiyyətə problemlərin müəyyən edilməsi və həll yolları modelini
verən bütün elmi nailiyyətlər tərəfindən tanınmışdır" [34, s. 11]. Elmi paradiqma problemlərin
həllində müəyyən tarixi ənənələri və ümumi elmi yanaşmalarını əks etdirir. "Qanun, nəzəriyyə,
praktiki tətbiqi elmi tədqiqatın xüsusi ənənələrindən meydana çıxan modellər yaradır. Elmi
fəaliyyəti eyni para-diqmalara əsaslanan alimlər eyni qaydalara və elmi təcrübə standartlarına
əsaslanır. Tutumların belə bir yaygınlığı və paradiqmaların təmin etdiyi aydın bir uyğunluq normal
elm üçün ön şərtləri təmin edir, yəni tədqiqatda bir və ya bir istiqamətdə olan ənənənin yaranması
və davamlılığı üçün "(ibid., Səh. 29).
Elmi paradiqmanın çox əhəmiyyətli konsepsiyasının əsas mənasını dəyişmə-dən, müasir
fəlsəfə fəlsəfəsi "... nəzəriyyənin təfsirində, ampirik tədqiqatın təşkilin-də və elmi tədqiqatların
təfsirində birliyini təklif edən sabit və ümumiyyətlə əhə-miyyətli normalar, nəzəriyyələr, metodlar,
elmi fəaliyyət sxemləri"[58, s. 512]. Xü-susilə təhsildə, V.S. Bezrukov, "... paradiqma pedaqoji
cəmiyyət tərəfindən həqiqət olaraq qəbul edilən pedaqoji prosesin qurulması haqqında məlumatdır"
[7, s. 95].
Dünyada və milli pedaqoji praktikada təhsil paradiqmaları tarixən ani və ani bir şəkildə
formalaşmayıb dəyişdi, lakin əsrlər boyu psixoloji və pedaqoji elmin sabit inkişafını
müəyyənləşdirdi. Lakin, N.V. Bordovskaya və A.A. Reana, bütün təhsil paradiqmalarına bir sıra
elementlər aiddir.
-müəyyən bir tarixi dövrün bir insanı üçün lazım olan bilik və bacarıq sistemini an-lamaq;
-mədəniyyətin növü və onun inkişafı prosesində insan inkişafı vasitələri barədə
məlumatlandırılması;
-məlumatların kodlaşdırılması və ötürülməsi prinsipləri;
-təhsilin vacibliyi və cəmiyyətdəki təhsilin rolu;
-insan mədəniyyətinin inkişafı barədə məlumatlılıq;
-təhsil prosesində elmi bilik və mədəniyyətin daşıyıcısı kimi müəllimin təsviri və yeri;
-Təhsilin, təhsilin və təhsilin strukturlarında uşağın təsviri və yeri haqqında məlu-mat [11, s.
30].
Didaçılar tərəfindən müəyyən edilən bütün elementlər cəmiyyətin müəyyən dövrdə
mədəni səviyyəsini xarakterizə edən və gələcək nəslin təhsili ilə bağlı mü-nasibətlərini göstərən
təhsil paradiqmalarını təşkil edir.
I.A. Kolesnikov [28] pedaqogiyanın tarixi formalaşmasının mərhələləri (mərhə-lələri TP) "pedaqoji sivilizasiyalar" adlandırır ki, bunlar arasında pedaqoji para-diqmalar tədris prosesinin
islahatının əsas şərtləri kimi inkişaf edir və tarixən for-malaşmış təhsil paradiqmalarını əks etdirir:
155
-"Təbii pedaqogika" - "reproduktiv-pedaqoji" sivilizasiya çərçivəsində inkişaf et-mişdir;
orijinal dövrə uyğun gəlir. Təbiət bir uşağın və böyüklərin həyatının təbii axını ilə üzvi bir şəkildə
içindədir. Hər bir insan, yaşamaq üçün lazım olan məlu-matların, bacarıqların, bacarıqların,
təcrübənin köçürülməsi və alınması ilə məşğul olmuşdur.İş təcrübəsinin köçürülməsi zamanı insan
həyat tərzinin formalaşması həyata keçirildi.Təhsil və təlim müəllimlərin dünyagörüşü və
anlayışından asılı idi;
-"Elmi və texnokratik" - elmi və texnoloji inqilab və onun nəticələrinin təsiri altın-da
formalaşmışdır; əsas dəyər "dəqiq" bilikdir, norma tələbə köçürdükdə aydın qaydalara riayət
edir;"İnformasiya gücdür" şüarı müvafiqdir, yalnız təcrübə bilik həqiqətinin meyarıdır;
-"Ezoterik" - həm "reproduktiv-pedaqojik", həm də "yaradıcı-pedaqoji" sivilizasiya
çərçivəsində inkişaf etmişdir; gizli, gizli, təşəbbüslər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həqiqət
dəyişməzdir və əbədidir: öyrətmək həqiqətə gətirib çıxara bilməyən, öyrə-dilə bilməyən yola qoşula
bilərsiniz: "maarifləndirmə gücdür"; insanın özü Kainat-la informasiya mübadiləsinin təməlinə
çevrilir;
-"Humanitar" - "humanizm pedaqogiyası" sivilizasiyası çərçivəsində inkişaf et-mişdir;
münasibəti "subyekt-subyekt" kimi təşkil edir;müəllim və şagird daim əməkdaşlıq və əməkdaşlıq
şəraitində, şəxsin sevgisindədir, çünki uşağın hər kəsin yaradıcılıq qabiliyyətinə və imkanlarına
iman gətirən peşəkarlıq xüsusiyyətləri var-dır və tolerantlıq pedaqoji müdriklik verir.
Təbiət elmlərini ənənəvi və yayılmış tədris edərkən, A.İ.-nin çoxsaylı elmi əsər-ləri ilə
təsdiqlənmiş elmi və texnokratik paradiqma. Buğaeva [13; 49], E.V. Korşak [49], A.İ. Lyaşenko
[36; 49], M.T. Martynyuk [39; 49], A.S. Nisimçuka, A.S. Pa-dalki, I.A. Smolyuk, A.T. Şpak [43],
V.F. Şapovalov [65], V.D. Charcot [68], B.Yu. Şerbakov [71] və digər yerli və xarici müəllimlər.
Elmi və psixoloji-pedaqoji ədəbiyyatın ətraflı təhlili təhsil paradiqmalarına dair digər
fikirlərin olduğunu göstərir. Məsələn, N.V. Bordovskaya və A.A. Reana [11] Əsas pedaqoji
paradiqmalar aşağıdakılardır:
-"Bilgili" - praktiki və nəzəri insan təcrübəsinin inkişafı ilə birlikdə təhsil məqsəd-lərinin
tərifini təsir edir."Təhsilin məlumat yönümlüliyi mütləq bir dəyərə çevrilən bilik, bacarıq və
qabiliyyətlər vasitəsilə ortaya çıxır və bir insanı qoruyur" (E.Vondarevskaya [10]);
-"Mədəniyyət" - mədəniyyət elementlərinin, öyrənmənin, davranışın, ünsiyyətin asimiliyinə
diqqət yetirir.Mədəniyyət və cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq, mədəni elementlərin spektri
daim genişlənir və elmi və estetik mədəniyyətin əsas-larını, ekologiyanı və s.
-"Texnokratik" - özünəməxsus bir dünyagörüşündə ortaya çıxır ki, əsas məqsədi məqsədlər
üzərində vasitələrin üstünlüyü, təhsilin məna üzərində vəzifələri, ümumi insan maraqları üzərində
mədəniyyət texnologiyası, dəyərlər üzərində texnologiya;
-"Humanist" - ən yüksək dəyəri olan bir insanı müəyyənləşdirir, insanın düşüncə tərzini
dəyişməyə yönəlib, hümanist əxlaq normalarına, empati, iştirak və əmək-daşlığa əsaslanır;
-"Sosiallaşma" - cəmiyyətin dövlət rəhbərliyinin referendum prinsiplərinə, təhsil və
tərbiyənin təbiəti və məqsədlərini müəyyənləşdirir;
-"Şəxsiyyətli" və ya "antropoloji" - uşaq, valideyn və müəllimlərin maraqlarını və fərdi
xüsusiyyətlərini nəzərə alır; insanı əsas dəyəri elan edir.(EV Bondarevskaya işdə [10] insanın
mənada təhsilin dəyərini görən "şəxsiyyətə yönəlmiş" birisini) birləşdirir;
-"Pedocentric" - təhsil və təlim proseslərini uşağın inkişafında əsas amillər hesab edir,
burada aparıcı rol müəllimə verilir;
-"Uşaq mərkəzli" - uşaqların fərdi və şəxsi xüsusiyyətlərini, bacarıqlarını və ma-raqlarını
inkişaf etdirmək üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına yönəldir [11, səh. 30-31].
156
Ötən əsrin 90-cı illərin ortalarından etibarən humanitar elmi-texnokratik təhsil
paradiqmasına alternativ olmuşdur. "Humanitar paradiqma" kimi bir çox müddəa, yanaşma, təlim
və təhsil metodları, elm adamlarının ən çox "humanist" deyən para-diqmasını birləşdirir.
Əsərlərində Ş.A. Amonaşvili [1], V.P. Andruşenko [2], G.Ə. Hesab [5; 6], V.S. Bezrukova [7], E.V.
Bondarevskaya [10], S.U. Gonçarenko [17; 18; 38], Z.İ. Kalmykova [27], Yu.I. Malevany [38],
A.Ya. Savchenko [52], VA Su-xomlinski [60], A.V. Xutorskoy [62], R.M. Şerbakov [74] və digər
tədqiqatçılar humanist təhsil paradiqmasının formalaşmasının nəzəri və metodik əsaslarını qoydular.
Həmin dövrdə müvafiq olan elmi və texnokratik istiqamətlərin əvvəlki əsərləri ilə yanaşı,
çoxu tədqiqatçılar didaktik və təbiət elmləri fənləri müəllimlərinin diq-qətini humanitar
("humanistləşdirilmiş") pedaqoji prinsiplərin tədris prosesinə gəti-rilməsinə cəlb etməyə başladılar.
[41; 42; 45-48] təbiət elmi təhsili nəzəriyyəsinin və təcrübəsinin inkişaf mərhələsində humanist
paradiqma yalnız elmi və texnokra-tik bir alternativ deyil, eyni zamanda onun məntiqli
tamamlayıcılığıdır.
Təhsilin insan yaradıcılığının genişləndirilməsi, PS. Atamançuk və T.P. Poveda [3], A.
Belkin [8], E.M. Gusinsky və Yu.I. Turçaninov [21, s. 187-196], E.V. Atkin və A.V. Xutorskoy
[63], NB Romaeva və E.M. Şiyanov [70] insan yönümlü para-diqmaları ənənəvi və sosial yönümlü
öyrənməyə alternativlər kimi qiymətləndirir, cəmiyyətin ehtiyacları ön plana çıxır və tələbənin
maraqları göz ardı edilir. İnsan mərkəzli paradiqma çərçivəsində, tədris prosesi və müəllim
müəllimlərin sosiologi-ləşdirilməsinə yönəltmək üçün şərait yaratır, şəxsiyyət-fəaliyyətin
yanaşmasını hə-yata keçirərkən yaradıcı şəxsiyyət və mədəniyyətin tərbiyəsi üçün şərait yaradır.
Tədris paradiqmalarının davamlı təhsil sisteminə köçürülməsi kontekstində pro-fessor Q.
İlyin "dialektik müəllimlərin diqqətini davamlı təhsili ilə şagird mərkəzli pedaqoji birləşmənin
davamlı tələbə mərkəzli təhsilin inkişafı üçün əsas olmalıdır" (26).
"Şəxsiyyətə yönəldilmiş mədəniyyət kimi təhsil", A.V. Xutorskoyu tək-tək hə-yata
keçirir [62, s. 59-60].Psixoloji və metodik yanaşmaları fəaliyyət paradiqma-sının təhlili, müəllimin
pedaqoji təsiri və tələbənin təhsili ilə birləşdirir.
V.İ. Danilçuk, tədris və təhsil prosesində etdiyi araşdırmada, təbiət elmləri fən-lərinin
humanitar potensialı və fərdi (əhəmiyyətli, dəyər, ideoloji) funksiyaları və xüsusiyyətlərini
formalaşdırmaq üçün bir əlaqə yaratmaq üçün "şəxsiyyət-huma-nitar paradiqma" ı müəyyən
edir.Belə bir formul təhsilin humanizasiyasının mahiy-yətini kifayət qədər əks etdirir və "humanist
paradiqmanın" ifadəsini aydınlaşdırır [22, s. 6].
Təsnifatda verilən humanist, antropoloji, uşaq merkezli, fərdi humanitar və şəxsiyyətə
yönəldilmiş təhsil paradiqmalarının fərdiləşdirilmiş əlamətlərinin yaxın-lığına və hətta ümumiliyinə
diqqət yetiririk.
V.S. Bezrukova aşağıdakı təhsil paradiqmalarına diqqət çəkir:
-"Mistik ritual elementləri ilə təcrübi-praktik təlim" - "ezoterik" - ibtidai dövrlər-dən
başlamışdır.Bu paradiqmada, yerdəki obyektlərin və insan hərəkətlərinin tə-səvvüfü mənasını verən
və geniş məlumatları daha güclü məlumat bloklarına, həm-çinin onları saxlamağa imkan verən bir
metoddur.Bu paradiqma keçmişin bir şeyi-dir.Bayramda, ailə təhsilində dərs başında və sonunda,
hələ də mövcud olan mistik ritual elementlər var;
-"Kalokagativenaya" (yunan dilindən "Kalokagatiya" - dövlətdəki fərdlərin hərtə-rəfli
inkişafı) - qədim Yunanıstanın tərkibində ailə təhsilinin dövlət tərəfindən əvəzlənməsi.
Paradiqmadan bir insanın hərtərəfli inkişafı, xüsusi müəllim hazırlığı, bəzi tədris metodları:
söhbətlər, yüksək səslə danışmaq, dialoqlar;
157
-"Dogmatik öyrənmə" - Orta əsrlər zamanı yaranmışdır.Onun təməlində, insan var-lığının
əxlaqi qanunları olaraq insan tərəfindən məxluq dəlillərinin araşdırılması fi-kirləri qoyulur.Doğru
sistem "təhsil standartı", əsas bilikləri müəyyənləşdirmək fikrini yaxşılaşdırdı.Bibliyanın əsas
qaynaqları Müqəddəs Kitablardır;
-"Açıköğretim-illüstrativ təlim" - Avropada Maarifçilik dövründən başlamışdır və kütləvi
kitabın çıxması ilə əlaqəli dərslikdir.Metodik sistem, müəllimin hekayəsinə, materialın izahına
əsaslanır.İş yerlərində tədqiqat ekskursiyaları, iş yerində sənaye qurğuları ilə tanışlıq və təcrübə,
sinifdə təkrarlanan bir təcrübə olmuşdur;
-"Adaptasiya edilmiş öyrənmə" - bir insana bir sosial varlıq, onun ehtiyacları və
qabiliyyətlərinə uyğunlaşmağa yönəldir.Xarakterik təcrübə yönümlü öyrənmə mo-tivasiyası,
müəllim və tələbənin bir-birinə öhdəliyi; fərqlənmə və öyrənmə inteq-rasiyası. Təlimin təhsili
adaptasiya edilmiş təhsil sistemində köklərə malikdir;
-"İnkişaf etməkdə olan təhsil" - şəxsin təbii qabiliyyətlərinin inkişaf tempini artır-maqdan,
xüsusi tədris metodları və təhsil texnologiyalarını tərtib etməkdən ibarət-dir, müəllimin şəxsi peşə
inkişafını tələb edir;
-"Mədəniyyət" və ya "mədəni-tarixi" - müxtəlif millətlərin xalqlarının etnokratik
xüsusiyyətlərini, onların öyrədildiyi mədəni və sosial mühitdən asılı olmayaraq, qorunmasıdır [7, s.
97-105].
Bir əvvəlki ilə müqayisədə yuxarıda təsnifatda mədəni-təhsil təhsil paradiq-masının
tərifinin tamamlayıcı çoxmədəniyyətli xarakterini qeyd edək.N.B.Krylova, biz mədəni təhsil təhsil
paradiqmasının müasir tərifinin ən tam əsasını tapırıq: "... paradiqma fərdi mədəniyyət və
məhsuldar, çoxmədəniyyətli təhsilin dəyərlərinə əsaslanır. Bu paradiqmi izah etmək üçün
mədəniyyətə dair dəyişkən, ehtimal, çox-ölçülü, polis sistemli ideyalar istifadə olunur.Təhsilin
mədəni paradiqması uşaqın idrak, davranış və fəaliyyət prosesində dəyər, mənəvi və əks-düşüncə
tərzinin yol-larını aktiv və tənqidi mənimsəməsini elan edir; böyüklərdən və kiçiklər arasında
bərabərlik əsasında uşaqların və yetkinlərin əməkdaşlığı arasında səmərəli, sosial yönümlü
fəaliyyətlər və yaradıcı qarşılıqlı əlaqələrin təmin edilməsi.Hər bir uşağın özünüidarə, öz
müqəddəratını təyin etmə və özünü qurma üçün şəxsiyyət və fərdi-lik şəraitinin yaradılması "[31,
səh. 4-5].
İ.Sergeev tərəfindən beş təhsil paradiqması müəyyən edilmişdir [54, səh. 120-124]:
-"ZUNovskaya" - fəaliyyətin əsas növü - müxtəlif tədris proqramlarının "dərinləşdirilməsinə" əsaslanan bilik və bacarıqların əldə edilməsi, tələbənin normal qəbu-lun bütün
mümkün imkanlarından çoxdur;
-"Kognitif" - bu paradiqmada inkişaf tədrisinin bütün konsepsiyaları yaradılır.
Əsas məqsədi, biliyin məcazi mənsubiyyətini yox sayan elmi-nəzəri (abstrakt-mən-tiqi)
düşüncənin inkişafıdır.
Onlar müasir pedaqoji praktikada geniş yayılmırdılar, çünki tədris yüksək səviy-yədə təlim
keçirməyi təklif edir: "... həm orta məktəb müəllimi, həm də orta tələbə üçün dözülməzdir";
-"Humanist" - fikirlərə əsaslanaraq:1) uşağın müəllim kimi eyni ünsiyyət və fəaliy-yət
növüdür;2) fərdi məsuliyyət azad seçim şəraitində yaxşılaşdırılır;3) uğurlu təh-sil tələbə təhsilində
deyil, tələbənin daxili motivasiyasına əsaslanır;
-"Pragmatik" - gələcəkdə tələbə üçün nə faydası olacağını öyrənmək və öyrənmək lazım
olduğunu düşünməkdir;
-"Sağlam düşüncə paradiqması" - pedaqojinin əsas vəzifəsi təhsil olduğu və tələbə-lərin
təhsil və inkişafı olan komponentləri olan "məşhur pedaqogika" prinsiplərinə əsaslanır.
158
Yuxarıda və müəyyən təhsil paradiqmaları, onların əsas təhsil məqsədləri və konseptual
müddəaları öz tarixi və inkişaf tarixinə malikdir.Onların müxtəlifliyi pedaqoji xəzinəni və insan
sivilizasiyasının təcrübəsini təşkil edir. Onların əsasında dövrün yaratdığı sosial-mədəni mühitdə
məqsəd və insan fəaliyyəti haqqında bir və ya digər tarixi dövrün ideyalarına əsasən, dövlət və
cəmiyyətin təhsil və tərbiyə sis-teminə qoyduğu vəzifələrə və yeni bir pedaqojik paradiqmalar
ortaya çıxıb ortaya çıxır. Pedaqoji paradiqmalar həm də bilik, normativ və proqnostik funksiyaları
hə-yata keçirir, didaktikanın, pedaqoji tədqiqatların, axtarışların və təhsil fəaliyyətinin inkişafının
əsas istiqamətlərini müəyyən edir.
Pedaqoji paradiqmaların yuxarıda göstərilən anlayışlarını və müvafiq məqsəd və
qaydaları təhlil etdikdən sonra, çoxfunksiyalı funksional aspektlər nəzərə alın-maqla, şərtləri
paradiqmalara birləşdirilə bilər:tarixən pozulan, ictimai, ənənəvi pe-daqoji, eləcə də insan mərkəzli
(antropoloji) və humanist təhsil.
Köklü, köklü, dogmatik elementlərlə təcrübi öyrənmənin tarixi cəhətdən po-zulan
paradiqmalarına aid edilə bilər.Lakin, kollektiv və dogmatik paradiqmalar ic-timai paradiqmaya
daxil edilə bilər (Şəkil 1).
Ənənəvi pedaqoji paradiqmalar izahlı illüstrasiyalı öyrənmə, texnokratik (elmi və
texnokratik), bilikli, pedocentrik, ZUNovskaya (sxem 2) paradiqmalardır.
İnsan mərkəzli (antropologiya) paradiqmalar pragmatik, mərkəzi mərkəzli, sağ-lam
düşüncə, bilik, adaptasiya edilmiş öyrənmə, inkişafın öyrənilməsi, şəxsiyyət-humanitar, humanist,
şəxsiyyətlərə yönəldilmiş mədəniyyət kimi və mədəniyyət təhsili paradiqmalarını birləşdirir (3-cü
şəkil).
Ənənəvi pedaqoji paradiqmalar izahlı-izahlı öyrənmənin,
texnokratik), bilikli, pedocentrik, ZUNovskaya (sxem 2) paradiqmalardır.
texnokratik
(elmi-
İnsan mərkəzli (antropologiya) paradiqmalar pragmatik, mərkəzi mərkəzli, sağ-lam
düşüncə, bilik, adaptasiya edilmiş öyrənmə, inkişafın öyrənilməsi, şəxsiyyət-humanitar, humanist,
şəxsiyyətlərə yönəldilmiş mədəniyyət kimi və mədəniyyət təhsili paradiqmalarını birləşdirir (3-cü
şəkil).
Müxtəlif tarixi dövrlər cəmiyyətin inkişafına və potensial qabiliyyətlərini həyata
keçirmək istəyən fərdlərə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.Cəmiyyətdə təhsil priori-tetlərinin
dəyişdirilməsi müəyyən paradiqmaların dəyişdirilməsinə və yenilərinin yaranmasına gətirib
çıxardı.Paradiqma dəyişikliyi nəzəriyyəsini və təhsil və elmin tarixini nəzərdən keçirən və inkişaf
etdirən müasir filosoflar müəyyən bir paradiq-ma çərçivəsində bilikdə artım, elmi araşdırmalara
yeni yanaşmalar və yeni bir pa-radiqmalar meydana gətirirlər. Bu, müəyyən bir elm sahəsində
qabaqcıl fikirlərin davamı və inkişafıdır.
T. Kuhn üçün: "Bir başqa paradiqmadan sonra aşağıdakı kainatın elementlərini və bu
elementlərin davranışını müxtəlif yollarla xarakterizə edir.Ancaq paradiq-malar məzmundan daha
çox fərqlənir, onlar elmi ictimaiyyətin qəbul etdiyi qərar-ların üsulları, problem halları və
standartları mənbəyidir "[34, s. 142]. "Yeni kon-sepsiyalar, nəzəriyyələr, metodlar elmi ictimaiyyəti
və tədqiqat fəaliyyətlərini yeni fenomenal sahələrin proqnozlaşdırılması ilə bağlı nəzəriyyədən
istifadə etməyə və paradiqma dairəsində olan nəzəriyyələrin yenidən nəzərdən keçirilməsi yolu ilə
puldigmanın özünü və elmi islahatını inkişaf etdirməyə yönəldir" [58, s. . 512].
Şəxsiyyət-humanitar, humanist, şəxsiyyətlərə yönəldilmiş mədəniyyət və mə-dəniyyət
təhsili paradiqmalarının təriflərindən mənalı bir müqayisəli təhlil onların gələcək nəsillərə
ötürülməsinə və elmi və tarixi irsin yaradıcı inkişafına qadir olan yüksək mənəvi, mədəni
şəxsiyyətin təhsilinə münasibətini göstərir insanlıq. Digər tərəfdən, humanist paradiqma, kişilik
yönümlü dərinliklərdə ortaya çıxmış və şəx-siyyət mərkəzli mədəniyyətin görünmə paradiqması ilə
ortaya çıxması üçün ön şərtdir və bu, müasir mədəni-təhsil paradiqmasının tanınmasına gətirib
159
çıxarmışdır (Şəkil 3).Beləliklə, didaktiklər humanist yönümlü təhsil paradiqmalarının prioritet-lərini
açıqlayıb açıqlamışlar.
Müasir didacticsdə poliparadiqmatik yanaşma humanist və mədəniyyət təhsili
paradiqmalarının daha da metodoloji inkişafına imkan verdi (Sxem 4). Humanist və kulturoloji
paradiqmaların inkişafı hüdudları aşağıdakı didaktik yanaşmaları əhatə edir: insaflı (TB TB, BS,
Goncharenko, AI Zhurkov, AI Lyashenko, Y. Ma-levany, M.M.Murukova, A.Savçenko,
S.Tikhomirova və s.), Mədəni-tarixi (M.V. Golovko, VD Sharko, KL Shevnyuk, V.A.
Shenderovsky, R. M. Şcherbakov və s.), Sosioloji (V.F. Şapovalov, A.Ş.Şustov, R.M. Şerbakov və
s.), Ruhani-mənəvi (E.V. Bondarevskaya, O.V.Suxomlinskaya və s.). ), axioloji (İ.E. Likhtstein,
R.M. Şerbakov və s.), şəxsən yönümlüdür (E.V. Bondarevskaya və başqaları), eko-mə-dəniyyət
(A.V.Çernikova, V. Zagvyazinsky və s.), fəaliyyət (V. Lozovaya və s.), sistem (Bİ Bondar, İ.V.
Malofiyk, A.Savçenko və s.), Səlahiyyətləri (NV Bor-dovskaya, A.A. Rean, VV Kraevski,
A.V.Xutorskoy, A.Savçenko və s.). ), Politex-nik (NV Bordovskaya, PI Borovitsky, AI Bugaev,
P.F.Vinnichenko, S.E. Kame-netsky, B.D.Komissarov, D.Yramov Kramarov, A.M. Myagkova,
N.S. Purysheva, A.A. Rean, G.M. Chernobelska və başqaları.).
Yeni yanaşmalar və onlarla birlikdə ən yeni öyrənmə texnologiyaları və ən baş-lıcası
məlumatlar özlərini və digər psixoloji və pedaqoji elm və təcrübə sahələri ilə təsirlərin, imkanların
və əlaqələrin sərhədlərini genişləndirmək, humanist paradiq-maların bir dövründə inkişaf edir.
Bizim zamanımızda, dialoqçılar təhsil paradiqmalarının və öyrənməyə yanaş-maların
qarşılıqlı inteqrasiyasını (J. Bruner [12, s. 73-90], AI Pavlenko [40; 41; 42], A.V. Xutorskoy [62, s.
168-198] və s.). Didaktik yanaşmalar öyrənmə nəzəriy-yəsinin metodik potensialının müxtəlifliyini
inkişaf etdirir və formalaşdırır. Mədə-niyyət-təhsil təhsil paradiqmasının inkişaf etdirilməsinin
təməlini humanitar, mə-dəni-tarixi, sosioloq, şəxsiyyət-yönümlü, mənəvi əxlaq, yetkinlik əsaslı,
eko-mə-dəni, axioloji, politexnik yanaşmalar təşkil edir (4-cü şəkil).
Tədris paradiqmalarının dəyişməsi və inteqrasiyası müəllimlər və müəllimlərin nəzəri və
praktiki inkişafı, pedaqoji təcrübənin analizi və sintezi, onun tətbiqi və təhsil məzmununda
sistematik istifadə edilməsi üçün yaradıcı işi davam etdirməyi tələb edən bir öhdəlik funksiyası
yerinə yetirir.Lakin təbiət elminin məzmununun indiki mərhələdə islahatının prioritet istiqamətləri,
ilk növbədə, humanist və əlaqəli mədəni və mədəni paradiqmaların formalaşması və
konkretləşdirilməsi ilə müəy-yən edilir.
Humanistik təhsil paradiqması təbiət elminin məzmununun inkişafının ümumi bir istiqaməti
olaraq
"Humanization" və "humanitarizasiya" sözləri "humanizm" sözündən (insan, humanist
[20, s.76] və ya "humanitar" sözlərindən - digər insanlara kömək etmək istəyi [53, s. təbiət, təhsil,
insanlıq [66, s. 77]) - dünyaya baxış, insana məhəbbət, insan ləyaqətinə hörmət, insanların rifahı
üçün qayğı [57, səh. 196].
İnsanlar pedaqoji tarixi, İnsanlar mədəniyyət, elm və cəmiyyətin mərkəzinə çevrildikdə,
Rönesansa geri qayıdır və onlara hörmət edir. "Rönesans humanistlərin fikirləri - Vittorino da
Feltre, Francois Rabelais, T. Mora - humanizm prinsipləri əsasında pedaqogika qurdular. <...>
Məqsədləri M. Montaigne tərəfindən dəstək-lənmişdir: "Şəxsiyyət təhsil verən, inkişaf etdirən və
öyrədənlərin diqqət mərkə-zində olmalıdır"; YA A. Komensky, J.-J. Rousseau, I. G. Pestalozzi:
"Tədris olu-nan mövzular daha çox mənəvi inkişaf vasitəsi kimi istifadə edilməlidir və yalnız
məlumat əldə etmək üçün deyil" [64, s. 10-16]. XVIII-XIX əsrlərdə dünya şöhrətli şəxslər
tərəfindən hazırlanan humanist təhsil və tərbiyə ideyaları: I.F. Herbart, A.V. Dosterweg, D. Dewey,
G. Skovoroda, G. Spenser və digər tanınmış filosoflar, didaktika və pedaqoq.
160
XX əsrdə humanizm ideyaları müəllimlərin və psixoloqların mütərəqqi fikirlə-rini əhatə
etmişdir. A. Maslow, C. Rogers, V. Frankl, E. Fromm, əməkdaşlıq hu-manitar pedaqogika V.A.
Sukhomlinsky, A.S. Makarenko, V.F. Şatalov və başqa-ları.
A. Maslowun fikrincə, hər bir şəxsin özünü tamamilə həyata keçirə bilməsi üçün tək,
nadir, mütəşəkkil bir bütövlük kimi öyrənmək və məşq etmək lazımdır - fərdi özünü inkişafın daha
yüksək səviyyəsinə - özünü həyata keçirmək üçün [59, s. 288-289]. K. Rogers insanın özünü həyata
keçirməsi və özünü inkişaf etdirməsi potensial olaraq ona xas olan ən yüksək mənəvi zərurətdir.K.
Rogersin sözlərinə görə, hər bir insana həyat potensialını həyata keçirmək üçün imkan vermək
insani pedaqogika və psixologiya əsas məqsədi. V. Frankl və E. Frommın humanist ya-naşmaları
insana dünya və digər insanların anlayışına kömək edən bir tutum və bi-lik sistemi üçün ehtiyac
duydu.Bir şəxs elmlərin öyrənilməsi, bir fəaliyyət sahəsi, məqsəd və ya dəyəri ilə
məhdudlaşmamalıdır. Həyat müstəqil seçmə hüququ olan müxtəlif insan fəaliyyətinin bir sahəsinə
çevrilir [ibid., P. 286-301].
V.A. Sukomlinski yazırdı ki, insanın humanist tərbiyəsi insan fəaliyyətinin iki
funksiyasının necə birləşdiyindən və birləşməsindən asılıdır.Bir tərəfdən, obyektiv dünya bilik və
anlayışı, digər tərəfdən isə aktual yaradıcılıq işində özünü, onun da-xili mahiyyətini,
dünyagörüşünü, inancını, xarakterini ifadə edir [60].
Donetsk müəllim-innovator V.F. Şatalov bir müəllimin ən çətin tapşırıqlarından birini bir şagirdin ağılını necə inkişaf etdirmək, onu aktiv, güclü intellektual işə cəlb etmək, necə
düşünmək və öyrənmək bacarığı və bacarığı olan insanları necə yetişdirmək üçün necə həll etdiyini
həll etmişdir [27].
Hüman pedaqogiyasının qabaqcıl ideyaları müasir əhval-ruhiyyəni nəzərə al-mırdı.
Ukraynalı akademik S. Ü. Gonçarenko təbiətdə konseptual olan və bu pro-sesləri təhlil etmək üçün
başlanğıc nöqtələri olan "humanistləşmə" və "humanist-ləşmə" prosesini müəyyənləşdirir. "Təhsilin
insaniləşdirilməsi" yeni pedaqoji dü-şüncənin əsas komponentidir, pedaqoji prosesin bütün
komponentlərini nəzərdən keçirmək və onların insan yaradıcılığı funksiyası nəzərə alınmaqla
yenidən qiymət-ləndirilməsini nəzərdə tutur. Təhsilin insaniləşməsi məktəb və müəllimlərin diqqətini şagirdin şəxsiyyətinə çevirir, ona güvənir, hər bir yaş mərhələsində tam bacarı-ğı və
qabiliyyətlərini açıqlamaq üçün əlverişli şərait yaratmaq yolu ilə öz şəxsi məqsədlərini, ehtiyaclarını
və maraqlarını qəbul edir.Təhsilin humanizasiyasının pedaqoji prosesinin əsas mənası tələbənin
inkişafıdır [20, s. 76].
"Təhsildə humanitarizasiya" - təhsilin dünyanın əsasını və bütövlükdə mədəniy-yət
dünyasını, insanın dünyasını gənclər arasında humanitar və sistemli düşünmə-nin formalaşmasına
yönəltmək üçün elm əsaslarını öyrətmək mövzusunun əsaslı prinsipindən yenidən
istiqamətləndirmək; ümumi mədəni komponentlərin tədrisin məzmunu, formaları və metodları
sahəsində prioritet inkişafına və beləliklə, mək-təblilərin şəxsi yetkinliyini formalaşdırmağa,
yaradıcılıq qabiliyyətlərinin inkişafı-na, eləcə də faydaçı-iqtisadi, texnokratik yanaşmanın aradan
qaldırılmasına yönəl-miş tədbirlər sistemi insan və mənəvi dəyərləri laqeydliyi ilə təhsil və əmək
sistem-ləri. Gumanitarizmin ən vacib praktiki istiqamətlərindən biri təhsil məzmununun yenidən
nəzərdən keçirilməsi, onun ümumi mədəni irsin, etik konsepsiyaları, elm tarixini əlçatan bir şəkildə
əks etdirməsidir [ibid, s. 77].
Digər əsərlərində S.U. Goncharenko fiziki (təbii elm - TP) təhsili humanizasiya-nın və
humanitarlaşmanın ümumi istiqamətlərini müəyyənləşdirir: bir şəxs, insan-lıq və insanlıq haqqında
təhsilin məzmununun yaradılması; bir məktəb fənninin hu-manitar aspektini vurğulayaraq; fəlsəfə
tarixi, elm nəzəriyyəsi, elm metodikası ele-mentlərinin təlim kurslarına daxil edilməsi elmin sosial
və mədəni əhəmiyyətinin açıqlanması; elmi bilik nəzəriyyəsinə əsasən, tədris prosesinin qurulması
haqqında pedaqoji təhsilin məzmununa giriş [17, s. 6-7].
161
I. V. Rodygina təhsilin humanizasiyasını "... şagirdlərin şəxsiyyətini əxlaq, gö-zəllik və
universal insan dəyərləri meyarlarına əsaslanan ən yüksək sosial dəyər ki-mi formalaşdırmaq üçün
pedaqoji bir prosesdir. Eyni zamanda təhsilin humanitar-laşdırılması humanitar fənlər sahəsində
inkişaf etdirilən metodlardan istifadə edə-rək tələbələrin şəxsiyyətinin mənəviyyatını və
mədəniyyətinin formalaşmasına kö-mək edən pedaqoji bir prosesdir.İnsancıllaşdırma şəxsiyyətin
formalaşmasında həlledici rol oynayır və humanitarizasiya məsələsi hümanizasiya məqsədlərinin
hə-yata keçirilməsinə yönəldilmiş konkret yolları və metodları müəyyənləşdirir "[50].
Beləliklə, təhsilin "humanistləşmə" prosesi daha qlobaldır və həyatın demək olar ki,
bütün aspektlərini əhatə edir və öz vəzifələrində "humanitarizasiya" prosesi insaniləşdirmə
vəzifələrini yerinə yetirmək üçün bir vasitədir. İnsanlaşma məqsəd və nəticəsidir, humanitarlaşma
onlara nail olmaq üçün vasitədir.
Nəticədə, bu iki anlayışın öyrənmə prosesində əlaqələr və qarşılıqlı əlaqə yaranır.Təhsilin humanizmləşmə və humanizasiya proseslərinin qarşılıqlı əlaqəsi, aka-demik S.U.
Gonçarenko, bu proseslərdən hər biri digərindən ayrıdır və eyni za-manda bir-birinə bağlıdır, çünki
bu ayrılıq və əlaqəlilik qarşılıqlı zəruri postulatlar-dır. Gumanitarizma konsepsiyası ilk növbədə
insanın bütün elmləri, eləcə də ədə-biyyat və sənət daxil olmaqla, öz humanitar biliklərimizə
daxildir; İkincisi, bu kon-sepsiya hümanizmdir, insanlıq dəyərlərində ifadə edilən humanizm
etikasını təs-diqləyir [17, s. 8].
Yuxarıdakıları nəzərə alaraq, S.U. Gonçarenko humanistləşmə və humanitar təhsilin
yollarını görür:
- pedaqoji prosesin bütün iştirakçıları arasında əlaqələrin qurulması;
-pedaqoji prosesdə iştirak edənlər arasında mənəvi və emosional münasibətlər mədəniyyətini təşviq etmək;
- bir şagirdin anlaşma təcrübəsi olan məktəblilərin emosional dəyəri;
-İnsani şəxsiyyətin təhsilinə kömək edən pedaqoji prosesin normal fəaliyyətinə maddi və
texniki şərait yaradır: səmimi, insan, xeyirxah, mərhəmətli, inkişaf etmiş bir şəxsiyyət sayəsində və
başqa bir insanın ləyaqətinə hörmətlə yanaşmaq [20, s. 76].
Ukraynalı akademik ilə tamamilə razılaşdıq ki, təbiət elmləri fənləri üzrə tədris prosesi
ilə bağlı pedaqoji prosesdə humanizasiya tədrisin və tərbiyə məqsədlərinin, təhsilin məzmununa və
təhsil fəaliyyətinin motivlərinə humanistləşmə ilə bağlıdır.
Şəxsiyyətin formalaşmasının istiqamətini müəyyən edən cəmiyyət və kollektiv deyil,
mədəniyyətdir.Buna görə, təbiət elminin tədrisi humanistləşmə və humani-tarlaşma məsələsinin
tədris prosesinin humanist formalaşdırılması, ideoloji, mədə-ni, sosial, iqtisadi və etik funksiyaları
ilə həyata keçirilir. Bu, cəmiyyətdə davamlı-lığı, biliklərin köməyi və yığılmış mədəni və elmi
təcrübəni nəsildən-nəslə təmin edir.Digər tərəfdən, tələbələrin gələcək fəaliyyətinin xüsusiyyətləri
və nəticələri ilə fərqlənməsinə əsaslanan təhsilin humanist yönümlülüyü mütəxəssislərin xüsusi və
peşə hazırlığı, onların mədəni səviyyələri və peşəkar və yaradıcılıq fəaliyyətinin dairəsində özünü
inkişaf etdirmək qabiliyyətləri arasında sərhədləri düzəldir.
Beləliklə, təhsilin humanist yönümlülüyü təbiət elmləri, texniki və humanitar dövrlərin
fənnlərini tədris etmək, humanitar, sosial-mədəni, axioloji, eko-mədəni, mədəni-tarixi, mənəvi və
mənəvi cəhətdən inteqrasiyasına əsaslanan inteqrasiya olunan və dövrlərarası əlaqələrin həyata
keçirilməsində tədris prosesinin fokusu-dur, sistemli, tələbə mərkəzli, bacarıq əsaslı, fəaliyyətə
əsaslanan, öyrənməyə olan polytexnik yanaşmalar.
Fen təhsilinin humanist yönümlülüyü elmi prinsiplərə əsaslanır və elmin daxili və xarici
inkişafı, biliklərə, nəzəriyyə və sübut olunmuş təcrübəyə əsaslanan təcrü-bələrinə əsaslanır. Elmi,
162
mədəni və mənəvi məkanda insani bir insanı formalaş-dırmaq və özünü müəyyən etmək üçün
təhsilin bütün mərhələlərində tədris prose-sinə nüfuz etməlidir.
V.İ. Danilçuk, təbiət elmində təhsildə humanizasiya və humanitarizasiya pro-seslərinin
"elmi biliklərin inteqrasiyasiyasına keçid formasını dərinləşdirən və for-malaşdıran elmlərin sintezi
fonunda qarşılıqlı əlaqələrin nümayişinə qədər" oldu-ğunu ifadə edir [22, s. 10] və təbiət elmləri,
texniki və humanitar dövrlərin, elmi-nəzəri nəzəriyyələrin və s. Bütün bunlar bir dialoq nəzərdə
tutur: "... polyparadig-mal və bir insanın özünü özünə həssaslığı yalnız bir tədqiqatçı olaraq deyil,
texniki dönüşüm fəaliyyətində iştirak edən kimi" [ibid, s. 11]. Tədqiqatçı bilik anlayışına olan yol
özünü reallaşdırma üsulu kimi qəbul edildikdə, elmi biliklərin mənəvi po-tensialı refleksiv qavrayış
və səmərəli axtarış fəaliyyətində gerçəkləşdirildikdə, na-dir bir düşünmə tərzini yaratmaqda təhsilin
humanistləşmə və humanizm nəticələ-rindən birini görür. Alim, "... insanlığın təbiəti (təbii elm TP) şəxsiyyətin ümumi mədəni aspektlərinin inkişafını təmin edir: dünyagörüşü, müasir elmi və
texnoloji inkişaf prinsiplərinin anlaşılması, elmi və mədəni yönümlü biliklərin nəzəri və praktik
mənimsənilməsi yolları." Müasir elmin nailiyyətlərinin praktiki istifadəsi üçün ətraf mühit, sosial,
mənəvi nəticələr və məsuliyyət barədə məlumatlılıq "[22, s. 60-61].
Professor P.S. Atamançuk və P.İ. Samoylenko təbiət elminin təhsili humaniza-siyanın və
humanitarlaşmanın əsas tərəfi onun ümumi mədəni əhəmiyyətini, elm və mədəniyyətin qarşılıqlı
fəlsəfəsini müəyyənləşdirdiyini, onun ümumi mədəni əhəmiyyətini müəyyənləşdirdiyini diqqətə
çatdırır. "Elm, mədəniyyət, incəsənət əlaqələrinin təhlili və ətraflı öyrənilməsi vasitəsilə ətraf mühit
və dünyadakı hadi-sələrin vahid bir görünüşü" şəklində məlumat komponentlərindən ibarətdir [4, s.
45-47].P.S. Atamançuk və P. Samoylenko mədəni, ideoloji, elmi, mədəni, tarixi, elmi, tarixi və
bioqrafik, eko-mədəni kimi komponentləri əhatə edir.
Bizim fikrimizcə [44-48], ümumi mədəni funksiyaları yerinə yetirən və təbiət elmləri
fənlərinin tərkibində tələbələrin mədəni, elmi və mənəvi dünyəvi baxışla-rını təşkil edən bilik
komponentləri də daxil edilməlidir: mədəni və tarixi; mədəni və yaradıcılıq; mənəvi; mənəvi;
axioloji komponentlər.
Təbiət elmləri fənlərindən ümumi mədəni pedaqoji vasitələr, muzey pedaqogi-yası,
ekoloji pedaqogika və s. Tədris və tədris prosesinə daxil edilməklə humanizm pedaqogikasının
tətbiqi. didaktik prosesə mənəvi, əxlaqi və sosial-mədəni yönüm verir.Belə şəraitdə məktəblilərin
dünyagörüşünün inkişafı yalnız elmi biliklərə əsaslanır, həm də "oyun" və ekoloji hadisələrə, elmi
və bədii yaradıcılığa, insan və təbiət arasındakı əlaqələrə emosional dəyərli bir münasibət yaratmaq
yolu ilədir. Beləliklə, humanizm prinsipləri praktikasında təbiət elminin mədəniyyət yaratma
funksiyasını yerinə yetirir - insanı zənginləşdirir, onun mədəniyyətinin və dünya-görüşünün
inkişafına yardım edir Bu, humanist və mədəni tədqiqatların təhsil prinsiplərinin əsas prinsiplərinin
əks olunması və praktik təcəssümüdür.
Yirminci əsrin 90-cı illərin sonlarında humanitar təhsil paradiqması təhsil nəzə-riyyəsi və
praktikasında daha dərin bilik və inkişaf əldə edir.Müasir insancıllaşdır-manın və təhsilin
humanizasiyasının universal məqsədi, prinsipləri, müddəaları və xüsusiyyətləri akademiklər
S.U.Gonçarenko və Y.Malevyany tərəfindən hazırlan-mışdır [18; 38] və elm təhsilində humanist
təhsil paradiqmasının geniş yayılması və inkişafı üçün əsas olmuşdur. Onları düşünün.
Öyrənmə prosesində humanist paradiqmanın tətbiqinin məqsədi:
- "... ən yüksək dəyərlər və məna, həqiqət, yaxşılıq və gözəllik idealılarından təbiət, dünya,
kainat ilə insanlıq birliyinə olan inteqrasiya mənəviyyatının canlanması;
-Yerin təbiəti və ekologiyasına qarşı yırtıcı münasibətin aradan qaldırılması;
- müasir cəmiyyətin inkişafında humanist tendensiyaların dirçəlməsi, insanın ən yüksək
dəyəri hesab edildikdə;
163
-cəmiyyətin, məktəbin, ailənin yeni nəsillərə təklif etdiyi və şəxsiyyətin formalaş-ması üçün
əsas olan mədəniyyətin tərkib hissələri olduğu təhsil məzmununun yeni-lənməsi lazımdır;
- təhsilin yalanaşmasının yalnız dünya sivilizasiyasının dəyərlərindən deyil, milli
mədəniyyətin ənənələrindən də aradan qaldırmaqdır "[18; 38].
Akademiklər S.U.Qonçarenko və Yu.İ.Malevani təlimin humanist yönümün əsas
müddəalarını və xüsusiyyətlərini təsvir etmişdir:
-rasional antropocentrizm tələbənin insan ləyaqətinin təsdiqlənməsinə, yaradıcı potensialının açıqlanmasına kömək edir;
- şagirdin hörmət və etibar əsasında, şəxsi məqsədləri və istəklərini qəbul etməsi əsasında
qazanmaq və bacarıqlarını müəyyənləşdirmək və inkişaf etdirmək üçün ən əlverişli şəraitin təmin
edilməsi;
-insan özünə məxsus olan problemin həlli;
- təhsilin məzmununu qeyri-müəyyənlik, alternativlik prinsipləri ilə doldurmaq, tə-ləbələrin
təhlil etmək qabiliyyətini inkişaf etdirmək, müşahidə olunan hadisələrin ümumi və spesifik
xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün zəruri şərtdir;
-Riyaziyyat və təbiət elmləri xüsusi rol oynayırlar, təhsil prosesində ideoloji funk-siyaları
yerinə yetirirlər və elmi-nəzəri və analitik məlumatları sistemləşdirirlər və nəticədə dünyanın
mədəni və elmi bir formasını yaradırlar;
-qlobal problemlərin həllində təbii elm potensialını və insanların hərəkətlərinə görə
məsuliyyətini ortaya qoyan elmi biliklərə dəyər münasibətinin formalaşması;
-elm tarixində təlimatlı tarixlərin yaranma tarixi, yaradıcılarının taleyi ilə tanışlıq, elmi
düşüncənin inkişafında meydana çıxan səhvləri və ölü sonlarını sivilizasiya-nın inkişaf
etdirilməsində aşkar etdikləri həqiqətlərin təsiri daxil olmaqla, elm tari-xinin təbiət elmləri
elementlərinin tərkibində təbii elm təhsilinin tərkibində olan birləşmə, elmi tərcümələr və s. [18].
Humanistik təhsil paradiqmasının formalaşması və inkişafı yeni islahatçı teorik
istiqamətləri və metodik yanaşmaları, tədris prosesinin təşkili üsullarını və elm təh-silinin
fəlsəfəsini, psixoloji və pedaqoji elmlərin əlaqələrində müəyyənləşdirir.
Qiymətləndirilən İ.S. Sergeeva: "Müəyyən elementlər (humanist paradiqma - TP) bütün
müasir təhsil islahatı üçün güclü katalizator olub və pedaqoji fəaliyyətdə" tə-miz havanın nəfəsi
"rolunu davam etdirirlər [54, s. 123].
Təbiət elm təhsilinin məzmunu tədris prosesində humanizasiya və humanizm ki-mi
sahələri həyata keçirir: tələbələrin elmi həqiqətləri bilməsi üçün ön şərtlər yara-dır; elmin inkişafı
tarixi ilə tanışlıq; təbii hadisələri izah etməyə imkan verən əsas elmi konsepsiyaların və qanunların
öyrənilməsi; təcrübi bacarıqların və tədqiqat bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, problemləri həll
etmək üçün onların biliklərini tətbiq etmək bacarığı; tələbələrin elmi bir dünyagörüşü və düşüncə
tərzinin forma-laşması, dünyanın təbii elmi təsviri haqqında fikir; elmi biliklərin insan həyatında və
sosial inkişafında rolunun açıqlanması [23, s. 35].Beləliklə, təbiət-fənn təhsili məzmununun
humanist yönümlü olması məktəbdə təhsilin bütün mərhələlərini əhatə etməlidir.
Didaktikanın müasir inkişafı ən dinamik şəkildə mədəniyyət və mədəniyyət pa-radiqması
vasitəsilə mədəniyyətdə müəyyən edilmiş və əlavə edilmiş olan huma-nist paradiqma, təbiət elminin
humanistləşdirilməsi və humanizasiyası çərçivəsində həyata keçirilir.Eyni zamanda İ.S. Sergeeva
[23], V.D. Charcot [66] və digər di-dactists, humanist paradiqmanın müasir təhsilə yayılmasının
müxtəlif səbəblərlə qarşısını aldığını qeyd etdi. Müasir təhsilin inertiyasiyasını və təhsil sisteminin
və müəllimlərin fəaliyyətinin inşası və yönəldilməsi ilə bağlı fərd olaraq rədd edilmə-sinin
səbəblərindən biri də "... humanist paradiqma, pedaqoji prosesi böyüklər və uşaqların bir problemi
164
və ehtiyaclarının bir labirentinə çevrilməsinə çevrilir. ona "[66, s. 102]. Biz bu fikirlə
kifayətlənmirik. Bizim dialektik tədqiqatımız [45-48], habelə humanist və kulturoloji təhsil
paradiqmalarının davamçılarının əsərlərinin öyrənilməsi (TB TB), SS Serebryakova [55], EL
Shevnyuk [69] və digərləri) təbiət elmləri fənlərinin gələcək müəllimləri tələbələri uyğun olmayan
didaktik təlimə malik olmadığını göstərdi, bu müəllimlər və tələbələrə problemlərin bu labirentindən "götürür". Professional pedaqoji təhsilin humanist və mədəni yönümlü isti-qamətində
növbəsi, humanist paradiqmanın müasir təhsilə yayılmasının problemini həll edir.
Digər tərəfdən, filosoflar S.B. Krymsky, B.A. Parahonsky, V.M. Meyzerski, təhsilin
insanlıq məqsədli məqsədi "... elmi bilikləri sosial inkişafa, elmi biliklərin sosial və mənəvi, mədəni
və humanitar istifadəsinə xidmət edir" [32, s. 15] təbiət qanunlarını öyrənmə prosesində.Beləliklə,
filosoflar "öyrənmə prosesini epistemo-loji nailiyyətlərin mərkəzi əlaqəsi olan mənəviyyatın daha
geniş kontekstində bilik prosesini aktuallaşdırmağa imkan verən mədəniyyət, kommunikasiya və
özünübil-mə" prizmasından keçirirlər [ibid, s. 5].
Müasir təbiət elminin təhsili "humanist yönümlü" praktik və mənəvi prosesdə mühüm rol
oynayır "[7, s. 7-9) elm və mədəniyyət dünyasını mənimsəmə; "təbiət və cəmiyyət arasındakı
balansdakı narahatlıqlar" və onların aradan qaldırmaq baca-rığı olan gələcək vətəndaşların təhsili ilə
bağlı bilik prosesinə nail olur.Bu, təhsilin humanist yönümlülüyü tələbələrin sosioloji hadisələrə
yetərli və emosional-axioloji münasibətlərə yönəltdiyi deməkdir.
S.U. Gonçarenko və Yu.İ. Malevany, öyrənmənin mənəvi, ideoloji və sosial-mə-dəni
funksiyalarını ön plana çıxararaq, humanizasiya və humanitarlaşma proseslə-rinin təbii elm
təhsilinin məzmununu "elmi biliklərin" humanistləşdirilməsinə "yö-nəldəcəyini qeyd edir [38].B.S.
Gershunsky, "təhsil məzmununda ümumi mədəni komponentlərin prioritetli inkişafına yönəlmiş
tədbirlər sistemi" ilə təhsil prosesi-nin humanistləşdirilməsini və humanitarlaşmasını birləşdirir
[64].V.P. Andruşenko [2], S.U. Gonçarenko [17; 18; 38], A.İ. Lyaşenko [36], Yu.İ. Malevanoy [36;
38], A.Y. Savchenko [52], A.V. Xutskogo [61; 62], R.N. Şerbakov [72-75] yalnız yuxa-rıda
göstərilənləri təsdiqləmir. Elm adamları təhsilin mədəniyyətin digər əhəmiy-yətli didaktik rollarını
tanımırlar, təhsilin bütün mərhələlərində elm təhsilinin mə-dəni uyğunluq prinsipinə əməl olunması
problemini aktuallaşdırırlar.
"Təhsil Ansiklopediyası" "mədəniyyətin uyğunluğu pedaqoji bir prinsip olaraq təyin edir,
uşaqların cəmiyyətin mədəniyyət, insanları, ətraf mühit və təhsil prose-sinin baş verdiyi vaxt
tələblərinə uyğunlaşdırılmasını əks etdirir. <...>Mədəniyyət uyğunluq prinsipi, insan cəmiyyətini
təbii və sosial mühitin müxtəlif şəraitlərinə onların temporal ölçüsündə uyğunlaşdırmaq üçün
universal bir sistem kimi mək-təblilərin universal mədəniyyətə gətirilməsidir.Mədəniyyət
uyğunluğunun prinsipi bütün pedaqoji fəaliyyəti nüfuz etməli, məzmunun tərkib hissəsi və təlimin
qismən didaktikası daxil edilməlidir "[24, s. 442-443].
Bu gün elm təhsil mühüm mədəni funksiyası və cəmiyyətdə müvafiq bilik, me-todov və
texnologiya rolu tanınması adekvat təlim birgə keçirilməsi öz əksini tap-malıdır ki, mübahisəsiz
faktdır.Bu vacib məqsədə nail olmaq, təbiət elmində təhsi-lin mədəni uyğunluq prinsipinin tərifi və
praktik tətbiqi ilə əlaqədardır, çünki bu prinsip fizika, astronomiya, kimya, biologiya, coğrafiyanın
akademik fənlər kimi mədəni əks olunmasında, elmi biliklər arasında optimal əlaqələrin
yaranmasında və onun inkişafında əhəmiyyətinə dünya və milli mədəniyyət, bölgənin mədəniyyəti.
Təbiət elmləri təhsili sahəsində mədəni uyğunluq prinsipinin tətbiqinin əsas istiqa-mətləri
mədəniyyət, elm, texnologiyanın ən mühüm tarixi mərhələlərini öyrənmək və onların arasında
yazışmanın yaradılması üçün mütləq iki komponentdən ibarət-dir: dünya və Avropa mədəniyyəti və
elminin tarixi və milli tarix mədəniyyət və elm.
Fen təhsilinin mədəni uyğunluğu, humanistləşməsi və humanitarləşdirilməsi öy-rənməyə
texnokratik yanaşma alternatividir, humanist paradiqmada gələcək inki-şafa malik olan və tədricən
165
mədəni-təhsil təhsil paradiqmasının formalaşması üçün metodik əsasdır ki, insan mərkəzli və
politexnik yanaşmaları tədris prosesinə bir-ləşdirir.
Mədəni paradiqmanın formalaşması və onun elm təhsilində tətbiqi problemləri
Təbiət elmləri fənnlərini tədris edən bir sıra didaktik yanaşmalar humanist paradiqmaların bir dövründə inkişaf edərək tədricən paradiqmalar səviyyəsinə çatmaq, öz təsirləri,
imkanları və qarşılıqlı əlaqələrini həm özləri, həm də diaqnostika sahə-ləri ilə genişləndirə
bilər. Əsərlərində [45-48] humanitar, mədəni-tarixi, sosial-mə-dəni, mənəvi-əxlaqi, axioloji,
şəxsiyyətə, eko-mədəniyyətə, bacarıqlara əsaslanan, polytechnical didaktik yanaşmalara və
öyrənmə texnologiyalarına nəzəriyyənin müxtəlif metodik potensialını mədəni təhsil
paradiqmasının formalaşmasının təmə-lidir.
Təbiət elmində təhsil sahəsində mədəni paradiqmanın formalaşması təhsilin məzmununu,
onun mühitini, məqsədlərini, forma və vəzifələrini genişləndirmək məqsədi ilə bir sıra metodoloji
prinsipləri, prinsipləri və üsullarına əsaslanır.
Müasir elm təhsili məzmunu, elmi həqiqətlərə dair maraqlanan axtarışda akade-mik
fənnlərin dəyişdirilməsi, bir şəxsin ictimai əhəmiyyətli, elmi bilik mədəniyyə-tinin formalaşmasında
öyrənmə prosesini hədəfləyən mədəniyyətin tərkib hissələ-rində əksini tapır.Müasir mədəniyyət
fəlsəfəsində qeyd edildiyi kimi, "... insan fəaliyyətinin xüsusiyyətlərindən yalnız mədəniyyət
(maddi və maddi və onun kom-ponentləri - tarixi və mədəni yönümlü biliklər) bir insanın özünə
dönməsinə imkan verir. <...> Yaşayan şəxsiyyətin mücərrəd bilişsel fəaliyyətini axtarış prosesi ilə
təkcə təfəkkür və məntiqi düşüncə mexanizmləri vasitəsi ilə deyil, həm də özünü təşkil edən bir
təşkilatla dəyişdirin "[32, s. 11-12] və fərdi birliyin cəmiyyətə daxil olmasına öz töhfəsini verir.
Təbiət elminin tərbiyəsi, fizika, astronomiya, kimya, biologiya, coğrafiya və on-ların
bərpasının inkişaf etdirilməsinin prioritet istiqamətləri humanist və əlaqəli mədəni-mədəni
paradiqmanın formalaşması ilə müəyyən edilir.
elm təhsil kulturoloji paradiqma, biz metodoloji qaydalar, prinsipləri və təcrü-bələri təmin
təhlili və s sistem mədəni anlayışlar (qlobal və milli mədəniyyət, elm, mənəvi və maddi dəyərləri,
mədəni və elmi fəaliyyəti və genezisi işığında Təbiət elmləri content öyrənmək tikintisi bir sıra kimi
konkretləşdirmək. e.), təhsilin prio-ritet dəyərləri haqqında fikirlərin dəyişdirilməsi və əlavə
olunması, mədəni təməl-lərin və məzmunun genişləndirilməsi lakin qaydada təhsil subyektlərinin
məhsul-dar, sosial yönümlü fəaliyyəti göstərən təhsil prosesi, self-təhsil, fərdi və fərdi ya-radıcı
qarşılıqlı və hər tələbə və müəllim əməkdaşlıq hər bir tələbə öz müqəddəra-tını təyin üçün şərait
yaratmaq.
Mədəni paradiqmanın təbiət elmləri fənlərindəki diaqnostika sahəsindəki tərifi-nin
dəqiqləşdirilməsi təhsil prosesinə, təhsil məzmununa olan tələblərə, təhsilin mədəni yönümün əsas
prinsiplərinə, yanaşmalarına və prinsiplərinə daha da uyğun-laşdırmağa imkan verir.
Təbiət elm təhsilinin tətbiqi sahəsində mədəni paradiqmanın formalaşmasının və
inkişafının məqsədi aşağıdakılardır:
- təbiət elminin təhsilin mədəni bir fenomen olaraq ötürülməsinə, bütün tələbələrin məcburi
assimilyasiyasına yönəldilməsi "... standart və birləşdirilmiş informasiya blokları, müəllim və tələbə
arasındakı formal rolu əlaqələrinin dominantlığına üs-tünlük verən, aparıcı rolu müəllimə aiddir"
[31, s. 4], tələbə inkişaf dinamikasını müəyyənləşdirir. Elmi biliklərin əldə edilməsi kompleks
psixoloji prosesdir, dəyər-li və emosional mənalı, yaradıcı və özünü təşkil edir, keçər elmi biliklər,
bacarıq və qabiliyyətlərini praktikada istifadə etmək, elmi, tarixi və texnoloji təcrübənin – insanlığın mədəni irsinin mahiyyəti ilə mədəni və tarixi yönümlü biliklərin əldə edil-məsi;
-tələbələrin antikultural inkişafına kömək edən birmənalı və bir ölçülü sistem xüsusiyyətlərinin rədd edilməsi.Elmi biliklər, tələbələrə keçmiş və günümüzün mədəni irsini öyrənməyə,
166
gələcək üçün mədəni və maddi dəyərlər yaratmağa, cəmiyyətə qoşulmağa kömək etməyə yönəldən
bir mədəniyyət elementidir;
-təhsilin milli, Avropa və dünya mədəniyyəti ilə əlaqələrinin dərinləşməsi.Elmi bi-liklərin
mədəni təsirinin yeni bir keyfiyyət səviyyəsinə, təhsil prosesinin müxtəlif-liyinə, yaradıcılığına,
mədəniyyət potensialına və məhsuldarlığına yeni bir keyfiy-yət səviyyəsinə keçməsi "... şagirdin
özünün seçdiyi mədəni, yaradıcılıqla istifadə etməyə başladığı şəraitdə qoyulması onların dəyərləri,
normaları, (elmi - TP) bilik-ləri "[ibid, s. 14].
Fen təhsilində mədəni paradiqmanın inkişafının əsas istiqamətləri aşağıdakılar-dır:
- müəllimlərin şagirdlərlə bərabər əməkdaşlığı:
1) mədəni və tarixi nümunələrin və elmi bilişsel fəaliyyətin analoqlarının mənim-sənilməsi;
yalnız qanunlar, düsturlar və anlayışlar haqqında məlumat və problem-lərin həllində istifadə etmək,
laboratoriya və eksperimental işlərin yerinə yetirimə-si, həmçinin şəxsiyyətlərin - kəşflərin,
eksperimentlərin, texniki nailiyyətlərin və s. alimlərin, tədqiqatçıların və mühəndislərin
fəaliyyətinin mənbəyi olan sosioloji proseslər;
2) şagirdin maraqlarına və yaradıcı motivasiyasına əsaslanan fərdi öyrənmə "[31, s. 14];
3) idrak maraqlarının məhsuldar genişləndirilməsi və fərdi əhəmiyyətli biliklərin
sistemləşdirilməsi "[ibid, s. 17] tələbə və müəllim kimi;
4) tələbənin müstəqil yaradıcılığının bir hissəsi kimi, müstəqil öyrənmə və bilişsel fəaliyyəti
stimullaşdırmaq, şagirdin yaradıcı maraqlarını və qabiliyyətlərini müəy-yənləşdirmək və inkişaf
etdirmək "[31, s. 18] təbii elmlərin tədqiqatında. Bu fərdi maraq, mənalı və əsaslı əhəmiyyətli
hərəkətlər, elmi məlumatlar, üsullar, nümunə-lər və informasiya mənbələri əsasında həyata keçirilir;
-elmi və texnokratik təhsildən mədəni və elmi keçid dövrü keçirdikdə, "... hər kəs dünyayı
məhdudiyyətsiz öyrənmək hüququna malikdir, özü ilə bağlı olan zaman və məkandakı insan və
hərəkət onun istinad nöqtəsi olur" 28, s. 85] sosiallaşdırılması məqsədi ilə;
-tədris prosesinin bu informasiya məkanına qaytarılması, "... təbiətlə, təbiətlə qarşı-lıqlı təbii
kanallara qovuşur; dünya ilə harmoniya üçün zəruri olan həcmli məlu-matlara sahib olmaq üçün
"[ibid, s. 86].
Fen təhsilində kulturoloji paradiqmanın formalaşmasının və inkişafının əsas di-aktik
prinsipləri aşağıdakılardır:
-"Mədəniyyətin mahiyyətini, onun dinamikasını, məzmununu və ümumiyyətlə
komponentlərini, mədəni öz müqəddəratını təyin etmək və şagirdin müəyyənləşdi-rilməsi üçün
şərait yaratmaq qabiliyyətini ayırd etmək bacarığı" adlı mədəni uy-ğunluq və mədəniyyət
intensivliyi prinsipi [31, s. 87] - "tələbələrin təhsilin cəmiy-yətin mədəniyyətinə, insanların, ətraf
mühitə və təhsil prosesinin baş verdiyi vaxta uyğunluğunu əks etdirən" prinsipi "[24, s. 442]; "..."
keyfiyyət "və" dəyər "xüsu-siyyətlərinə əsaslanaraq müxtəlif mədəniyyət elementləri ilə təhsil
prosesinin yük-sək səviyyədə doyurulmasına başlanılır [31, səh. 75]; tarixi və mədəni-tarixi məzmunun vəzifələrini həll etmək və tərtib etmək, elm tarixi tarixində unudulmuş və ya itirdiyi
alimlərin, mühəndislərin, səyyahların tərcümeyi-hallarının araşdırılması, onların tarixin adlarının
laboratoriya vasitələrinə qaytarılması, tarixi eksperiment-lərin yenidən qurulması, həm də tarixin
yenidən qurulmasıdır. mədəni və elmi irs;
-səmərəlilik prinsipi - "... mədəniyyət yaradıcı, məhsuldar təbiəti ayrılması və tələ-bələrin
yaradıcılıq təcrübə üçün şərait yaratmaq təhsil imkanı" - onun yaradıcılığı xarakteri və insan
fəaliyyətini təmin etmək imkanı aşkar əlavə kulturosoobraznosti ilə bağlı ... "prinsipi.Tədqiqatın
(təbii elm - TP) real və praktiki məhsula (tələbənin yaradıcılığının yüksək motivasiyası, cəmiyyət
üçün və fərd üçün dəyər) istiqamə-tini müəyyənləşdirir ". səmərəliliyinin meyar ... müəyyən bir
167
tələbə yaradıcılıq məhsulu bu təhsil səviyyədə onun şəxsi mədəni nailiyyət deyil. "tələbə özünü
təhsil fəaliyyətinin qəlbində onun Prac-matic fəaliyyətinin fərdi maraq var.Tələbə fəaliy-yətinin
qiymətləndirilməsi "... kompleks olmalıdır, keyfiyyətcə, kəmiyyət deyil" [ibid, s. 77-86];
-multikulturalizm prinsipi - "mədəniyyətin müxtəlifliyi və müxtəlifliyini vurğula-maq,
mədəniyyətin bütün növ yerli mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsir edən bir prosesi kimi mədəniyyəti əks
etdirmək üçün təhsil mülkiyyəti; təhsil sistemlərində mədəni dəyərlərin, normaların, davranış
nümunələrinin və fəaliyyət növlərinin bütün müx-təlifliyinin qorunması və çarpılması üçün əlverişli
olan "şagird tolerantlığının for-malaşdırılması üçün şərait yaratmaq qabiliyyəti"; həm də tələbənin
mədəni şəxsiy-yətinin formalaşmasına və müasir cəmiyyətlərin mədəni müxtəlifliyinə dair anlayışa, insanların arasında mədəni fərqlərin qaçılmaz olmasıdır "[31, s. 86-87]. Mul-tikulturalizm
prinsipi V.S. Rukov olmadan "fərqli millətlərin xalqlarının etnokül-türel xüsusiyyətlərinin qorunub
saxlanılması və inkişaf etdirilməsində, nə öyrənil-dikləri mədəni və sosial mühitdən asılı olmayaraq
görürlər.Bir neçə millətdən olan uşaqlar bir sinifdə otururlarsa, müəllim öz bilişsel xüsusiyyətlərini
bilməli, tələbə-lərin etno-mədəni və mental xüsusiyyətlərini dəstəkləmək və inkişaf etdirmək üçün
lazımi üsulları tapmalıdır "[7, s. 103].
Fənn təhsili məzmununda mədəni paradiqmanın tətbiqinə əsas elmi və nəzəri yanaşmalar
aşağıdakılardır:
-mədəni-tarixi yanaşma - təbiət elminin məzmununun "sosial-mədəni istiqamətini" təşkil
etmək üçün bir sıra metodlar yaratmışdır ki, burada "elm tarixinin sosial elmi elementləri və elmi
tərcümələr elementləri orqanik şəkildə əks olunur" [38];
-Kulturoloji yanaşma "sosial-mədəni mühitin bir insana təsirinin xüsusiyyətlərini
mədəniyyətin (elmi, elmi biliklər və bunların nəzərə alınması və s.) Təsvir edilmə-si, müqayisə
edilməsi və öyrənilməsi metodları" nın bir qrupudur [31, s. 66] alim və təbiət elminin,
texnologiyanın, cəmiyyətin inkişafına təsiri;
-inteqrativ mədəni-fəlsəfi yanaşma - təbiət elm mədəniyyəti biliklərinin keçmişdə və müasir
fəlsəfi, humanitar və təbii fənlər üzrə tarixi konsepsiyaları ilə birləşdi-rilməsi;
-şəxsiyyətə yönəldilmiş yanaşma - "insanlara məqsəd, mövzu, nəticə və onun effektivliyinin əsas meyarı" [33, s. 33] "... cəmiyyətdə inkişaf və özünü reallaşdır-maq üçün
ehtiyacları" [10, s. 8];
-fəaliyyətin yanaşması - öyrənmə və bilik fəaliyyətini müstəqil işə və yaradıcılıq
fəaliyyətlərinə cəlb etməklə tələbələrin inkişafı üçün şərtləri müəyyən edən əsas vasitə kimi
qiymətləndirən bir sıra metodlar;
-polis müddəası (dialoq) yanaşması - "... digər insanlar ilə əlaqələr kontekstində şəxsi
inkişafa doğru tədris və tədris prosesinə yönəldilən" metodlar - müəllim, dostlar, valideynlər və s .;
-etno-psixoloji yanaşma - şagirdlərin zehni, etnik və psixoloji xüsusiyyətlərini nə-zərə
alaraq, şəxsi inkişafın beynəlxalq, milli və fərdi amillərinin birliyini nəzərə alan metodların həyata
keçirilməsi, onların təhsil və gündəlik mühitini;
-antropoloji yanaşma - "insan haqqında bütün elmlərdən təhsilin obyekti kimi siste-matik
istifadə edilməsi və pedaqoji prosesin qurulması və həyata keçirilməsində nəzərə alınması" üsulları
[19, s. 33];
-axioloji yanaşma - "... tələbə dəyər ehtiyaclarının formalaşmasına və tələbələrin yönümünə
kömək edən" üsullardan ibarətdir [33, s. 19], "... obyektlərin obyektiv-axioloji təbiəti (maddi və
mənəvi - TP) mədəniyyəti" [74, s. 31] elmi biliklərin mə-nimsənilməsi, anlaşılması və
transformasiyası prosesində;
168
-Hermeneutik yanaşma tələbələrin təbii elmlərə marağının artırılması üçün eyni za-manda
yuxarıda göstərilən yanaşmaların müxtəlifliyini birləşdirən metodların bir-ləşməsidir və tələbələrin
öyrənmə və bilişsel fəaliyyətinin artırılması və elmi bilik-ləri analiz etmək, sistemləşdirmək,
modelləşdirmək və birləşdirmək bacarıqları və qabiliyyətlərini artırmaq vasitəsilə öyrənmənin
effektivliyini artırmağa gətirib çıxa-rır. mədəni və tarixi yönümlü biliklər.
Təbiət elmləri təhsili məzmununun humanist və mədəni-tarixi istiqamətlənmə-sinin əsas
istiqamətləri və yolları aparıcı alim-didaçılar (PS Atamançuk, PI Saymo-lenko, VS Bezrukova, S.
U. Gonçarenko, V Kraevski, NB Krrylova, Yu.İ. Male-vany, A.Savçenko, VD Sharko, E.L.
Shevnyuk, A.V. Khutorskoy və s.). Elm adamları mədəniyyət ideyası universal, humanist bir ölçüyə
sahib olduğu təbiət elm təhsilinin məzmununun mədəniyyət kimi bir ölçüsünü təyin edir, çünki
"mə-dəniyyət insanın təkamülü deyil, insan çevrilməsidir" [15, s. 14]. Beləliklə, fənn təhsili
sahəsində humanist və mədəni paradiqmalar daha geniş yayılmış və univer-sal qəbul edilir və
öyrənməyə müxtəlif prinsiplər və ümumi yanaşmalar təklif olu-nur. Məktəb və müəllimlərə təbii
elmlərin tədrisi və tədrisi prosesində yeni üsulla-rın tətbiq edilməsi üçün əhəmiyyətli imkanlar
mövcuddur və tələbələr müxtəlif fər-di keyfiyyətlərin olduqca böyük potensialına malikdirlər; bir
insanın dünyagörüşü formalaşır və eyni zamanda, təbiətlə və onun qanunları ilə qarşılıqlı olaraq
həyatını quran bir insanın sosial cəhətdən əhəmiyyətli, elmi və məlumatlı mədəniyyətidir.
Nəticə
Tədris paradiqmalarının inkişaf tarixinin mədəni və tarixi irs olaraq öyrənilməsi metodik,
elmi, pedaqoji və ümumi mədəni əhəmiyyəti, psixoloji və pedaqoji elmdə yeni təhsil
paradiqmalarının formalaşması və inkişaf yolları barədə məlumatlandı-rılması üçün vacibdir təbii
elm, həm də ümumi təhsil.
Hümanist təhsil paradiqması dövlət təhsil sənədləri, yerli və xarici alimlərin çoxsaylı
tədqiqatları və nəşrləri ilə təsdiqlənən və təbiət elminin məzmununu tərtib edən prinsipləri yenidən
nəzərdən keçirməkdə kömək edən müasir sosial təhsil tə-ləbləri çərçivəsində dəstək və inkişaf
tapmışdır.
Təbiət elminin məzmununun humanistləşmə və humanitarləşdirilməsinin vəzi-fələri başqa
bir qlobal problemlə - insan probleminin müasir sosial nəzəriyyə və praktikanın ön planda
qalmasına və hümanist məsələlərə maraq doğuran bir artımla üst-üstə düşür.Müasir dünya
hümanizmi bir insandır ki, onun hüquq və vəzifələri, istəkləri və ehtiyacları dövlətin və cəmiyyətin
diqqət mərkəzində olmalıdır.
Список литературы:
1. Амонашвили Ш. А. Размышления о гуманной педагогике. М.: Издатель-ский Дом
Шалвы Амонашвили, 1995. 496 с.
2. Андрущенко В. П. Роздуми про освіту: статті, нариси, інтерв’ю. К.: Знання України,
2004. 804 с.
3. Атаманчук П. С., Поведа Т. П. Особливості гуманістичного супроводу навчальнопізнавальної діяльності учнів з фізики / Вісник Чернігівського дер-жавного педагогічного
університету імені Т.Г. Шевченка. Вип. 36. Серія: педа-гогічні науки. Зб. у 2-х тт. Т. 1.
Чернігів: ЧДПУ, 2006. № 36. С. 9-13.
4. Атаманчук П. С., Самойленко П. И. Дидактика физики (основные ас-пекты):
монография. М.: РИО МГУТУ, 2006. 245 с.
169
5. Балл Г. О. Гуманістичні засади педагогічної діяльності // Педагогіка і пси-хологія:
Вісник АПН України. 1994. № 2. С. 3-11.
6. Балл Г. О. Сучасний гуманізм і освіта: соціально-філософські та психо-логопедагогічні аспекти. Рівне: «Ліста-М», 2003. 128 с.
7. Безрукова В. С. Все о современном уроке в школе: проблемы и решения. М.:
Сентябрь, 2004. 160 с.
8. Белкин А. Еще одна парадигма образования // Высшее образование в Рос-сии. 2000.
№ 1. С. 92-97.
9. Бережнова Е. В., Краевский В. В. Парадигма науки и тенденции развития
образования // Педагогика. 2007. № 1. С. 22-28.
10. Бондаревская Е. В. Научно-теоретические основы личностно-ориенти-рованного
образования / Личностно-ориентированный образовательный про-цесс: сущность,
содержание, технологии: сб. науч. раб. Ростов-на-Дону: Ростов-ский госпедуниверситет,
1995. С. 5-22.
11. Бордовская Н. В., Реан А. А. Педагогика: учебное пособие. СПб.: Питер, 2006. 304
с.
12. Брунер Дж. Культура образования / [пер. с англ. Л. В. Трубициной, А. В.
Соловьева]. М.: Просвещение, 2006. 223 с
13. Бугаев А. И. Методика преподавания физики в средней школе: Теорети-ческие
основы: учебное пособие для студентов пед. ин-тов по физ.-мат. спец. М.: Просвещение,
1981. 288 с.
14. Буяльська Т. Б. Концепція, що потребує втілення / Національна освіта і школа:
Гуманітаризація та гуманізація. Хрестоматія. Т. 1. Хмельницький: Поділля, 1997. С. 38-45.
15. Введение в культурологию: учебное пособие для вузов. [Рук. авторс. коллектива и
отв. ред. Е. В. Попов]. М.: ВЛАДОС, 1995. 336 с.
16. Гершунский Б. С. Образование как религия третьего тысячелетия: гар-мония
знания и веры. М.: Педагогическое общество России, 2001. 128 с.
17. Гончаренко С. У. Гуманізація освіти як основний критерій розробки за-собів
реалізації сучасних технологій навчання. // Наукові записки. Серія: Педа-гогічні науки:
Засоби реалізації сучасних технологій навчання. Кіровоград : РВЦ КДПУ ім. В. Винниченка,
2001. Вип. 34. С. 3-8.
18. Гончаренко С. У. І все-таки гуманітаризація! // Педагогіка і психологія. 1995. № 1.
С. 3-7.
19. Григорович Л. А. Педагогическая психология. М.: Гардарики, 2003. 314 с.
20. Гончаренко С. У. Український педагогічний словник. Київ, 1997. 376 с.
21. Гусинский Э. Н., Турчанинова Ю. И. Введение в философию образова-ния. М.:
«Логос», 2000. 224 с.
22. Данильчук В. И. Гуманитаризация физического образования в средней школе
(Личностно-гуманитарная парадигма): монография. Волгоград: Пере-мена, 1996. 184 с.
23. Державний стандарт базової і повної загальної середньої освіти // Інфор-маційний
збірник Міністерства освіти і науки України: спецвипуск. 2004 (січень). №№ 1, 2. 64 с.
170
24. Енциклопедія освіти / АПН України; [гол. ред. В.Г. Кремень]. К.: Юрін-ком Інтер,
2008. 1040 с.
25. Загвязинский В. И. Теория обучения: современная интерпретация: уч.
пос. для студ. высш. пед. учеб. зав. 5-е изд., стер. М.: Академия, 2008. 192 с.
26. Ильин Г. От педагогической парадигмы к образовательной // Высшее об-разование
в России. 2000. № 1. С. 64-69.
27. Калмыкова З. И. Педагогика гуманизма. М.: Знание, 1990. 80 с. (Новое в жизни,
науке, технике: серия «Педагогика и психология». № 6).
28. Колесникова И. А. Педагогические цивилизации и их парадигмы // Пе-дагогика.
1995. № 6. С. 84-89.
29. Краевский В. В. Науки об образовании и наука об образовании: методо-логические
проблемы современной педагогики // Вопросы философии. 2009. № 3. С. 77-82.
30. Краевский В. В., Хуторской А. В. Предметное и общепредметное в образовательных стандартах // Педагогика. 2003. № 2. С. 3-10.
31. Крылова Н.Б. Культурология образования. М.: Народное образование, 2000. 272 с.
32. Крымский С. Б., Парахонский Б. А., Мейзерский В. М. Эпистемология культуры:
введение в обобщенную теорию познания. К.: Наукова думка, 1993. 215 с.
33. Культурология: учебное пособие / [Авторы-составители: О. И. Власенко, Ю. В.
Зайончковский]. Харьков: Парус, 2006 512 с.
34. Кун Т. Структура научных революций. М.: Прогресс, 1977. 300 с.
35. Ляшенко О. І. Концептуальні засади навчання фізики у середній школі // «Нові
технології навчання»: науково-методичний зб. [За ред. В. О. Зайончук та ін.]. К.: ІСДО, 1996.
Вип. 16. С. 139-144.
36. Ляшенко О. І., Мальований Ю. І. Концептуальні засади державного стан-дарту
загальної середньої освіти // Проблеми освіти: науково-методичний збір-ник. К. 1996. Вип. 5.
С. 22-26.
37. Малафіїк І. В. Дидактика: навчальний посібник. К.: Кондор, 2009. 398 с.
38. Мальований Ю. І., Гончаренко С. У. Педагогічна сутність гуманітариза-ції
шкільної освіти // Рідна школа. 1994. № 10. С. 30-34.
39. Мартинюк М. Т. Сучасні методичні системи навчання фізики в загаль-ноосвітній
школі // Проблеми методики викладання фізики на сучасному етапі: зб. статей. Кіровоград:
РВЦ КДПУ ім. В. Винниченка, 2000. С. 8-13.
40. Павленко А. И. Генезис образовательных парадигм: контуры интеграции /
Педагогічні науки та освіта: зб. наук. пр. Запорізького обласного інституту післядипломної
педагогічної освіти. Вип. V. Запоріжжя: ЗОР, 2009. С. 51-64.
41. Павленко А. І., Попова Т. М. Культурологічна система координат ро-звитку
сучасної фізичної освіти в Україні // Шлях освіти. 2007. № 1. С. 7-12.
42. Павленко А. І., Попова Т. М. Культурологічний вимір сучасної фізичної освіти //
Фізика та астрономія в школі. 2006. № 2. С.15-18; № 3 (окончание). – С. 14-15.
43. Падалка О. С., Нісімчук А. С., Смолюк І. О., Шпак О. Т. Педагогічні тех-нології:
навчальний посібник для ВУЗів. К.: В-во «Українська енциклопедія» ім. М.П. Бажана, 1995.
256 с.
171
44. Попова Т. М. Аксіологічна функція культурно-історичної складової змісту
фізичної освіти в загальноосвітній школі // Науковий вісник Ужгородсь-кого нац.
університету. Серія: Педагогіка. Соціальна робота. 2008. № 14. С. 124-128.
45. Попова Т. М. Гуманістична і культурологічна освітні парадигми у ро-звитку
сучасної дидактики фізики // Наука і методика: зб. науково-метод. праць; [гол. ред. Т. Д.
Іщенко]. К.: Аграрна освіта, 2007. Вип. 12. С. 119-124.
46. Попова Т. М. Гуманістична освітня парадигма і розвиток якості оцінювання знань
з фізики / Кредитно-модульна система підготовки фахівців: Зб. доп. VII Всеукр. наук.-метод.
конф. Запоріжжя: ЗДІА, 2007. С. 233-235.
47. Попова Т. М. Гуманістична спрямованість сучасної фізичної освіти у
культурологічній освітній парадигмі // Педагогіка і психологія формування твор-чої
особистості: проблеми і пошуки: зб. наук. пр.; [редкол.: Т. І. Сущенко (голов. ред.) та ін.]. –
Запоріжжя, 2006. Вип. 37. С. 270-276.
48. Попова Т. М. Сучасні освітні парадигми і дидактика фізики // Дидактика фізики і
підручники фізики (астрономії) в умовах формування європейського
простору вищої освіти: зб. наук. пр. Серія педагогічна. Кам’янець-Подільський: РВВ
К.-ПДУ, 2007. Вип. 13. С. 101-104.
49. Програми для загальноосвітніх навчальних закладів. Фізика. Астро-номія. 7-12
класи. Київ-Ірпінь: Перун. 2005. 80 с.
50. Родигіна І. В. Гуманізація та гуманітаризація природничо-наукової освіти
школярів: автореф. дис. … канд. пед. наук : спец. 13.00.01. Луганськ, 2000. 17 с.
51. Романов К. В. Культурно-антропологический подход к философскому
осмыслению методологических основ новой школы // Педагогика. 2009. № 5. С. 27-32.
52. Савченко О. Я. Дидактика початкової школи. К.: Генеза, 1999. 368 с.
53. Селивёстрова Е. Н. Культурологический подход к учебному предмету: взгляд с
позиций идеи развития / Основные тенденции развития дидактики: про-блемы и
перспективы предметности обучения: сб. научных тр. международной научно-практ.
конференции. [Под ред. Е. О. Ивановой]. Сост. Н. В. Мунина. М.: ООО «Образование 3000»,
2008. С. 35-41.
54. Сергеев И. С. Основы педагогической деятельности: учебное пособие. СПб.:
Питер, 2004. 316 с.
55. Серебрякова С. С. Подготовка будущих учителей физики к формирова-нию у
учащихся средней школы представлений об историко-культурной состав-ляющей
физической науки: дис. … канд. пед. наук. 13.00.02. Чита, 2005. 230 с.
56. Ситаров В. А. Дидактика: учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заве-дений.
[Под ред. А. В. Сластенина]. М.: «Академия», 2004. 368 с.
57. Словарь иностранных слов. [Под ред. И. В. Лехина, Ф. Н. Петрова]. М.: Гос. изд-во
иностр. и национальных словарей, 1955. 856 с.
58. Современный философский словарь. [Под общ. ред. проф. В.Е. Кеме-рова]. 3-е
изд., испр. и доп. М.: Академический проект, 2004. 864 с.
59. Столяренко Л. Д. Психология: учебник для вузов. СПб.: Питер, 2008. 592 с.
60. Сухомлинский В. А. Павлышская средняя школа. К.: РШ, 1977. 188 с.
172
61. Хуторской А. В. Методологические основы проектирования образова-ния в 12летней школе // Педагогика. 2000. № 8. С. 29-37.
62. Хуторской А. В. Современная дидактика: учебник для вузов. СПб.: Пи-тер. 2001.
544 с.
63. Хуторской А. В., Эткин Е. В. Методический клуб: человекообразующее обучение
// Физика в школе. 1990. № 5. С. 56-60; 1991. № 2 (оконч.). С. 56-60.
64. Черниченко В. И. Дидактика высшей школы: История и современные проблемы.
М.: «Вузовская книга», 2002, 136 с.
65. Шаповалов В. Ф. Философия науки и техники: о смысле науки и техники и о
глобальных угрозах научно-технической эпохи: учебное пособие. М.: ФАИР-ПРЕСС, 2004.
320 с.
66. Шарко В. Д. Методична підготовка вчителя фізики в умовах неперервної освіти:
монографія. Херсон: Видавництво ХДУ, 2006. 400 с.
67. Шарко В. Д. Реалізація поліпарадигмального підходу у навчанні учнів та
майбутніх учителів фізики / Безперервна фізико-математична освіта: проблема, пошуки,
перспективи: матеріали Всеукр. наук.-пр. конференції. Бердянськ, 2007. С. 101-103.
68. Шарко В. Д. Сучасний урок фізики: технологічний аспект: посібник для вчителів і
студентів. К.: СПД А. М. Богданова, 2005. 220 с.
69. Шевнюк О. Л. Теорія і практика культурологічної освіти майбутніх учи-телів у
вищій школі: автореферат дис. … докт. пед. наук. 13.00.04. К., 2004. 44 с.
70. Шиянов Е. Н., Ромаева Н. Б. Полипарадигмальность как методологиче-ский
принцип современной педагогики // Педагогика. 2005. № 9. С. 17-25.
71. Щербаков Б. Ю. Парадигмы современного образования: Человек и куль-тура. [Под
ред. Г. В. Драча]. М.: Логос, 2001. 144 с.
72. Щербаков Р. Н. Наука против науки на уроках физики // Физика в школе. 1993. №
3. С. 25-31.
73. Щербаков Р. Н. Социокультурные функции истории науки в процессе обучения
(физике) // Вопросы психологии. 1992. № 1-2. С. 67-73.
74. Щербаков Р. Н. Теоретические основы формирования у учащихся гуманистических ценностей (на материале обучения физике): дис. … докт. пед. наук. 13.00.01;
13.00.02. М. 2000. 417 с.
75. Щербаков Р. Н. Физика в контексте мировой культуры // Физика в школе. 1998. №
1. С. 46-50
173
ВЕЧНЫЕ ИМПЕРАТИВЫ: ДОБРО И ЗЛО В ПРОЗЕ ЭЛИФ ШАФАК
Мамедханова Наида Джамал гызы,
доктор филологических наук, профессор, заведующая кафедрой Теории и мировой
литературы Бакинского славянского университета.
E-mail: [email protected]
Тема добра и зла находит свою современную интерпретацию в романе
Элиф Шафак «Сорок правил любви». Ей интересен этико-психологический
аспект данной темы – раскрытие происхождения и последствия зла, нарушение
духовных императивов.
Творчество Элиф Шафак отличается своеобразием и оригинальностью.
Ее романы значимы умением автора прочувствовать свои образы, прожить их
жизнь, ощутить характеры. Художественный мир турецкой писательницы область глубоких психологических переживаний, острота постановки
нравственных проблем.
«Сорок правил любви» – роман со сложным психологическим
подтекстом. Вызывает интерес трактовка нравственных ценностей с
религиозно-философских
позиций.
Писательница
придерживается
фундаментальных постулатов суфийской философии: искреннее покаяние в
каждом из совершенных грехов, воздержанность от сквернословия, очищение
души от стяжательства и алчности, смирение, терпение, добродетельность.
Цель жизни – поиск любви, счастья и истины: истина и состоит в познании
Бога. Воля Бога направляет человека к добрым помыслам, а к греху
самонадеянный человек тянется сам через свою волю. Превыше всего чистая,
незапятнанная совесть и верность своим нравственным принципам.
Любовь в свете суфизма духовна. Она и есть определяющая форма
духовности. Любовь – высшая награда, даруемая человеку.
Писательнице свойствен свой стиль, выработанный мировоззрением и
подсказанный жизненным опытом. Манера письма Э.Шафак отчетливо
выявляется в языке романов. Психологический портрет придает характерам
выразительность, емкость и многозначительность. Психологические портреты
героев очень колоритны, каждый из них интересен яркими индивидуальными
чертами, естественностью поведения
Лиризм, свойственный прозе Э.Шафак, пронизывает всю атмосферу
романа и одновременно играет роль основы, на которой держится все
повествование. Роман служит своеобразным путеводителем по Востоку.
174
Средневековый восток в нем выступает не только как фон, оттеняющий
переживания героев. Восток – самостоятельный литературный образ,
заключающий в себе мистику, философию и духовность. Образ, живущий
своей жизнью, колоритной и буйной. Чарующий Багдад, магический Кайсери,
загадочная Конья, красочный Дамаск, побережье Черного моря, необозримые
азиатские степи, аравийские песчаные дюны, живописные склоны гор,
поросшие лесом, зеленые равнины и пустоши, таинственные караван-сараи
настраивают на романтическое и одновременно мистическое восприятие мира.
Перед читателем предстает восхитительный, полный самых неожиданных
сочетаний мир Востока. Базар медников, латунные и медные кофейники,
обитые узорчатой латунью сундуки для приданого, молоточки для колки
сахара, эмалированные дамасские подносы, груды вышивок, длинный ряд
палаток, торгующих парчой, расшитой металлическими нитями, горделивые
продавцы в тюрбанах. За каждым поворотом этого таинственного мира таится
что-то совершенно неведомое – улочки, высаженные по обе стороны
финиковыми пальмами, арабские лодки с высокими носами, стоявшие на
причале вдоль городского канала, переулок портных, орудующих иголкой,
линия часовщиков и ювелиров, резчиков слоновой кости и изготовителей
музыкальных инструментов.
Проза Э.Шафак заставляет читателя задуматься. Художник слова
замечает тысячи мелких деталей, сопоставляют их, а женская интуиция
помогает установить только им видимые закономерности. Романы,
проникнутые философским осмыслением жизни, содержат поучительность и
притчевость. Они оригинальны в сюжете, их герои не одномерны, а
многогранны и глубоки. Разум и чувства героев не безмолвствуют в отношении
к жизни и к человеку. Сила созданных ими образов выделяется
естественностью и национальной самобытностью. Перед нами герои редкого
мужества и выдержки, способные на великое чувство и готовые ради него
пожертвовать собой. Религиозно-нравственная основа художественных поисков
писательницы сводится к следующему: в жизни все закономерности
устремляются к вечному торжеству добра. Добро торжествует над злом. Это и
есть философское правило жизни. Влюбленность усиливает любовь к жизни и
позволяет полнее осознать себя и собственную ценность.
Ключевые слова: добро, зло, любовь, суфизм, Элиф Шафак.
175
ETERNAL IMPERATIVES: GOOD AND EVIL IN ELIF SHAFAK PROSE
Mamedkhanova Naida Jamal,
Baku Slavic University, E-mail: [email protected]
Abstract
The theme of good and evil finds its modern interpretation in Elif Shafak's novel “The Forty Rules of
Love”. She is interested in the ethical-psychological aspect of this topic - revealing the origin and
consequences of evil, a violation of spiritual imperatives.
Creativity of Elif Shafak is peculiar and original . The author’s novels are significant by her ability
to feel deeply the images, to live their lives. The artistic world of the Turkish writer is a field of deep
psychological experiences, the severity of the formulation of moral problems. "The Forty Rules of Love" - a
novel with a complex psychological overtones. It is interesting to observe how the writer interprets moral
values from religious and philosophical positions. The writer adheres to the fundamental tenets of Sufi
philosophy: sincere repentance in each of the committed sins, abstention from foul language, purification of
the soul from greed, humility, patience, and goodness.
The purpose of life is the search for love, happiness, and truth: the truth is knowledge of God. The
will of God directs man to good thoughts, and to sin an arrogant person stretches himself through his will.
Above all, a pure, untainted conscience and loyalty to the moral principles.
Keywords: Elif Shafak, evil, good, love, Sufism.
Тема добра и зла находит свою современную интерпретацию в романе Элиф Шафак «Сорок
правил любви». Ей интересен этико-психологический аспект данной темы – раскрытие
происхождения и последствия зла, нарушение духовных императивов.
Творчество Элиф Шафак отличается своеобразием и оригинальностью. Ее романы значимы
умением автора прочувствовать свои образы, прожить их жизнь, ощутить характеры.
Художественный мир турецкой писательницы – область глубоких психологических переживаний,
острота постановки нравственных проблем.
«Сорок правил любви» – роман со сложным психологическим подтекстом. Вызывает интерес
трактовка нравственных ценностей с религиозно-философских позиций. Писательница
придерживается фундаментальных постулатов суфийской философии: искреннее покаяние в каждом
из совершенных грехов, воздержанность от сквернословия, очищение души от стяжательства и
алчности, смирение, терпение, добродетельность. Цель жизни – поиск любви, счастья и истины:
истина и состоит в познании Бога. Воля Бога направляет человека к добрым помыслам, а к греху
самонадеянный человек тянется сам через свою волю. Превыше всего чистая, незапятнанная совесть
и верность своим нравственным принципам.
Любовь в свете суфизма духовна. Она и есть определяющая форма духовности. Любовь –
высшая награда, даруемая человеку. В Элле Рубинштейн, прекрасной жене и заботливой матери,
сильно развито чувство семейного долга. Именно преданность дому заставляет молодую женщину в
пользу семейных ценностей отказаться от карьерных амбиций.
Духовный контакт с Азизом З. Захарой открывает ей другую истину, совершенно новое
восприятие семьи: для человека самая большая ценность – близкие отношения в семье, ровная,
доверительная атмосфера.
Семья – органичное отражение единства духовного и физического мира человека. Именно в
здоровой семье, основанной на взаимной любви, формируется личность и закладываются основы
нравственного климата общества. Элла дорога Дэвиду, прежде всего, как мать его детей. Эта любовь
лишена сердечного тепла, участия и стремления понять чужое сердце. Поэтому любовь к чужому
человеку не воспринимается Эллой как нарушение нравственного долга. Осознав свою любовь к
176
Азизу З. Захаре, она стремится ей противостоять, но не находит опоры в этой борьбе. Элла не
сомневается в верности своих нравственных представлений. Важна человеческая суть отношений.
Переписка с Азизом З. Захарой постепенно перерастает в крепкую привязанность и верную
дружбу, на основе которой и возникает всепоглощающая любовь.
Разные характеры, резко отличающиеся друг от друга, полярные устремления и взгляды.
Достоинства Азиза З. Захары не ограничиваются удивительным талантом к писательскому
мастерству и интеллектуальными беседами. Он обладает качеством налаживать конфликты и
тактично разрешать ссоры. Герой пережил многое: юношеские забавы, бессодержательные
развлечения светской молодежи, неустроенность быта, материальные затруднения, безденежье,
отсутствие уравновешенной домашней жизни. Одаренный способностью любить жизнь, ценить
каждое прожитое мгновенье и отдаваться ему со всей страстностью натуры, он из категории тех
сдержанных людей, которые глубоко переживают и глубоко чувствуют. Путь Азиза З. Захары,
ищущей личности и странника, можно трактовать как преодоление инерции, преодоление сильного
душевного потрясения, вызванного потерей любимого человека, преодоление самого себя.
«Познай свое истинное «я», и ты познаешь Бога», - пишет Э.Шафак (6, с. 60). Это и
определяет нравственно-психологическое бытие ее героя. Эллу привлекает аристократическая
утонченность, жизнестойкость натуры, душевная мягкость и бескорыстность Азиза З. Захары. Роман
«Сладостное богохульство» становится его исповедью, в которой впечатления от увиденного и
пережитого сплетаются с думами о пройденном пути, мудрым взглядом на жизнь. Он призывает
человека руководствоваться в жизни такими священными понятиями, как вера и религия. В
обращении к религиозному сюжету и к образу Джалаладдина Руми, персидского поэта-суфия,
сказывается его тяготение к этическому идеалу. Пронизывающие монологи Шамса Тебризи,
странствующего дервиша, толкователя сновидений, раскрывают богатый внутренний мир озаренного
божьим светом человека, а благородность мыслей, глубина суфийских идей утверждают другую
сторону существования героя – чередования сомнений и решительности, страха и смелости, отчаяния
и надежды. Мятежный и свободолюбивый герой стремится вырвать людей из жестоких тисков
суеверия и невежества. Благодаря эрудиции и силе мысли он приобретает авторитет среди своих
сподвижников. В молитвах, на вершинах этих философских созерцаний, обобщающих широчайший
круг явлений мира и человеческой жизни, царят покой и умиротворенность. Многогранность и
глубина содержания суфийских идей (аскетизм, ведущий к просветлению, отказ от жизненных благ,
сведение потребностей к минимуму, терпение, смирение), выразительность молитв приближают
людей через мистическую любовь к познанию Бога и слиянию с Ним. Только обращение к Богу ведет
человека к добру.
Роман Азиза З. Захары – это повествование о жизни, попытка разгадать тайну мироздания,
взгляд из прошлого на современность, в которой идет непрерывное столкновение достоинства и веры
с разрушительной силой порока и безверия. Суетные мирские дела, беспорядочность земной жизни
противопоставляются упорядоченности идеализированного мира.
Духовные скитания заставляют Азиза З. Захару пересмотреть свои прежние жизненные
принципы. Он встречается с известными учеными, принимает участие в дискуссиях о толковании
Корана, осматривает достопримечательности, изучает нравы и обычаи, характерные черты каждой
местности. В паломничестве обнаруживается подлинная духовная сущность человека. Он
оказывается перед выбором следовать естественным побуждениям разума и сердца, своим желаниям
и эмоциям или действовать вопреки морали. Азиз З. Захара осознает истину: нельзя жертвовать своей
индивидуальностью во имя выгоды и ложных, не приносящих успеха целей. Нельзя воздавать злом за
зло.
Писательнице свойствен свой стиль, выработанный мировоззрением и подсказанный
жизненным опытом. Манера письма Э.Шафак отчетливо выявляется в языке романов.
Психологический портрет придает характерам выразительность, емкость и многозначительность.
Психологические портреты героев очень колоритны, каждый из них интересен яркими
индивидуальными чертами, естественностью поведения.
Лиризм, свойственный прозе Э.Шафак, пронизывает всю атмосферу романа и одновременно
играет роль основы, на которой держится все повествование. Роман служит своеобразным
177
путеводителем по Востоку. Средневековый восток в нем выступает не только как фон, оттеняющий
переживания героев. Восток – самостоятельный литературный образ, заключающий в себе мистику,
философию и духовность. Образ, живущий своей жизнью, колоритной и буйной. Чарующий Багдад,
магический Кайсери, загадочная Конья, красочный Дамаск, побережье Черного моря, необозримые
азиатские степи, аравийские песчаные дюны, живописные склоны гор, поросшие лесом, зеленые
равнины и пустоши, таинственные караван-сараи настраивают на романтическое и одновременно
мистическое восприятие мира. Перед читателем предстает восхитительный, полный самых
неожиданных сочетаний мир Востока. Базар медников, латунные и медные кофейники, обитые
узорчатой латунью сундуки для приданого, молоточки для колки сахара, эмалированные дамасские
подносы, груды вышивок, длинный ряд палаток, торгующих парчой, расшитой металлическими
нитями, горделивые продавцы в тюрбанах. За каждым поворотом этого таинственного мира таится
что-то совершенно неведомое – улочки, высаженные по обе стороны финиковыми пальмами,
арабские лодки с высокими носами, стоявшие на причале вдоль городского канала, переулок
портных, орудующих иголкой, линия часовщиков и ювелиров, резчиков слоновой кости и
изготовителей музыкальных инструментов. Образ Кимьи принадлежит к лучшим характерам
Э.Шафак. В ней привлекают простота и женственная грация, твердость духа и душевная мягкость,
чистота и непорочность. Писательница мастерски передает разнообразную гамму переживаний
серьезной, вдумчивой, кроткой и мечтательной девушки – от робкого пробуждения наивного
любовного чувства до упоения страстью. Ярко очерчен ее образ, страдающий перед лицом
невозможности счастья, тоскующий по недостижимому совершенству и гибнущий в борьбе за свою
любовь. Безотрадное чувство потери любви уносит жизнь девушки.
Для Кимьи любовь – это действие, а не пассивное созерцание. Шамс же воспринимает любовь
по-другому: для него она – покой. Влюбленность Шамса носит, скорее, платонический характер,
дарящий человеку умиротворение и вдохновение. Его отказ от Кимьи можно трактовать как
выражение внутренней борьбы между любовью к ней и верностью своим идеалам. Мыслитель,
преисполненный высоких нравственных побуждений, не рожден для спокойной и размеренной
жизни. Самоотречение он воспринимает не как источник смерти, а как символ просветленной и
мудрой жизни. Смерть как абсолютный конец, как уход без возврата, как небытие человека
противопоставляется Э.Шафак идее бессмертия и вечной жизни.
Именно в приближении к божественному началу все находит свое решение. Умирать
надлежит в благоговейном молчании. Умирая, душа человека, освободившись от земных невзгод,
возвращается к вечной жизни.
Одним из запоминающихся образов романа «Сорок правил любви» является Розы пустыни.
Неблагоприятные семейно-бытовые условия побудили девушку к продажности. Несмотря на
домашнюю тиранию и социальные невзгоды, ей удалось сохранить душу чистой. Она не
ожесточилась. Роза пустыни в романе предстает как заблудившееся, но упорно ищущее путь к
спасению существо. Шамс откликается на ее боль и предлагает возрождение. Она покидает дом
терпимости и проходит все этапы духовного самосовершенствования: покаяние, терпение,
благодарность Богу, упование на Бога.
Усмирение плоти становится для нее предпосылкой духовного роста: она приходит к
всепоглощающей любви к Богу и добродетельной жизни, обретает гармонию и душевный покой.
Цель человеческих усилий – это поиск Бога, а высшее благо – это и есть покой, достигаемый
благодаря обузданию своих желаний и умеренному образу жизни. Достойны жалости и презрения
только люди без прочных моральных устоев: люди, смирившиеся со своей судьбой, не питавшие
иллюзии в отношении своего будущего (Бейбарс, Иршад, Шакалья голова). На них так и не
снисходит божественная благодать. Погрязшим в телесных радостях созданиям не дано ощутить
полноту и красоту подаренной Богом жизни.
Особенность мировосприятия Шафак мы находим прежде всего в поисках истины Шамс ;
ищущий высший смысл жизни, познавая действительность и самого себя, Азиз З. Захара; по-своему
любящий Эллу и страдающий, теряя ее, Дэвид. Впечатляют самоотверженные женские образы
Э.Шафак. Писательница наделяет их замечательными качествами. Мягкая и нерешительная на вид,
но обладающая острым умом и проницательностью Элла владеет искусством придавать дому
атмосферу покоя и тихой гармонии. Доброжелательность к людям, чувство такта, деликатность и
178
сила воли отличают Розу пустыни. Интересен образ Кимьи, не перенесшей разлад мечты и
действительности. Любовь составляет цель всей ее жизни и помыслов.
Исходным принципом нравственно-религиозных воззрений Э.Шафак является признание
Бога как причины и источник, а всего существующего. Божественная любовь служит отправным
пунктом в поисках истины. Доброта и снисхождение должны с оставлять основу человеческих
отношений, а зло и насилие должны быть исключены из жизни. Деяния, связанные со злом,
ненадежны и непрочны. Человек не должен находиться в конфликте с гармонией. Столкновение духа
и плоти, веры и скепсиса, зла и возмездия, в конечном счете, завершаются победой духа. Элла
находит утешение в Захаре. Побеждает любовь, основанная на гармонии душ и тождестве
характеров. Требующая психологической гибкости и эмоциональной культуры любовь доступна не
каждом.
Проза Э.Шафак заставляет читателя задуматься. Художник слова замечает тысячи мелких
деталей, сопоставляют их, а женская интуиция помогает установить только им видимые
закономерности. Романы, проникнутые философским осмыслением жизни, содержат поучительность
и притчевость. Они оригинальны в сюжете, их герои не одномерны, а многогранны и глубоки. Разум
и чувства героев не безмолвствуют в отношении к жизни и к человеку. Сила созданных ими образов
выделяется естественностью и национальной самобытностью. Перед нами герои редкого мужества и
выдержки, способные на великое чувство и готовые ради него пожертвовать собой. Религиознонравственная основа художественных поисков писательницы сводится к следующему: в жизни все
закономерности устремляются к вечному торжеству добра. Добро торжествует над злом. Это и есть
философское правило жизни. Влюбленность усиливает любовь к жизни и позволяет полнее осознать
себя и собственную ценность.
Список литературы
1. Мамедханова Н.Дж., Ализаде А. Женский почерк в современной литературе.
Учебное пособие. Баку: Мутапрджим, 2018, 160 с.
2. Шафак Э. Сорок правил любви. Роман. М.: Иностранка, Азбука-Аттикус, 2012, 496
179
AYRİS MÖRDOKUN ERKƏN ROMANLARINDA PSİXOLOGİZM VƏ
EKZİSTENSİALİZM
Gasimova Salima Jabrail
Baku Slavic University, Azerbaijan, E-mail: [email protected]
Ədəbiyyatşünaslıqda belə bir ümumi fikir formalaşmışdır ki, ekzistensialist nəzəriyyəsi əhəmiyyətli
dərəcədə dəyişdirilmiş formada Mördokun 50-60-cı illərdə yazılmış romanlarının əsasını təşkil edir. Bir sıra
alimlərin fikrinə görə ekzistensializmə maraq yazıçıda bir neçə mərhələ keçmiş və son olaraq o, platonizmə
əsaslanan şəxsi etik və estetik sistemini qurmuşdur.
“Sartr. Romantik rasionalist” adlı oçerkini görkəmli söz ustadı və mütəfəkkiri Mördokun ilkin
inkişafında başlanğıc nöqtəsi adlandırmaq olar. Otuz ildən sonra da Sartr haqqında olan bu əsər Mördokun
yaradıcılığını dərk etmək üçün əsas proqram olaraq qalmaqda idi.
Filosof və yazıçı Ayris Mördokun ekzistensializmə münasibəti hər zaman ikili xarakter daşıyırdı.
Artıq bu problemi təhlil edən ilk əsərlərindən aydın olur ki, Mördok həvəslə ekzistensializmi təhlil edərkən
həm də onu tənqid edirdi.
Mördokun 50-ci illərdə yazdığı romanları eyni zamanda həm fəlsəfi, həm də psixoloji əsərlərdir.
Fəlsəfi ona görədir ki, həyatın mənası problemi elə əvvəldən süjet xəttinin əsas qurulrşunu təşkil edir. 1961ci ildə Mördok yazırdı ki, əvvəllər fəlsəfənin yerinə yetirdiyi bəzi məsələləri ədəbiyyat öz üzərinə
götürmüşdür, - bu sözlərlə o, şəxsi yaradıcılığının istiqamətini müəyyən edirdi. Bu növə aid nəsr əsərini
bədii ədəbiyyatın həqiqət axtarışı ənənəsini ifadə edən vəzifələrindən birinə aid etmək olar. Roman mücərrəd
ideyaların özünəməxsus inkişafı və intellektual müzakirələr formasındadır. Və onun qəhrəmanı hər zaman
mürəkkəb mənəvi seçim etmək zərurəti qarşısında qalır. Bununla yanaşı o həm də mütləq müəyyən həyat
fəlsəfəsinin daşıyıcısı olmalıdır. Məhz bu da bəzən ona düzgün qərar qəbul etməyə, düzgün və ağıllı seçimi
həyata keçirməyə imkan vermir.
Mördokun romanlarının psixoloji olması bu sözün klassik mənada ifadə etdiyi kimi psixoloji deyil.
Yazıçı insanın daxili aləminə o qədər aludə olmuşdu ki, bəzən onun romanlarında reallıq müəllifin
nəzərindən ötüb keçirdi, qəhrəmanın şüurundan kənarda mövcud deyildi və bu reallıq onun hiss və həyəcanı
içərisində itirdi. Məsələnin belə qoyuluşunda böhran tendensiyası gizlənirdi. Hələ yaradıcılığının
başlanğıcında hər hansı bir xüsusi daxili, mənəvi, psixoloji, və elə buna görə də universal həqiqət
axtarışında olan Mördok insan psixikasında qaranlıq, dağıdıcı məqamların tədqiqi ilə maraqlanır, öz
diqqətini ağrılı hisslərin təhlilinə cəmləyirdi. O, Ziqmund Freydin psixoloji təhlilinin əsaslarını qeyd-şərtsiz
olaraq qəbul etmədi, lakin onların təsiri ilə nevrozlar və onların səbəbləri ilə maraqlanır, bəzi romanlarının
qəhrəmanlarını nevroloji vəziyyətlərdə təsvir edirdi. İkinci romanındakı mənəvi problemlər kompleksi –
xeyir və şərin qarşıdurması, şərin sehri, mənəviyyatın aşağı düşməsi və ona ehtiyacın zəruriliyi, sonda
patologiyaya gətirib çıxara biləcək şəxsiyyətin unikallığı, - sonrakı illərin bir sıra əsərlərində - “Zəng”
(1958), “Kəsilmiş baş” (1961), “Təkbuynuz” (1963), “Mələklər zamanı” (1966) - növbəti inkişafına qədəm
qoydu.
Mördokun ilk romanlarında onun yaradıcılığında indiyə qədər mühüm olan məsələlər araşdırılır.
Mərkəzdə - seçim və məsuliyyət problemi, bəzən isə törədilmiş əməllərə, qəbul edilmiş qərarlara görə günah
problemi durur. Bu problemlə bağlı olan digər bir mühüm problem – azadlıq və azadlığın yoxluğu
problemidir.
Mördokun qəhrəmanlarının düşdüyü situasiyalar belə düşünməyə vadar edir ki, müəllif ümumiyyətlə
qəhrəmanlarını seçim hüququndan məhrum edir, onların mürəkkəb taleyi isə əlçatmaz ali qüvvəyə tabedir.
Onu müxtəlif cür adlandırmaq olar – alın yazısı, tale, qismət, özünəməxsus məntiq və ya qəhrəmanın hər
hansı bir fəlsəfi və dini baxışlarını əks etdirən davranış modeli. Bu və ya digər halda Mördokun son
romanları onu göstərir ki, determinizm problemi onun yaradıcılığında hələ sona qədər həll olunmayıb.
Açar sözlər: ekzistensializm, yaradıcılıq, Ayris Mördok, roman.
180
PSYCHOLOGY AND PHILOSOPHY OF EXISTENTIALISM IN THE EARLY
NOVELS OF IRIS MURDOCH
ABSTRACT
It is generally accepted in science that existential theory, naturally, largely transformed and became
the basis of Murdoch's novels of the 50s – 60s. According to a number of scientists, the writer's passion for
existentialism went through several phases and was replaced by the construction of her own ethical and
aesthetic system based on Platonism.
Essay "Sartre. Romantic rationalist", written in the mid-twentieth century, can be considered the
starting point in the progressive development of Murdoch – an outstanding English artist and thinker. Thirty
years later, the work about Sartre remains a program for Murdoch, a key to understanding her work.
The attitude of Iris Murdoch, philosopher and writer, to existentialism has always been dual.
Already from the first works analyzing this problem, it is clear that Murdoch, enthusiastically exploring
existentialism, paying due tribute to it, but at the same time criticized it .
Murdoch's novels of the 50s are both philosophical and psychological. Philosophical in the sense
that the problems of the meaning of life initially determined the nature of the Central conflict, story building.
In 1961, Murdoch wrote that literature took on some of the tasks previously performed by philosophy-in
these words, determining the direction of his own creativity. This type of prose can be attributed to the
tradition of fiction, which formulates one of its tasks the search for truth. The novel appears as a kind of
testing ground for the development of speculative ideas, intellectual discussion. And the hero is always faced
with the need to resolve a complex moral dilemma. In addition, he is necessarily the bearer of a certain
philosophy of life. And she sometimes does not allow him to make the right decision. To make the right and
reasonable choice.
Murdoch's novels are not psychological in the classical sense of the concept. The writer was so
immersed in the inner world of man that the reality in her novels sometimes eluded the field of view of the
author, did not exist outside the consciousness of the hero, dissolved in his experiences. In such statement of
a question the crisis tendency was concealed. Even at the very beginning of creativity in search of some
special inner, spiritual, psychological, and therefore universal truth Murdoch was fascinated by the study of
dark, destructive principles and forces in the human psyche, focused on the analysis of painful aspirations
and feelings. She did not accept unconditionally bases of psychoanalysis of Sigmund Freud, but not without
their influence became interested in neuroses and their reasons, and heroes of some novels plunged into a
neurotic state. The complex of moral problems defined in the second novel – the clash of good and evil, the
magic of evil, the fall of morality and the urgent need for it, the uniqueness of the personality, which in its
extreme manifestation can degenerate into pathology – was further developed in a number of works of the
following years – "Bell" (1958), "Severed head" (1961), "Unicorn" (1963), "time of angels" (1966).
In her first novels Murdoch raised questions that still remain important in her work. In the center-the
problem of choice and responsibility, and sometimes guilt for their actions, decisions. Another important
problem is related to it – freedom and non-freedom.
The situations in which Murdoch's heroes find themselves, the seemingly chaotic intricacies of the
novel existence repeatedly make us think that the author in general deprives her heroes of the right to
choose, and the complex twists and turns of their destinies are commanded by an incomprehensible higher
power. It can be called differently-fate, destiny, fate, a kind of logic or pattern of behavior dictated by some
philosophical or religious convictions of the hero. Even Murdoch's latest novels show that the problem of
determinism in her work is not completely solved.
Keywords: creativity, existentialism, Iris Murdoch, novel.
181
Ədəbiyyatşünaslıqda belə bir ümumi fikir formalaşmışdır ki, ekzistensialist nəzəriyyəsi
əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirilmiş formada Mördokun 50-60-cı illərdə yazılmış romanlarının
əsasını təşkil edir. Bir sıra alimlərin fikrinə görə ekzistensializmə maraq yazıçıda bir neçə mərhələ
keçmiş və son olaraq o, platonizmə əsaslanan şəxsi etik və estetik sistemini qurmuşdur.
Mördokun ilk romanı 1954-cü ildə nəşr olunmuşur. Lakin Mördokun yaradıcılığını bir qədər
əvvəlki illərin fəlsəfi esseistikasından ayırmaq çətindir. Onun müəyyən mərhələsi 1953-cü ildə
yazılmış “Sartr. Romantik rasionalist” adlı oçerki oldu. Bu əsəri görkəmli söz ustadı və mütəfəkkiri
Mördokun ilkin inkişafında başlanğıc nöqtəsi adlandırmaq olar. Otuz ildən sonra da Sartr haqqında
olan bu əsər Mördokun yaradıcılığını dərk etmək üçün əsas proqram olaraq qalmaqda idi. Bu əsərdə
XX əsrin fəlsəfi fikirlərinin müxtəlif inkişaf yollarını əks etdirən müasir ədəbiyyatdan bəhs olunur.
Burada ilk növbədə Sartrın əsərləri təhlil olunur, lakin mahiyyət etibarı ilə bizim dövrün bütün bədii
mədəniyyətini əhatə edir. Mördok yalnız müasir nasirin və müasir romanın necə olduğu haqqında
deyil, həm də, onun fikrincə, onların əslində necə olması haqqında yazırdı, sətiraltı isə - onun
şəxsən özünün nəsr əsərlərinin necə olacağı barədə fikirlər qeyd olunur.
Mördok öz kitabında Sartr yaradıcılığını dərindən dərk etməsini və onun ideyalarının parlaq
təhlilini nümayiş etdirir, həmçinin ekzistensializmin ideyasının mahiyyətini xarakterizə edir. Artıq
burada, onun yaradıcılığı haqqında olan giriş hissədə biz maraqlı və çox çətin həll olunan bir məsələ
ilə üzləşirik. Bu isə ondan ibarətdir ki, Mördokun romanlarında tərənnüm olunan ideyalar genetik
olaraq nə dərəcədə ekzistensializmlə bağlı idi, Mördokun romanları nə dərəcədə “ekzistensialist”
romanlardır, bu cərəyanın fəlsəfi ideyaları ingilis ədəbiyyatında necə öz əksini tapmışdır?
Filosof və yazıçı Ayris Mördokun ekzistensializmə münasibəti hər zaman ikili xarakter
daşıyırdı. Artıq bu problemi təhlil edən ilk əsərlərindən aydın olur ki, Mördok həvəslə
ekzistensializmi təhlil edərkən həm də onu tənqid edirdi.
Mördokun 50-ci illərdə yazdığı romanları eyni zamanda həm fəlsəfi, həm də psixoloji
əsərlərdir. Fəlsəfi ona görədir ki, həyatın mənası problemi elə əvvəldən süjet xəttinin əsas
qurulrşunu təşkil edir. 1961-ci ildə Mördok yazırdı ki, əvvəllər fəlsəfənin yerinə yetirdiyi bəzi
məsələləri ədəbiyyat öz üzərinə götürmüşdür, - bu sözlərlə o, şəxsi yaradıcılığının istiqamətini
müəyyən edirdi. Bu növə aid nəsr əsərini bədii ədəbiyyatın həqiqət axtarışı ənənəsini ifadə edən
vəzifələrindən birinə aid etmək olar. Roman mücərrəd ideyaların özünəməxsus inkişafı və
intellektual müzakirələr formasındadır. Və onun qəhrəmanı hər zaman mürəkkəb mənəvi seçim
etmək zərurəti qarşısında qalır. Bununla yanaşı o həm də mütləq müəyyən həyat fəlsəfəsinin
daşıyıcısı olmalıdır. Məhz bu da bəzən ona düzgün qərar qəbul etməyə, düzgün və ağıllı seçimi
həyata keçirməyə imkan vermir.
Müəllif “əyləncəlik” funksiyasına etinasız yanaşmır, ondan çox geniş şəkildə istifadə edirdi.
Ancaq, eyni zamanda, dəhşətli hallar, vəziyyətlər böyük yazıçıların kimi, onun üçün də - psixoloji
təhlil obyekti, insan təbiətinin öyrənilməsi təcrübəsi və bədiiliyin şərti və materialı idi” (5, 121).
Mördokun romanlarının psixoloji olması bu sözün klassik mənada ifadə etdiyi kimi psixoloji
deyil. Yazıçı insanın daxili aləminə o qədər aludə olmuşdu ki, bəzən onun romanlarında reallıq
müəllifin nəzərindən ötüb keçirdi, qəhrəmanın şüurundan kənarda mövcud deyildi və bu reallıq
onun hiss və həyəcanı içərisində itirdi. Məsələnin belə qoyuluşunda böhran tendensiyası gizlənirdi.
Hələ yaradıcılığının başlanğıcında hər hansı bir xüsusi daxili, mənəvi, psixoloji, və elə buna görə də
universal həqiqət axtarışında olan Mördok insan psixikasında qaranlıq, dağıdıcı məqamların tədqiqi
ilə maraqlanır, öz diqqətini ağrılı hisslərin təhlilinə cəmləyirdi. O, Ziqmund Freydin psixoloji
təhlilinin əsaslarını qeyd-şərtsiz olaraq qəbul etmədi, lakin onların təsiri ilə nevrozlar və onların
səbəbləri ilə maraqlanır, bəzi romanlarının qəhrəmanlarını nevroloji vəziyyətlərdə təsvir edirdi.
İkinci romanındakı mənəvi problemlər kompleksi – xeyir və şərin qarşıdurması, şərin sehri,
mənəviyyatın aşağı düşməsi və ona ehtiyacın zəruriliyi, sonda patologiyaya gətirib çıxara biləcək
şəxsiyyətin unikallığı, - sonrakı illərin bir sıra əsərlərində - “Zəng” (1958), “Kəsilmiş baş” (1961),
182
“Təkbuynuz” (1963), “Mələklər zamanı” (1966) - növbəti inkişafına qədəm qoydu. Bu əsərlərdə
insanın sosial həyatdan təcrid olunması xətti məntiqi olaraq başa çatdı.
Mördokun bu illərdəki yaradıcılığında dünyaya daha nikbin baxışların və müsbət etik
platforma axtarışı, modernist romanlarına xas olan ümumi solipsizmin (subyektiv idealizm)
qarşısının alınması cəhdlərini kimi meylləri də yaranmışdı. Bu ideya “İtburnu” (1962), “Al və
yaşıl”(1965), “Sevimli və yaxşılar” (1968) romanlarında öz əksini tapmışdı. Son nəticədə isə bu,
aparıcı ideyaya çevrildi.
Mördokun ilk romanlarında onun yaradıcılığında indiyə qədər mühüm olan məsələlər
araşdırılır. Mərkəzdə - seçim və məsuliyyət problemi, bəzən isə törədilmiş əməllərə, qəbul edilmiş
qərarlara görə günah problemi durur. Bu problemlə bağlı olan digər bir mühüm problem – azadlıq
və azadlığın yoxluğu problemidir. Romanların əsas münaqişəsini bu cür müəyyən etmək olar –
seçim azaddırmı, ümumiyyətlə hərəkətlərin azadlığı mövcuddurmu, yoxsa o sadəcə insan zəkasının
qaçılmaz aldanışıdır, fantastik təxəyyülüdür? Lakin əgər mövcuddursa, mahiyyəti nədədir?
Mördokun qəhrəmanlarının düşdüyü situasiyalar belə düşünməyə vadar edir ki, müəllif
ümumiyyətlə qəhrəmanlarını seçim hüququndan məhrum edir, onların mürəkkəb taleyi isə əlçatmaz
ali qüvvəyə tabedir. Onu müxtəlif cür adlandırmaq olar – alın yazısı, tale, qismət, özünəməxsus
məntiq və ya qəhrəmanın hər hansı bir fəlsəfi və dini baxışlarını əks etdirən davranış modeli. Bu və
ya digər halda Mördokun son romanları onu göstərir ki, determinizm problemi onun yaradıcılığında
hələ sona qədər həll olunmayıb.
Tədricən Mördoku maraqlandıran problemlər bir çox əlavə baxışlar və çalarlar almağa
başladı. Varlığın mənası haqqında düşünməyə meylli olan yazıçıda bu fəlsəfi məsələnin təmiz
şəkildə qoyulması, situasiya və qəhrəmanlarını isə yalnız bu ideyaların daşıyıcısı etmək arzusu
yaranır. Bunun üçün romanda çox az miqdarda zaman göstəricilərinin qalması, müasir həyatın hər
hansı bir təsadüfi, mövcud olmayan atributlarının olması lazım idi. Məsələn, anlaşılması bir qədər
müəmmalı, mürəkkəb olan “Təkbuynuz” əsəri də belə yaranır.
Oxucu üçün Hanna Krin-Smitin evində qəribə hadisələrin nə zaman baş verməsi və
ümumiyyətlə həmin evin harada yerləşməsi haqqında suala cavab vermək çətindir. Evi süni
simvolik mənzərə əhatə edir. Bir tərəfdə - qorxulu soyuq dəniz, digər tərəfdə - heç bir ağac
bitməyən boş səhra, onun arxasında gecələr yaşıl işıq saçan keçilməz ağaclıqlar. Ətrafda insanlar
azdır, lakin onlar romantik, hətta qotik üslubda yazılan əsərlərin qəhrəmanlarını xatırladır. Burada
Ceyn Ostinin (xüsusilə də “Nortenger abbatlığı”) və Tomas Qardinin, lakin daha çox “Tufanlı
aşırım” romanının müəllifi Emili Brontenin təsiri hiss olunur. “Təkbuynuz” Mördokun iblisanə
ehtirasların baş qaldırdığı, lakin obrazlılığın qaranlıq rəmzlərlə müəyyən edildiyi romanlar sırasına
aiddir. Marian Teylor Hanna Krin-Smitin evinə ona fransız və italyan dillərini öyrətmək üçün gəlir.
Onu evin qəribə ab-havası, evin o qədər də çox olmayan sakinlərinin sirliliyi heyrətləndirir.
Tədricən bu sirlər ona agah olmağa başlayır. Sən demə Hanna yeddi il əvvəl öz ərinə xəyanət etmiş
və onu öldürməyə çalışmışdı. O, arvadını evə həbs edərək çıxıb getmişdi. Lakin bu Marianın ilk,
amma yanlış fərziyyəsi idi. Sonradan o, öyrənir ki, “məhbusların” heç biri – məhz onlar evin
sahibəsinin ətrafında olanlar idi - əslində onu bu hərəkətinə görə günahlandırmırlar. Hamı bilir ki,
Hannanın əri – kobud, pozğun bir insandır, Hannaya, yüksək mədəniyyət və mənəviyyata malik
olan bir qadına əzab verən bir canavardır. Lakin o, burada da yanılır. Daha sonra Marianın
Hannanın öz ərindən qorxmadığını da anlayır. Öz günahı və iztirabları üzündən o, özünü evə həbs
etmiş, öz həyatını könüllü işgəncəyə çevirmişdir. Lakin Marianın ən sonuncu kəşfi onu heyrətə
gətirdi – Hanna heç də əzab çəkmir, onun həyatı və həbsi – özünəməxsus bir oyuna bənzəyir, və bu
oyunda günah və vicdan əzabları oynanılır, və cahil insanlar üçün bu, bir aktrisanın teatrıdır. Hanna
yalançı ilahi kimi əzab və əziyyəti bir vasitə kimi istifadə edir. Hannanın ona öz ərini əvəz etmiş
“gözətçisi” Ceraldı öldürdükdən sonra vəziyyət kulminasiya nöqtəsinə çatır. Hanna bunu ona görə
edir ki, bu andan başlayaraq əsl əzabları göstərə bilsin.
183
Hanna kimdir - özünü dünyadan təcrid etmiş böyük qəlbli tənha qadın, yoxsa qaranlıq,
maniakal məhvedici ehtirasa malik pozulmuş bir canlıdır? Bu romanda hər şey ikimənalı və
anlaşılmayandır, burada hər bir fikir inanılmazdır, hərəkətlərin inkişaf ardıcılllığı gözlənilməzdir.
Əsərin əsas mövzusunu azadlığın mümkünsüzlüyü, varlığın sirli şəkildə proqramlaşdırılması
haqqında kədərli fikir təşkil edir. Platonun araşdırılması ilə məşğul olan filosof Maks Lejur qeyd
edirdi ki, “mənəviyyat baxımından biz hamımız əsirik, lakin azadlıq bizi sağalda bilməz...”.
Hannanı xilas etmək, onu reallığa, normal həyata qaytarmaq səyləri boşa çıxır. Oyun qurtardığı və
Hannanın sirrinin üstü açıldığı zaman onun yalnız bir çıxış yolu qalır – məhv olmaq. O, normal, real
həyata qayıtmaqdan imtina edir.
“... Bir çox insanlar eqoistik şüura malik olduqları üçün dünyanı olduğu kimi, digər
insanların hüquq və tələbatlarını, hətta ümumiyyətlə “Digər birinin” varlığını belə qəbul etməkdə
acizdirlər”, - V.V.İvaşevaya yazılan məktubda Mördok, “Brunonun yuxusu” əsərinin əsas ideyasını
təşkil edən, özünün illüziya konsepsiyasını belə izah edirdi (2, 159). Məhz bu konsepsiya bir qədər
sonra “Dəniz, dəniz” adlı kitabın ideyasını müəyyən etdi. “Dəniz, dəniz” romanının qəhrəmanı
rejissor Çarlz Erroubinin uzaq gənclik illərindən gələn təmizlik və məsumluq obrazından gözü
tutulmuş, bu hisslərin itirilməsi isə sanki onun həyatını məhv etmişdir. Ağlından çıxara bilmədiyi
bir obrazın təsiri altında o, ağlını itirmiş kimi hərəkət edir, öz təxəyyülünün reallaşmasının aydın
görünən və göz qabağında olan mümkünsüzlüyünü anlamır və ümumiyyətə anlamağa acizdir.
Mördok qeyri-adi həyat hekayələrini göstərməklə insanın gözünü açmağa, onu real həyatı olduğu
kimi görməyə məcbur etməyə, onun eqosunu eqosentrizmdən, ruhunu isə - təkəbbürlü
germetizmdən azad etməyə çalışır.
“Brunonun yuxusu” romanı isə bədii və intellektual eksperiment olması ilə daha çox
fərqlənirdi. Lakin, ondan sonra yazılan və öz müxtəlifliyinə baxmayaraq müəyyən bir bütövlük
təşkil edən kitablarda yeni tendensiya özünü büruzə verməyə başladı. Bu isə, müəllifin reallığa olan
marağının dərinləşməsində və bu reallığın insan həyatındakı birinci dərəcəli rolunu təsdiq
etməsində öz əksini tapan yaradıcılığının məzmununu aydın şəkildə genişləndirmək səyləri ilə bağlı
idi.
“Tor altında” (1954) adlanan ilk romanı ilə A.Mördok elə həmin andan, özünü hekayətinə
lirika elementləri və incə yumoristik çalarlar qatmağı bacaran istedadlı söz ustadı kimi göstərmişdir.
Artıq bu əsərdə roman yazıçısının gələcəkdəki fərqli xüsusiyyətləri də öz əksini tapmışdı: bu
incəsənət mövzusuna, yaradıcı şəxsiyyətin təsvirinə maraq, mənəvi və fəlsəfi problemlərə hörmət
hissi, personajların hərəkətlərinin müasir nəzəriyyələr - linqvistik fəlsəfə və ekzistensializm baxımından izahıdır. Mördokun bədii axtarışlarının özünəməxsusluğu bilavasitə onun peşəsi ilə
bağlı idi. Uzun illər yazıçı Oksford universitetində fəlsəfə, ilk növbədə isə ekzistensializm dərslərini
aparırdı. Müəllimlik fəaliyyəti onun yaradıcılığına mane olmurdu: Mördok otuzdan artıq romanın
müəllifidir. O, mənəvi və fəlsəfi problemləri personajların taleyinin təsvirini vermədən şəxsi
həyatdan götürülmüş materiallar əsasında irəli sürür və onları həll edir. Çox zaman yalnız bəzi
detallar əsasında (qəhrəmanlar avtomobillərdə gəzir, təyyarə ilə uçurlar) hadisələrin XX əsrdə baş
verməsini müəyyən etmək mümkündür, çünki Mördokun romanlarında sosial-ictimai reallığın
yalnız ayrı-ayrı əlamətlərinə rast gəlmək olar və onlar romanın mərkəzi ideyasında əks olunmur.
Bununla yanaşı personajların şəxsi həyatı varlığın fəlsəfi izahının ümumi mənzərəsinə daxildir;
varlıq fəlsəfəsinin təsviri isə Mördoka görə insanın tənhalığına, onun taleyin təsadüflərindən,
ehtiraslardan asılılığına, həqiqətin ağlasığmazlığına, insanlarda qarşılıqlı anlama qabiliyyətinin
olmamasına, insan psixikasının Freydə görə izahına əsaslanır.
“Tor altında” romanı Mördokun ən parlaq romanlarından biri olaraq qalmaqdadır. Bu roman
həyatın natamamlığı, yalnız gözlənilən imkanlar hissi ilə köklənmişdir. Əsər “gizli fəaliyyət”, əksmədəniyyət hərəkatı, gənclərin qiyamı, “seksual ingilab” və beynəlxalq terrorizmə qədər olan
dövrdə yazılmışdı. Burada Britaniya adalarındakı həyatın ənənəviliyi və yeni dəbə düşmüş düşüncə
və əxlaq pozğunluğundan hələ korlanmayan köhnə Avropa cazibəsi hiss olunur. Həm də artıq
184
“kələkbaz romanların” cazibədar yaramazlıq və “böyük yol” romanlarındakı sadəlövh
xarakterlərinin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən Ceyk kimi sevimli “anti-qəhrəman” Mördokun
nəsr əsərlərində bir daha təkrarlanmayacaq. Görünür, ona görə də həyat komediyası burada onun
(həyatın) faciəli başlanğıcına nisbətdə üstünlük təşkil edir, və sadə möcüzələr hələ də, onları həyatın
dövranında görməyə qadir olan, personajlarla əsərə daxil olur. Heç nəyə baxmayaraq Mördok
yaradıcılığının problematikası artıq burada yaranmış və müəyyən edilmişdir, və artıq burada öz
təkrarolunmazlığı ilə seçilirdi.
Tədqiqatçılar N.P.Mixalskaya və P.V.Anikin yazırdı: Mördokun “dünyagörüşü ruhi
həyəcanla müəyyənləşirdi, lakin eyni zamanda istehzadan da məhrum deyildir. Bir çox qeyri-adi
vəziyyətlər, situasiyalar – yazıçının təxəyyülünün bir oyunu, onun həyatın sehrini açan şıltaq
fantaziyası idi. İstehza real hadisələr kontekstinə ekssentrik, qeyri-adi elementlərin daxil edilməsi
üçün bir vasitə idi. Mördokun romanlarının janr xüsusiyyətləri fəlsəfi və kələkbaz romanların,
intriqalar komediyası və lirik povestin cəhətlərinin birləşməsi ilə müəyyənləşirdi” (1, 63).
Mördokun kitabları sanki bir dəstə açar yığımına bənzəyir, özü də hər bir kəs kiçik bir sirli
qapını açmağa qadirdir, lakin bu, dünyanın sirr qapısı deyil, çünki onun sirri dərkedilməzdir.
Yazıçının bütün romanları öz mahiyyətinə görə məhz bu dərkedilməzlik və onun yaratdığı həyat
tragikomediyası haqqında yazılmışdır. İlk romanın adı çoxmənalıdır. Onu belə şərh etmək olar ki,
Ceyk özünü itirmişdir – öz hisslərində, istəklərində, hərəkətlərində çaşıb qalmışdır. Lakin məsələ
yalnız ondadırmı? “Qara şahzadə” romanında deyilir: “Pis insanlar zamanı daimi hesab etmirlər.
Onlar həyatın təbii səbəb-nəticə əlaqələrini görməzdən gəlirlər. Xeyirxah insanlar isə varlığı kiçik
toxunuşlu geniş əhatəli sıx tor kimi qəbul edirlər” (4, 52). Ceyk xeyirxah insan olmasa da, onu pis
insan da adlandırmaq olmaz, və o, yazıçının əksər qəhrəmanları kimi bu şəbəkənin (torun) altında
çapalayır. Mördoka görə özü özlüyündə bu “şəbəkə” nə yaxşı, nə də pisdir, lakin o, varlıqdakı
xaosun insan həyatındakı real təcəssümüdür.
Mördokun kinayəsi - çoxsimalı, müxtəlif formalar alan, insanın təcrübəsi və mövcud olduğu
bütün sahələrə yayılan yüksək, gözəl, qəmli, qorxunc və gülməlinin birləşməsidir. Belə kinayə
həqiqətən də komediya və faciəni təmiz halda qəbul etmir, lakin yazıçının yaratdığı mövcudluğun
təsvirini tragikomediyaya çevirir. Mördoka görə, birləşməsi mümkün olmayanın qeyri-təbii
birliyinin mənbəyi insan təbiətinin qeyri-mükəmməlliyində və sosial quruluşlarda deyil, varlığın
mütləq, yüksək paradoksunda – həyatla ölümün bir-birindən ayrılmasının mümkünsüzlüyündədir.
Mördokun fikrinə görə, artıq ölümün mövcud olması, və təkcə mövcudluğu deyil, həm də onun
qaçılmaz olması belə insanın mövcudluğuna keyfiyyətcə yeni şəkil verir, həyatı dərk etmək tərzini
dəyişir.
Ayris Mördokun yaratdığı bədii dünyada ölümün mövcudluğu hər yerdədir: “... dənizin
tənhalığı və xüsusi bir hissin, indi artıq ölüm hissi kimi dərk edilən, və sanki hər zaman mənimlə
olan hissdir” (3, 176). Əgər qeyd etsək ki, Mördokun kitablarında ölümün kölgəsi həyatı daha
kəskin formada hiss etdirir, bu o qədər də dəqiq fikir olmazdı, lakin məsələ bunda da deyil: o, həyatı
bütün ədalətsizlikləri və pislikləri ilə yaşamanın xüsusi gərginliyini ifadə edərək bu və ya digər
formada varlığın mövcudluğuna bir məna qatır. О, ikilidir və dialektik xarakter daşıyır, o
həyəcandır və anlaşılmır ki, onun kütlüyün, cansızlığın, qaçılmazlığının qarşısında səssiz dəhşətə”
(4, 304) tutulması özünü “insan bədəninin davamsızlığı, onun kövrək, tam olaraq kənar səbəblərdən
asılı olması”nın (“Dəniz, dəniz”) kəskin hissində büruzə verir, və ya əksinə, bədənin kövrək və
davamsızlığı ölüm qorxusu yaradır.
Qeyd edək ki, yazıçı və onun personajları üçün ölümün həyatı başdan-başa işıqlandırması
deyil, onun hər yerə, ilk növbədə isə sevgiyə yönəltdiyi ehtiyatlı, kiçicik bir şöləsi mühüm idi:
“Mən onun bir zamanlar mənə çox tanış olan simasına baxdım, və ilk dəfə olaraq onun bu
gözəlliyinin əbədi olmadığını anlayaraq, hiss etdim ki, onu heç vaxt bu qədər çox sevməmişdim” (4,
42). Məhz bu səbəbdən, Mördoka görə sevgi, şəhvət, sevgi həvəsi və cinsi həyat birbaşa və
185
qaçılmaz olaraq ölümlə sıx bağlıdır, onu yazıçının personajları da, məsələn, “Al və yaşıl” əsərinin
personajı gənc süvari leytenant da hiss edirdi: “Fransislə əlaqədar olaraq onun fikrində iki
təssəvvür qəribə şəkildə bir-biri ilə birləşirdi – cinsi həyatla və ölümlə ilk tanışlığı. Bu hər iki hadisə
sanki qaranlıqdan iki böyük qırmızı ox kimi onun üzərinə gəlirdi...” (3, 127).
Beləliklə, şəhvət hissi (Eros) həyat və ölüm arasında bağlayıcı vasitədir, və burada Mördok
Platona və onun ikiüzlü Erotuna əsaslanır – cismani və mənəvi gözəlliyə sevgi hissi, gözəlliyə və
xeyirxahlığa can atmaq. Bu ziddiyyət hətta onun romanlarının adında da öz əksini tapır - “Gözəl və
xeyirli”, “(Müqəddəs və kafir sevgi maşını” (1974). Buna görə də yazıçı sevgini aşağı hipostasiyada
“şəbəkə” kimi şərh edir: həm qədim, dinə uyğun mənada (“Lakin Davidi .... Saulun qızı Melxola
sevdi... Saul düşünürdü: qızımı ona ərə verərəm, qızım isə onu öz toruna salar”, Əhdi-ətiq, birinci
kitab, 18:19-20), həm də müasir fəlsəfi mənada, yəni azadlıqdan məhrum olma, əsir mənasında şərh
edirdi: “...o, öz sevgisini, onu əsirlikdə saxlayaran tükənməz və rəhmsiz sevgisini bu cür göstərirdi”
(“Zəng”).
Bu sevgi cismani və mənəvi bir sirr olmasına baxmayaraq, ölümə məhkumdur, çünki o,
ehtirasla bağlıdır. Yazıçı hər bir romanında onun, sevginin bir çox simalarının, yüksəliş və
enişlərinin, yoldan çıxarmalarının, ümidlər və ümidsizliklərinin, şənliklərinin, kədərli sevinclərinin
və sönmələrinin təsvirini vermişdir. Freydizmin bir çox müddəalarını qəbul etməməsinə, həmçinin
özünün “Qara şahzadə” romanında da hadisələrin natamam psixoanalitik Frensis Marlonun dilindən
ikimənalı şəkildə şərhi, Freydin psixoloji təhlilinə kinayə ilə yanaşması ilə izah olunsa da, sevginin
incəliklərini bu cür dərk etdiyinə və bildiyinə görə Mördok, yəqin ki, Freydə borcludur. Bu da çox
maraqlıdır ki, Mördoku çox zaman, tənqidi nöqteyi-nəzərdən, həddindən artıq romantik üsluba
meylliliyinə, təxəyyülünün həddindən artıq sərbəstliyinə, təsvir etdiyi bəzi hadisələrin, hətta
xarakterlərin belə həqiqqətdən uzaq olmasına görə tənqid atəşinə tutulurdu. Lakin buna
baxmayaraq, əgər əsərin ideyası bunu tələb edirsə, Mördokun təsviri erotika ilə zəngin olur – onun
təsvirləri sevgi imkanlarının, insana xas olan intensiv cinsi həyatı ilə bağlı bacarıqlarının plastik
duyğusunu yaradır. Romanda potensial seksual partnyor kimi bu və ya digər obrazın xarakteristikası
Mördokda ümumiyyətlə rast gəlinməyən təhlükəli gözlənilməz hadisələrdə deyil, sanki özü-özünə,
hər-hansı bir xüsusi seçim vasitəsilə və xarici görünüşdəki xüsusiyyətlər, portret və ya hərəkətlərlə
yaranır. Məsələn, Culian (“Qara şahzadə”), ledi Kitti (“Sözünün uşağı”) və ya Tobi Keş (“Zəng”)
obrazları da məhz belə yaxın, “cismani” təsvir edilmişdir.
Yazıçı hansı sevginin – dünyəvi yaxud səmavi – sevginin “daha yaxşı” olması haqqında
mühakimə yürütmür; o yalnız hər sevginin öz yolu olduğunu qeyd edir. Əgər cismani gözəlliyə olan
sevgi ölümün məhvedici başlanğıcına əsaslanırsa, bu gözəllik ölməz deyil, onun sonu vardır,
mənəvi gözəlliyə olan sevgi isə mükəmməlliyə nail olmağa yönəlmişdir və Mördoka görə, bu
səbəbdən sevginin sonuncu və yüksək pilləsi olan ölümün yaradıcı mənbəyinə qoşularaq
mükəmməli azad edir: “...şəxsiyyətin ölümü ilə dünya avtomatik olaraq mükəmməl sevgi
predmetinə çevrilir” (“Təkbuynuz”).
Yəqin ona görədir ki, bu “qotik”, qarışıq və qaranlıq romanda azadlığa çıxaran ölümün
mənası haqqında daha çox danışılır - qəhrəmanlardan birinin etirafında qeyd olunduğu kimi;
bataqlığa düşdüyü zaman özünü ölmüş hesab edərək birdən-birə ölümün mənası haqqında bütün
bildikləri ona agah olur: “Nə üçün Effingem hələ də anlamadı ki, bu bilik – yeganə əhəmiyyətə
malik olan faktdır, bəlkə də ümumiyyətlə yeganə faktdır? Vaxtında bunu başa düşsəydi – bütün
həyatını işıqlı yaşayardı” (24, 290). Bu fikri digər bir romanda – “Henri və Katon” romanında
personajlar arasında gedən dialoq yekunlaşdırır: “Ölüm hissi ilə yaşamağa qadir olanlar həqiqətə
görə yaşamağı bacarırlar, lakin insan demək olar ki, bu gücə sahib deyil” (3, 510).
Ayris Mördokun romanları mahiyyətinə gorə, məhz bu fikrin necə dözülməz olduğunu və nə
qədər az insanın - əllə sayıla biləcək dərəcədə - bu hissə dözə biləcəyini tədqiq edir. Son həqiqətlər
yüksəkliyində havada gərginlik azalır, nəfəs almaq çətinləşir, əksər hallarda o, öz qəhrəmanlarından
186
bu cür yüksəkilkləri də tələb etmir. Lakin yüksəkliyə aparan yol vadilərdən keçdiyi kimi, mənəvi
sevgi də cismani sevgidən yaranır, çoxmənalı Ölüm çoxlu sayda olduqca birmənalı ayrı-ayrı
ölümlərdən təşkil olunur. Yazıçı müvəqqəti və qısa zaman ərzində əbədilik qazanmağı bacaran,
böyük və əzəmətli varlıqların aşağı səviyyəli, sadə, gündəlik həyat tərzini böyük rəğbətlə, anlayış,
şəfqət hissi ilə qarşılayır. Onun istehza obyekti dünyanın boşluğu və mənasızlığı deyil, yalana
meyllilik, görünüşə aldanma (insan nəslinin ən qədim qüsuru), insanın şüurlu şəkildə və ya dərk
etmədən yüksək anlayışları aşağı anlayışlarla əvəz etməsi idi. Onun kitablarındakı tragikomediya
bununla başlayır, bununla da sona yetir – həyatdakı qarma-qarışıqlığın (xaosun) öhdəsindən gələ
bilməyən, əksinə, daha çox qarışıqlıq yaratmağı bacaran, bəzən isə məhvə aparan yanlış ləyaqətlə.
Onun personajları öz xoşları ilə özlərini aldadırlar, onsuz da aldadılmaq çox asandır. Şəhvət hissini
xəyali sevgi kimi, boş və mənasız bir marağı əsl qayğı kimi, xarici cazibədarlığı isə əsl xeyirxahlıq
kimi qəbul etmək asandır. Tragikomediyanın mənbəyi də elə bundadır. Hər şey seçimdən asılıdır.
ƏDƏBİYYAT SİYAHISI
1. Аникин П.В., Михальская Н.П. Английский роман XX века. М.: Высшая школа,
1982 , 192 с.
2. Красавченко Т.Н. Реальность, традиции, вымысел в современном английском
романе» // Современный роман. Опыт исследования. М., 1990. С. 127-155
3. Мердок А. Сочинения в 2-х тт. М., 2000. Т.1 - 624 с., Т.2 - 496 с.
4. Мердок А. Черный принц. М.: Азбука-Аттикус, 2015, 512 с.
5. Урнов М.В. Вехи традиции в английской литературе. М., 1986,380 с.
Müəllif haqqında məlumat:
Qasımova Səlimə Cəbrayıl qızı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Bakı Slavyan
Universitetinin Ədəbiyyat nəzəriyyəsi və dünya ədəbiyyatı kafedrasının dosenti.
About the author:
Gasimova Salima Jabrail, Doctor of philosophy in philological Sciences (candidate of
philology), docent (associate Professor) Department of Theory and World Literature Baku Slavic
University.
187
KADIN BİREYLERDE İSTENEN ÇOCUK SAYISININ
BELİRLEYİCİLERİ: BİGA İLÇESİ ÖRNEĞİ
Bahattin HAMARAT
Canakkale Onsekiz Mart University / Türkiye
Aykut YALVAÇ
Türkiye
ÖZET
Aileler ve bireyler istedikleri sayıda, istedikleri zamanda ve sağlıklı aralıklarla, bakabilecekleri
kadar çocuk sahibi olma, sorumluca karar vermeleri ve bu amaçla bilgi, eğitim ve araçlara sahip olmak
isterler. Bu bağlamda yapılacak çocuk sayısı önem kazanmaktadır.
Çalışmanın amacı kadın bireylerde istenen çocuk sayısını belirleyen faktörlerin ortaya konulması çocuk
sayısında etkili olan değişkenlerin belirlenmesidir. Araştırmada veriler anket tekniği ile elde edilmiştir. Bu
kapsamda 246 kadın bireye yönelik veri elde edilmiş ve analiz edilmiştir. Anket formunda kadın bireylerin
çevresel etki, eğitim etkisi, yaş tutumu, kürtaja yaklaşım, doğum yöntemi tercihleri ve korunmaya yönelik
tutumlarının istenen çocuk sayısını belirlemeye yönelik ifadelerden oluşan ölçekler yer almıştır. Gizil
değişkenler arasındaki ilişkiler yapısal eşitlik modeli ile araştırılmış ve araştırma modelinde eğitimin
çevresel etkiye, çevresel etkinin doğuma yönelik yaşı tutumuna ve korunma yöntemine yönelik tutuma etkisi
belirlenmiştir. Kadın bireylerin doğuma yönelik yaş tutumu ve korunma yöntemleri tutumunun kürtaja
yönelik davranışa veya turumu etkilediği kürtaja yönelik tutumun da istenen çocuk sayısını etkilediği
belirlenmiştir. Araştırmada doğum yöntemlerine yönelik bakışın koruyucu yöntem tutumunu etkilerken
istenen çocuk sayısına etkisi belirlenmemiştir.
Anahtar Kelimeler: Yapısal eşitlik modeli, aile planlaması, istenen çocuk, kürtaj, korunma.
188
RATING ACADEMY JOURNALS
www.ra�ngacademy.com.tr/ojs