2
3
Kagamitan ng Mag-aaral
Sinugbuanong Binisaya
Ang kagamitan sa pagtuturong ito ay magkatuwang na
inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at
pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat
namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na
mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng
Edukasyon sa [email protected]
Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi.
Kagawaran ng Edukasyon
Republika ng Pilipinas
i
Music, Art, Physical Education and Health – Ikalawang Baitang
Kagamitan ng Mag-aaral sa Sinugbuanong Binisaya
Unang Edisyon, 2013
ISBN: 978-971-9990-95-6
Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang
8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa ano mang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas.
Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang
isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga maaaring gawin ng
nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon.
Ang mga akda / materyales (mga kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto
o brand names, tatak o trademarks, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay sa nagtataglay ng karapatangari ng mga iyon. Pinagsikapang mahanap at mahingi ang pahintulot ng mga may karapatang-ari upang
magamit ang mga akdang ito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng mga tagapaglathala (publisher) at
may-akda ang karapatang-aring iyon.
Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon
Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC
Pangalawang Kalihim: Yolanda S. Quijano, Ph.D
Mga Bumuo ng Kagamitan ng Mag-aaral
MUSIC
Consultant &
Dr. Naila Y. Beltran
Coordinator:
Dr. Filomena T. Dayagbil
Authors:
Ma. Cheryl M. Toliao, Delia B. Pinos, Charmaine Vera A. Ramos,
Ritchie C. Barrera, Marilou M. Tamala, Riza A. Abayabay
Dorcas B. Siquijor, Ronil D. Manayon
Reviewers:
Miriam Braganza, Teresita L. Ga, Luz C. Jandayan
Illustrators:
Ronil D. Manayon
Layout Artists:
Tomas T. Pastor, Alberto M. Adlawan, Sheila Marie Laurel
ART
Consultant &
Dr. Emma Sungahid
Coordinator:
Dr. Ethel Abao
Authors:
Jennifer O. Artiaga, Eugene F. Calingacion, Joelyza M. Arcilla, Leonora A. Abarabar,
Raquel C. Solis, Josephine Alamacin, Janette P. Pacuribot, Oliver C. Catacutan
Reviewers:
Tomas T. Pastor, Jocelyn M. Conta, Eleanor V. Salgado
Illustrators:
Eugene F. Calingacion
Layout Artists:
Tomas T. Pastor, Alberto M. Adlawan, Sheila Marie Laurel
P.E.
Consultant:
Thelma C. Villanueva, Rebecca V. Delapuz
Writers:
Virginia T. Mahinay, Marites G. Popera, Maripaz F. Magno, Cherry C. Ochavillo
Editors:
Bernard C. Abellana, Gilda G. Berte
Illustrators:
Eduardo D. Ayo, Jr.
Layout Artists:
Ansal Q. Degamon, Alberto M. Adlawan, Sheila Marie Laurel
Encoder:
Daisy G. Dumaluan
HEALTH
Consultant:
Thelma C. Villanueva, Rebecca V. Delapuz
Writers:
Lelani R. Abutay, Voltair C. Asildo, Jemima C. Cabanilla, Eleonor T. Wahing
Editors:
Bernard C. Abellana, Gilda G. Berte
Illustrators:
Neil W. Maca
Layout Artists:
Owen Ronald B. Elicano, Alberto M. Adlawan, Sheila Marie Laurel
Encoder:
Nelvin M. Bermudez
Inilimbag sa Pilipinas ng Rex Book Store, Inc.
Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS)
nd
Office Address:
2 Floor Dorm G, PSC Complex
Meralco Avenue, Pasig City
Philippines 1600
Telefax:
(02) 634-1054 or 634-1072
E-mail Address:
[email protected]
ii
TALAAN SA MGA HISGOTANAN
MUSIC
Yunit 1
Rhythm: Pag-ila sa Tingog (“Sound”) ug
Kahilom (“Silence”) Sulod sa “Rhythmic
Pattern”....……..……………………………………
Rhythm: Pagpakita ug Pagsabot sa “Rhythmic
Pattern” sa Pagtukar og “Steady Beat”………
Melody: Pag-ila sa Taas, Mas Taas, Ubos ug Mas
Ubos nga Tono..…..………………………………..
Form: Pag-ila sa Susama ug Managlahi nga
“Musical Lines”....……..……………………………
Timbre: Paggamit sa Tingog Aron Makamugna
og Nagkalain-laing Timbre....……..…………….
Dynamics: Pag-ila sa Kusog, Igo-igo ug
Mahinay nga Tingog sa “Recorded Music”.....
Dynamics: Pagkanta Pinaagi sa Kusog,
Mahinay, Mas Kusog ug Mas Mahinay nga
Tingog nga Giduyugan sa Instrumentong
Pangmusika....……..……………………………….
Tempo: Pag-ila sa Paspas, Mas Paspas,
Mahinay ug Mas Mahinay nga Kanta sa
“Recorded Music”....……………………………..
Tempo: Paspas, Mas Paspas, Hinay ug Mas
Hinay nga Pagkanta nga Giduyugan sa
Instrumentong Pangmusika……..……………….
iii
1
4
7
9
15
17
20
24
27
Yunit 2
Rhythm: Pagkat-on og “Echo Clapping”....…….
Melody: Pag-ila sa Kataason ug Kaubuson sa
Tono ………………………………………………….
Melody: Pagsundayag sa Kataason ug
Kaubuson sa Tono Pinaagi sa Pagkanta o
Pagduyog Gamit ang mga Instrumentong
Pangmusika..…..………………............................
Form: Pagpasundayag sa Sinugdanan ug
Katapusan sa Kanta....……..…………………….
Timbre: Pag-ila sa mga Gigikanan sa Tingog......
Dynamics: Paglihok sa Daynamiks sa Kanta.......
Pag-ila sa Nagkalahi-lahing mga Tempo............
Pagtubag sa Nagkalahi-lahing mga Tempo……
30
35
37
41
44
48
51
55
Yunit 3
Rhythm: Pagmugna sa Simpleng “Ostinato
Patterns”...............................................................
Melody: Paghimo sa Simpleng “Melodic
Patterns”…..…………………………………………
Form: Pag-ila sa Gabalik-balik nga Linya sa
Kanta..…..…………………………………………...
Timbre: Pagsunod sa Nagkalain-lain nga
Gigikanan sa Tingog....……..……………………
Dynamics: Pag-ila sa Lihok sa mga
Mananap.............
Tempo: Paghimo og Lihok sama sa Lihok mga
Mananap....………
Texture: Pagkanta og Duha ka Balik-balik....……
iv
58
60
63
65
68
71
75
Yunit 4
Rhythm: Pagpatukar sa mga Simple “Ostinato
Patterns”....……..…………………………………...
Melody: Paghimo og Musical Staff o Body Staff..
Melody: Paghimo og Melodic Contour………….
Form: Pag-ila sa Gabalik-balik nga Linya sa
Kanta....……………………………………………...
Timbre: Pag-ila sa mga Tingog sa Nagkalainlaing Instrumentong Pangmusika....……..……..
Dynamics: Pag-ila sa Tingog nga kusog ug Mas
Kusog....................................................................
Dynamics: Pag-ila sa Mahinay ug Mas Mahinay
nga Tingog sa Musika....……..…………………..
Tempo: Pagkanta Pinaagi sa Paspas ug Mas
Paspas nga Tempo………………………………..
Pagkanta Pinaagi sa Hinay ug Mas Hinay nga
Tempo………………………………………………..
Ang Nipis ug Baga nga Tingog sa Musika……….
78
82
84
87
91
94
97
100
103
105
ART
Yunit 1: Debuho
Retrato……………..……..…………………………….
Ang Akong Pamilya.……..………………………….
Lihok Ko .…………..……..…………………………….
Debuho og Mga Bulak…..…………………………..
Mga Prutas………..……..…………………………….
Debuho og “Still Life” nga Kahoy ..………………..
“Still Life” sa Papel de Liha.…………………………
“Still Life” nga Alampat ug Bulak………………….
Lugar sa Akong Panumduman……………………
Lugar nga Gusto Kong Bisitahon…………………..
v
106
110
114
118
123
126
131
135
139
142
Yunit 2: Pagpintal
Pagpintal ug Mananap sa Yuta ………………..…
Pagpintal ug Mananap sa Tubig…………………
Pagpintal ug Mananap nga Nagpuyo sa Yuta
Pagpintal ug Mananap sa Dagat.…………..…..
Pagpintal ug Mananap sa Yuta ug
Dagat…………………………………………….
Magkasuhi nga mga Kolor…………………………
Organic ug Nagkalain-lain nga mga Porma ug
Grano………………………………………………..
Pagdebuho Gamit ang mga Linya, Kolor, ug
Porma………………………………………………..
Dyip: Hari sa Karsada………………………………...
Pagpintal og Butang…………………...…………….
144
150
155
159
162
166
169
173
177
179
Yunit 3: Pagprinta/Pagpamatik
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang mga
Dahon……………………………………………….
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang Pal-ak sa
Saging……………………………………………….
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang mga
Prutas ug Utanon…………………………………..
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang
Ginit…………………………………………………..
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang
Okra………………...............................................
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang “Popsicle
Sticks”….
Stick Puppet sa Okra, Pal-ak sa Saging ug
Tamatis……………………………………………….
Birthday Card Making Gamit ang
Ginit…………………………………………………
Christmas Card Making Gamit ang Ginit……….
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang Sayote……
vi
184
188
193
197
200
204
207
210
214
217
Yunit 4: Sculpture and 3-D Crafts
3-D Crafts sa Kinaiyahan…………………………….
3-D Crafts nga Ginama sa Tawo..…………………
3-D Crafts nga Gamit ang Papel..………………...
3-D Crafts nga Tabanog………....…………………
Paper Maché……..……..……………………………
Clay Modelling…..……..……………………………
220
224
227
229
231
233
P.E.
TALAAN SA MGA PAGTULUN-AN
Pagtulun-an
Palid
YUNIT I – MAKOMPASONG KAABTIK NGA KALIHOKAN
SA LIHOK SA LAWAS
Pagtulun-an 1 – Porma sa Lawas ug
Kalihokan (Body Shapes and
Body Actions) Ang Unang Adlaw
sa Lakaw (First Day Out)
……………..
237
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Lihok
(Movement (Skills)
……………...
240
……………..
……………..
……………..
240
241
241
……………..
……………..
……………..
242
244
244
……………..
248
Buluhaton 1
Buluhaton 2 – Jump Relay
Buluhaton 3 – Madula-dulaong
Justin (Playful Justin)
Buluhaton 4
Buluhaton 5
Dugang nga Pagtulun-an
Pagtulun-an 3 – Yano nga
Bamkanhong Sayaw nga Paagi sa
vii
Kumpas (Simple Folk Dance and
Rhythmic Routines)
Buluhaton 1
……………..
248
……………..
249
……………..
……………..
249
252
……………..
253
……………..
255
……………..
256
……………..
257
Pagtulun-an 5 – Pamarog ug
……………...
Panglihok (Posture and Body
Mechanics)
260
Pagtulun-an 4 – Salu-Salo ug Lumba
(Relays and Races)
Buluhaton 1
Buluhaton 2 – Ibabaw og Ilalom
(Over and Under)
Buluhaton 3 – Rayos sa Ligid
(Spokes of Wheel)
Buluhaton 4 – Maglukso nga Salusalo (Hopping
Relay)
Buluhaton 5 – Isda og Pukot (Fish
and Net)
Buluhaton 6 – Mag-uuma ug ang
Hangin (Farmers and the
Wind)
Buluhaton 1 – Kantahon ang (Sit
Down)
Buluhaton 2
Buluhaton 3
Buluhaton 4
Buluhaton 5 – Paagi sa Tonton
(PlumbLine Method)
Ebalwasyon
viii
……………..
260
……………..
……………..
……………..
……………..
261
261
262
262
……………..
263
YUNIT II – KALIHOKAN SA LAWAS SA NAGKALAIN-LAIN
NGA DAPIT, PATULTUL, AGIANAN, UG YANO
Pagtulun-an 1 – Dapit, Patultul, Angang, Agianan ug
Yano
(Location,Direction,
Levels, Pathways and
Planes)
……………..
265
A – Unang Dula - Lihok ug
Pangumpra (Move and Shop
B – Ikaduhang Dula Pagtabok sa
Sapa
Pagsulay
……………..
265
……………..
267
……………..
268
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Lihok –
……………...
Kahanas sa Lukso, Iktin, ug Layat
(Movement Skills – Jumping,
Skipping and Leaping Skills)
269
Buluhaton 1 – Lukso, Layat
Buluhaton 2
Buluhaton 3
Buluhaton 4
Dugang nga Bulohaton
Pagtulun-an 3 –
Buluhaton 1
Pagtulun-an 4 – Salu-Salo ug Lumba
(Relays and Races)
Buluhaton 1 – Tuhog-tuhog
Dagom (Threading the Needle)
ix
……………..
……………..
……………..
……………..
……………..
269
269
270
271
272
………………
274
………………
274
……………...
275
……………..
275
Buluhaton 2 – Saksak Sinagol nga
Tunol-tunol (Medley Relay)
……………..
277
Pagtulun-an 5 – Pamarog ug
……………..
Panglihok (Posture and Body
Mechanics)
278
Buluhaton 1 – Kantahon ang Taas
ug Ubos Lingkod – Lingkod (Up
and and Down and Sit-sit)
Buluhaton 2
Buluhaton 3
Buluhaton 4
……………..
278
……………..
……………..
……………..
278
279
280
YUNIT III – LIHOK SA LAWAS NGA MAY KALABOTAN SA
PANAHON, PWERSA, UG AGUS
Pagtulun-an 1 - Panahon, Puwersa, ug
Agus (Time, Force and Flow)
……………..
283
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Kalihokan: ……………..
Husto nga Posisyon sa Kamot sa
Pagsalo sa Bola(Movement SkillsCorrect Hand Position in Catching
the Ball
286
Bulohaton 1
Buluhaton 2 – (Buluhatong
Pares)
Buluhaton 3
Buluhaton 4
……………..
……………..
286
287
……………..
……………..
287
288
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Kalihokan
– Paglabay/Pag-itsa sa Bola nga
Naghunong ug Naglakaw nga
……………...
289
x
Pares (Movement Skills – Throwing
to a Stationary and Moving
Partner
Buluhaton 1
Buluhaton 2
Buluhaton 3
Pagtulun-an 3 – Yano nga
Bamkanhong Sayaw nga Paagi sa
Kumpas (Simple Folk Dance and
Rhythmic Routines)
Buluhaton 1
Pagtulun-an 4 – Dagan Salu-salo ug
Lumba (Relays and Races)
Buluhaton 1 – Labay unya Dakpa
Ko (Throw… Then Catch Me)
Buluhaton 2 – Sal-a, Ilabay ug
Lingkod(Catch, Throw, and Sit)
Pagtulun-an 5 – Pamarog ug Panglihok
(Posture and Body
Mechanics)
Buluhaton 1
Buluhaton 2
Ebalwasyon
Kasabutan
……………..
……………..
……………..
289
290
291
……………..
293
………………
293
294
……………..
294
……………..
295
……………..
……………..
……………..
……………..
297
297
299
300
YUNIT IV – BUTANG, KINAIYAHAN UG TINGOG SA
KALIHOKAN SA LAWAS
Pagtulun-an 1 – Tawo, Butang, Musika
……………..
ug Palibot Persons, Objects, Music
and Environment
xi
302
Buluhaton 1 – Lukso Patalikod
(Jump Backward)
Buluhaton 2 – Ligid sa Bola (Roll a
Ball)
Buluhaton 3 – Balanse sa Usa ka
Bitiis (One Leg Balance)
……………..
302
……………..
302
……………..
303
Buluhaton 4 – Inintsik nga
Pagsaka (Chinese Get Up)
……………..
303
……………..
304
……………..
……………..
……………..
……………..
304
304
305
305
……………..
……………..
……………..
……………..
……………..
……………..
……………..
307
307
308
309
310
311
311
……………..
311
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Kalihokan:
Pag-itsa sa Bola sa Ubos nga
Bahin, Pag-itsa og Bola sa Taas
nga Bahin (Movement Skills –
Underhand, Overhand Throw)
Unang Adlaw (Day 1)
Buluhaton 1
Buluhaton 2
Dugang Buluhaton
Ikaduhang Adlaw (Day 2)
Buluhaton 1
Buluhaton 2
Buluhaton 3 - Batstrike
Buluhaton 4
Dugang Buluhaton
Pagtulun-an 3 – Yano nga
Bamkanhong Sayaw Sinunod
Nga Paagi sa Kumpas (Simple
Folk Dance and Rhythmic
Routines)
Buluhaton 1 - Alitaptap
xii
Pagtulun-an 4 – Dagan Salu-salu ug
Lumba (Relays and Races)
……………..
313
……………..
313
Pagtulun-an 5 – Pamarog og Panglihok ……………..
(Posture And Body Mechanics)
314
Buluhaton 1
……………..
Buluhaton 2 – Magtimbang
……………..
Magsalu-salo (Balance Relay)
Buluhaton 3 – Libro Salu-salo (Line ……………..
Relay)
314
314
Buluhaton 1 – Kataw-anan nga
Dakup-dakop (Funny Tag)
315
HEALTH
YUNIT I – HIMSOG UG MALIPAYON AKO
……………..
317
Pagtulun-an 1 -Pre-Test
Pagtulun-an 2 -Ikaw, Ako Dili
Magkapareho
Pagtulun-an 3 - Pagpakig-angay sa
bag-ong Kahimtangan
Pagtulun-an 4 -Ing-ani ang Akong
Bation
Pagtulun-an 5 -Maayo ug Dili Maayo
Para Kanako
Pagtulun-an 6 -Espesyal Sila
Pagtulun-an 7 -Hustong Pagpahayag
sa Pagbati
Pagtulun-an 8 -Pagtahod sa Pagbati
sa Uban
Pagtulun-an 9 -Post-Test
……………..
……………..
318
320
……………..
324
……………..
327
……………..
330
……………..
……………..
334
337
……………..
341
……………..
342
xiii
YUNIT II – LIKAYAN ANG SAKIT,
MAGPAKAHIMSOG KITA!
……………..
344
Pagtulun-an 1 -Pre-Test
Pagtulun-an 2 -Ang Kagaw ug Sakit
Pagtulun-an 3 -Sakit Palayo Aron Ako
Padayon sa Pagtubo
Pagtulun-an 4 -Likayan Nato Sila
Pagtulun-an 5 -Kagaw Kagiw
Pagtulun-an 6 -Magpabakuna Kita
Pagtulun-an 7 -Magpakahimsog Kita
Pagtulun-an 8 -Post-Test
……………..
……………..
……………..
345
348
354
……………..
……………..
……………..
……………..
……………..
358
365
369
372
376
YUNIT III – ANG LAWAS NGA INATIMAN,
SAKIT MALIKAYAN!
……………..
379
Pagtulun-an 1 -Pre-Test
Pagtulun-an 2 -Mga Sakit Dala sa
Kontaminado ug Hugaw nga
Pagkaon
Pagtulun-an 3 -Tima-ilhan sa Amoeba
ug Tipos
Pagtulun-an 4 -Limpiyo ug Hustong
Pag-andam sa Pagkaon
Pagtulun-an 5 -Mga Timailhan sa Bata
Nga Kutohon
Pagtulun-an 6 -Mga Ihanan sa Batang
Bitokon
Pagtulun-an 7 -Paglikay sa Kuto ug
Bitok ug Bitok
Pagtulun-an 8 -Paglikay sa Sakit
Tungod sa Hugaw Nga Pagkaon
Pagtulun-an 9 -Post-Test
……………..
……………..
380
381
……………..
384
……………..
386
……………..
389
……………..
391
……………..
396
……………..
399
……………..
401
xiv
YUNIT IV – MAG-AMPING KITA…
LIKAYAN ANG DISGRASYA!
Pagtulun-an 1 -Pre-Test
Pagtulun-an 2 -Produkto/Kemika sa
Panimalay nga Makadaot sa
Panglawas Sama sa Paghikap,
Pagsimhot ug Paghanggab
Pagtulun-an 3 -Mga Luwas Nga
Pahimangno
Pagtulun-an 4 -Mga Luwas Nga
Patakaran sa Panimalay
Pagtulun-an 5 -Mga Patakaran Alang
sa Luwas Nga Panimalay
Pagtulun-an 6 -Luwas ug Dili Luwas
nga Binuhatan ug Kahimtang sa
Tulonghaon
Pagtulun-an 7 -Mga Luwas nga
Lagda sa Panahon sa Kalihokan
sa Panglawas
Pagtulun-an 8 -Mga Luwas nga
Pamalaod sa Tulonghaan
Pagtulun-an 9 -Post-Test
xv
403
……………..
……………..
404
405
……………..
409
……………..
412
……………..
418
……………..
420
……………..
423
……………..
426
………………
428
MUSIC
Yunit 1: Unang Semana (Rythm)
Pag-ila sa Tingog (Sound) ug Kahilom (Silence)
sulod sa Rhythmic Pattern
Unang Buluhaton
1. Kantaha nga inanay ang “Awto ni Juan” nga dili
itingog ang gilinyahan nga mga pulong sa
pagbalikbalik nga pagkanta.
“Ang Awto ni Juan”
Unang
(Tune: Ang
Fiera niPagtulon-an
Juan)
Ang awto ni Juan
May buslot sa ligid
(Repeat 3x)
Gipapitlan og bubble gum.
2. Kantahapag-usab ang “Awto ni Juan” samtang
nagdakol-dakol sa lamesa ang magtutudlo para
makahimo og rhythmic pattern sa maong kanta.
3. Kantaha ang mao gihapong kanta samtang
nagdakol-dakol ka sa lamesa para makahimo og
rhythmic pattern.
1
Ikaduhang Buluhaton
Ipakpak ang rhythmic pattern sa kanta ug sa
pagbalik-balik mohunong kadiyot sa matag
gilinyahan nga pulong.
Ikatulong Buluhaton
1. Ipakpak ang linya (I) o marka sa beat (sound) ug
mohunong kadiyot sa mga marka nga _ (silence).
a. II_ I
II _ I
b.
II I _ II I _
c.
I_ I _
I_I _
d.
_II I
_ III
e.
I_ I I
II I _
2. Kantaha ang “Ulo, Abaga” samtang nagpakpak
ug inanay nga ilisan sa saktong lihok ang mga
gibadlisan nga pulong sa pagbalik-balik sa kanta.
“Ulo, Abaga”
Ulo, abaga, hawak, dapi-dapi
Tuhod, tiil (2x)
(Tangtang tanan)
2
Hinumdomi:
 Ang ritmo mao ang pulso.
 Ang ritmo mamugna sa combination sa
“tingog” ug “kahilom”.
 Ang tingog madunggan.
 Ang “kahilom” sa ritmo mao ang paghunong
human sa gasunod-sunod nga “tingog”.
 Mamugna ang talan-awon o mga lihok pinaagi
sa tingog (sound) ug kahilom (silence) sulod sa
usa ka ritmo.
Ikaupat Nga Buluhaton
Pagsukod sa Nakat-unan:
Maghimo oglima ka pundok ug ang matag
pundok mosunod sa ilang buluhaton samtang
nagkanta og “Ang Awto ni Juan”.
Unang Pundok – Kantahon ang tibuok awit samtang
magpakita og lain-laing aksiyon/lihok sa kanta.
Ikaduhang Pundok – Mopakpak sa saktong ritmo
samtang nagkanta.
Ikatulong Pundok – Mopakpak kaduha sa matag
linya sa kanta.
Ika-upat nga Pundok – Mopakpak kausa sa matag
linya sa kanta.
Ikalimang Pundok – Magpakita og lihok sa kanta
nga walay tingog.
3
Yunit 1: Ikaduhang Semana (Rythm)
Pagpakita og Pagsabot sa “Rhythmic Pattern” sa
Pagtukar og “Steady Beat”
Unang Buluhaton
Unang Pagtulon-an
1. Kantaha ang “Sidlak, Sidlak Bitoon” sa saktong
ritmo sa makatulo ka higayon sama sa pagkanta
sa magtutudlo.
Sidlak, Sidlak Bitoon
Sid - lak, sid - lak
bi - to - on
Ӏ
Ӏ
Ӏ Ӏ
Ӏ
Ӏ
Ӏ _
Bi - to - on ngama - si - ga
ӀӀӀӀӀӀӀ _
Dya - man - te kontu - tu - kan
ӀӀӀӀӀӀӀ_
Bi - nu - hat sa Gi - no - o
ӀӀӀӀӀӀӀ _
4
Sid - lak, sid - lak
bi - to - on
ӀӀӀӀӀӀӀ_
Bi -to - on nga ma - si - ga
ӀӀӀӀӀӀӀ
_
Ikaduhang Buluhaton
Kantaha ang mao gihapong kanta samtang
nagpakpak ug nagdakol-dakol sa lamesa inubanan
sa pagdakol-dakol sa tambol sa magtutudlo ug
ihapa pila ka pakpak ang nahimo samtang
nagkanta.
Ikatulong Buluhaton
Maghimo ogpundok nga may napulo ka
miyembro. Matag pundokmao ni ang pagabuhaton
ug sundon ang chant:
Group 1 (groups of 2’s) – haha haha haha haha
ӀӀӀӀӀӀӀӀ
(momartsa)
Group 2 (groups of 4’s) –tatatata
ӀӀӀӀӀӀӀӀ
tatatata
tatatata
ӀӀӀӀӀӀӀӀ
5
tatatata
(ilihok ang mga kamot ug braso)
Group 3 (groups of 4’s) ) –lalalalalalalala
ӀӀӀӀӀӀӀӀ
lala la la la lalala
ӀӀӀӀӀӀӀӀ
(molakaw pasulong ug paatras)
Group 4 (groups of 3’s) – mememe mememe
ӀӀӀӀӀӀ
memememememe
ӀӀӀӀӀ I
(mopakpak)
Group 5 (groups of 3’s) – ho ho ho ho ho ho
ӀӀӀӀӀӀ
ho ho ho ho ho ho
ӀӀӀӀӀ I
(magpatugtog og instrumento)
Hinumdomi:
 Ang usa ka kanta nga may steady beat pareha
og ritmo gikan sa sinugdanan hangtud sa
katapusan.
6
Ikaupat Nga Buluhaton
Maghimo og grupo nga may lima ka miyembro.
Matag grupo mopasundayag og chant/kanta nga
nakat-unan nga naay steady beat. Samtang
nagkanta/nagchant mopatukar og
instrumento/mopakpak/modakol-dakol sa
lamesa/momartsa/molakaw-lakaw, etc.
Yunit 1: Ikatulong Semana (Melody)
Pag-ila sa Taas, Mas Taas, Ubos ug Mas Ubos
nga Tono
Unang Buluhaton
1. Kantaha ang “Lubi – Lubi”. Sunda kon giunsa
Unang Pagtulon-an
pagkanta samagtutudlo.
“Lubi – Lubi”
Enero, Pebrero
Marso, Abril, Mayo
Hunyo, Hulyo, Agosto
Setyembre, Oktubre
Nobyembre, Disyembre
Lubi-Lubi.
7
Ikaduhang Buluhaton
Magmugna og duha ka pundok. Mobarog kon
ang magtutudlo mohimo ogtaas nga tono ug
magpabiling maglingkod kon ubos ra ang tono.
Hinumdomi:
 Adunay lain- laing tono nga madunggan sa usa
ka kanta. Dunay ubos/mas ubos ug taas/mas
taas nga tono.
 Makahimo usab kita og ubos/mas ubos ug taas
ug mas taas nga tono.
Ikatulong Buluhaton
Sa samang pundok, mohimo og taas/mas taas
nga tono kon ipataas sa magtutudlo ang iyang
kamot ug mohimo og mubo/mas mubo nga tono
kon ipaubos ang kamot sa magtutudlo samtang
kantahon ang linyang Happy birthday to You.
Ikaupat Nga Buluhaton
Maghimo og upat ka grupo ug kantahon sa
lainlaing tono ang linyang “KUMUSTA” gikan sa mas
ubos, ubos, taas ug mas taas nga tono. Imodelo sa
magtutudlo ang saktong tono og maghatag siya og
senyales para mahatag sa matag grupo ang tono
nga gustong madunggan sa magtutudlo.
8
________ Kumusta (Higher)
_______Kumusta (High)
_______ Kumusta (Low)
_____Kumusta (Lower)
Yunit 1: Ikaupat nga Semana (Form)
Pag-ila sa Susama ug Managlahi nga
“Musical Lines”
Unang Buluhaton
1. Tan-awa ang mga hulagway o mga cut outs. Isulti
Unang
asa ang mga
pormaPagtulon-an
sa maong mga hulagway.
Isulti usab asa sa mga hulagway ang may managangay o dili manag-angay nga porma.
2. Tun-i ang musical scale sa kantang, “Lubi-lubi”.
Lubi – Lubi
3
4
SIMILAR (PAREHA)
4
9
Z
C
DISSIMILAR (MANAGLAHI)
(DISSIMILAR)
ZC
SIMILAR RHYTHMIC PATTERN (PAREHA OG “RHYTHMICPATTERN”)
3. Isumpay-sumpay sa linya ang mga nota sa una,
ikaduha ug ikatulo nga scale. Idrowing sapapel
ang mga pormang namugna.
4. Tubaga ang mga pangutana:
 Unsay naporma sa una, ikaduha ug ikatulong
linyang pangmusika?
 Unsa nga mga butang nga maanggid sa
maong mga porma?
 Manag-angay ba o dili ang mga porma?
Ngano man?
 Asa man nga linyang pangmusika ang pareha
ug managlahi?
10
Ikaduhang Buluhaton
Isumpay-sumpay ang mga tuldok nga
nagrepresentar sa mga nota sa scale ug isulti unsay
maanggid nga butang sa maong porma. Ilha usab
kon asa ang pareha (similar) o managlahi
(dissimilar) nga linyang pangmusika.
a.
b.
c.
d.
Mga Pangutana:
 Giunsa nimo pag-ila sa similar ug dissimilar
lines?
 Asa nato gianggid ang mga musical lines?
11
Ikatulong Buluhaton
Magpakita ang magtutudlo og mga flash cards
nga naay musical lines. Kon magpakita og similar
lines mokiay ug dissimilar lines molingo-lingo.
Pattern A
Z
C
Z
C
Pattern B
Z
C
Pattern C
12
Pattern D
Z
C
Pattern E
Z
C
Pattern F
Pattern G
13
Ikaupat Nga Buluhaton
Ang mga tuldok nagpresentar sa mga nota sa
scale. Tan-awa ang porma niini.Isulat sa papel ang S
kon similar lines ug D kon dissimilar lines. Unya
idrowing ang maporma nga hulagway sa kahon.
1. _______
2. _______
3. _______
4. ______
14
Yunit 1: Ikalima nga Semana (Timbre)
Paggamit sa Tingog Aron Makamugna og
Nagkalain-laing Timbre
Unang Buluhaton
Unang Pagtulon-an
1. Maminaw samtang gikanta sa magtutudlo ang
awit nga “Usa Kami Ka Panimalay”. Unya,
mokanta nga naay sakto nga breath control ug
sakto nga posture pareha sa gibuhat sa
magtutudlo.
“Usa Kami Ka Panimalay”
(Ginhawa) Usa kami ka panimalay
(Ginhawa) Malipayon kami sa balay
(Ginhawa) Kaming tanan magtinabangay
(Ginhawa) Aron malipay.
(Ginhawa) Si Tatay ang punuang kahoy
(Ginhawa) Si Nanay ang dahon sa sanga
(Ginhawa) Kaming mga anak maoy bunga
(Ginhawa) Sa paghigugma.
Ikaduhang Buluhaton
Mokanta usab sa maong kanta kauban sa mga
mga kapareha og timbre o kalidad sa tingog.
15
Ikatulong Buluhaton
Magdungan og kanta apan magpabilin ang
timbre sa tingog sa matag pundok.
Hinumdomi:
 Ang timbre mao ang kolor o kalidad sa tingog.
 Dunay nagkalain-laing timbre sa tingog para sa
mga babaye – taas ug igo-igong kataas, ug sa
mga laki – ubos ug igo-igong kaubos nga
tingog.
 Mahinungdanon ang sakto nga breath control
ug posture sa pagkanta.
Ikaupat Nga Buluhaton
Magmugna og upat ka pundok sigon sa timbre
sa tingog – taas, igo-igong gitas-on, mubo ug igoigong ka mubu-on sa tingog. Mokanta sa “Lubi –
lubi” sa sakto og nindot nga timbre sa tingog
inubanan sa sakto nga breath control ug posture.
“Lubi – Lubi”
Enero, Pebrero
Marso, Abril, Mayo
Hunyo, Hulyo, Agosto
Setyembre, Oktubre
Nobyembre, Disyembre
Lubi-Lubi.
16
Yunit 1: Ika-unom nga Semana (Dynamics)
Pag-ila sa Kusog, Igo-igo ug Mahinay nga
Tingog sa “Recorded Music”
Unang Buluhaton
Unang Pagtulon-an
1. Magpatukar ang magtutudlo og recorded song
nga “Kon Kita Magakatigom”. Paminaw og
maayo sa kusog, igo-igo ug mahinay nga tingog
sa maong kanta.
“Kon Kita Magakatigom”
Kon kita magakatigom
Katigom (2x)
Kon kita magakatigom
Maglipay kita
Ang imong higala
Ako sang higala
Kon kita magakatigom
Maglipay kita
2. Kantahon ang “Kon Kita Magakatigom”
samahinay, igo-igo ug kusog nga tingog.
17
Ikaduhang Buluhaton
Paminaw sa linya sa mga pipila ka kanta/
recorded songs. Mobarog kon makadungog og
kusog nga tingog. Itindak ang usa ka tiil kon
makadungog og igo-igong tingog. Mopakpak kon
hinay ang tingog nga madunggan.
“Batang Gamay”
(Tune: Ili-Ili)
Batang gamay katulog na
Wala dinhi atong Mama
Tu-a tyangge namalit pa
Batang gamay katulog na
“Leron-Leron”
Leron, Leron sinta
Umakyat sa papaya
Dala-dala’y buslo
Sisidlan ng bunga
Pagdating sa dulo
Nabali ang sanga
Kapos kapalaran
Humanap ng iba
18
“Bugsay, Bugsay”
May duha ka sakayan
Naglumbaay (3x)
Sa sakayan natulog si Hesus
Bugsay (2x) Kiling-kili’g dyutay
Bugsay (2x) Kiling-kili’g dyutay
Bugsay (2x) Kiling-kili’g dyutay
Bugsay sa barotong gamay.
Ikatulong Buluhaton
Magmugna og tulo ka pundok. Matag pundok
mamili og kanta sigon sa gipangayo.
Unang Pundok
– kusog nga pagkanta
Ikaduhang Pundok – igo-igo nga pagkanta
Ikatulong Pundok – mahinay nga pagkanta
Hinumdomi:
 Sa mga recorded nga kanta, aduna kitay
madunggan nga kusog, igo-igo ug mahinay
nga pagkanta.
19
Ikaupat Nga Buluhaton
Paminawa ang recorded nga mga kanta. Isulat
sa papel ang L kon ang pagkanta kusog ug M kon
igo-igo ra ug isulat ang S kon ang pagkanta
mahinay.
1. Usa Kami Kami Ka Panimalay ______
2. Magtanom Dili Tiaw ______
3. Batang Gamay _______
4. Dula, Dula’g Bola ______
5. Gagmay nga Sundalo _____
Yunit 1: Ika-pito nga Semana (Dynamics)
Pagkanta Pinaagi sa Kusog, Mahinay, Mas
Kusog ug Mas Mahinay nga Tingog nga
Giduyugan sa Instrumentong Pangmusika
Unang Buluhaton
1. Kantahon sa magtutudlo ang awit nga
“Magtanom Dili Tiaw” (Tune: Magtanim ay Di Biro).
Unang Pagtulon-an
Kantaha og balik ang maong kanta pagkahuman
sa magtutudlo.
20
“Magtanom Dili Tiaw”
(Tune: Magtanim ay Di Biro)
I
Magtanom dili tiaw
Magduko tibuok
adlaw
Dili ka makatindog
Dili ka makalingkod.
II
Magtanom dili tiaw
Magyuko tibuok
adlaw
Dili ka makatindog
Dili ka makalingkod.
III
Dali na mga kauban
Atong ituyhad ang
kalawasan
Aron mabag-o
ang atong
kusog
Para sa ugma
nga panglimbasog.
2. Kantaha pag-usab ang maong awit samtang
nagdakol-dakol sa tambol (o bisan unsa nga
instrumento) ang magtutudlo sa kusog ug
mahinay nga pamaagi.
Ikaduhang Buluhaton
1. Maghimo ogupat ka pundok. Kantahon ang mao
gihapong kanta. Ang matag pundok dunay
pagabuhaton.
Unang Pundok – mokanta samahinay nga
pamaagi – unang estropa
Ikaduhang Pundok – mokanta sa mas mahinay
tingog – unang estropa
21
Ikatulong Pundok – mokanta sa kusog nga tingog
– ikaduhang estropa
Ikaupaat nga Pundok – mokanta sa mas kusog
nga tingog – ikaduhang
estropa
2. Ang tanan mokanta sa ika-tulong estropa sa
mahinay, mas mahinay, kusog ug mas kusog nga
tingog.
Ikatulong Buluhaton
Maghimo og upat ka pundok. Kantahon
gihapon ang maong kanta.Ang matag pundok
dunay pagabuhaton.
Unang Pundok – mokanta sa hinaynga pamaagi –
unang estropa
Ikaduhang Pundok – mokanta sa mas hinay nga
tingog – ika-duhang estropa
Ikatulong Pundok – mokanta sa kusog nga tingog
– ika-tulong estropa
Ikaupat nga Pundok – mokanta sa mas kusog nga
tingog – ika-upat nga
estropa
22
Hinumdomi:
 Sa pagkanta, pwede kini nato buhaton sa
kusog, mas kusog, hinay ug mas hinay nga
tingog sigon sa atong gikanta.
 Pwede kita makagamit og minugnang mga
instrumentong pangmusika ug mahimo nato
ang kusog, mas kusog, hinay ug mas hinay nga
pagtukar sa matag usa nga instrumento.
Ikaupat Nga Buluhaton
Maghimo og pundok nga anaay tagnapulo ka
miyembro. Matag grupo mokanta sa “Magtanom
Dili Tiaw” inubanan sa pagtugtog sa nagkalain-laing
instrumento:
Unang pundok – tambol
Ikaduhang pundok – cymbal
Ikatulong pundok – kawayan
Ika-upat nga pundok – tamborin
Ikalimang pundok – botilya
23
Yunit 1: Ika-walo nga Semana (Tempo)
Pag-ila sa Paspas, Mas Paspas, Hinay ug
Mas Hinay nga Kanta sa “Recorded Music”
Unang Buluhaton
Maminaw sa recorded music nga ipatukar sa
Pagtulon-an
magtutudlo. Unang
Paminawa
ang tempo. Asa sa mga
kanta ang may hinay, mas hinay, paspas ug mas
paspas nga tempo.
“Dula-dula’g Bola”
(Tune: Those Were The Days)
Dula-dulag bola
Hinay sa pagpasa
Mag-amping ta
Walay madisgrasya
Magdula ta’s plasa
Malingaw pa kita
Ayayayay sigeng gakatawa.
“Pobreng Alindahaw”
Ako’y pobreng alindahaw
Sa huyohuy gi-anud-anud
Nangita ug kapanibaan ahay
Sa tanaman ug sa mga kabulakan.
24
“Ako Kini si Angi”
Ako kini si Angi,
Ang opisyo ko'y panahi;
Adlaw ug gabii
Kanunay ako nagtahi.
Bisan nako'g unsaon,
Wala'y kuwartang matigum,
Kay ang akong pagpanahi
Igo ra's panginabuhi.
“Batang Gamay”
(Tune: “Ili-ili Tulog Anay”)
Batang Gamay
Katulog na
Wala dinhi
Atong Mama
Tuas Tyangge
Namalit pa
Batang Gamay
Katulog Na.
Ikaduhang Buluhaton
Kantahon ang mga kantang gipatukar sa
magtutudlo nga pamilyar sa tanan.
25
Ikatulong Buluhaton
1. Magmugna og upat ka pundok. Matag pundok
mokanta sa tempo nga gihatag sa magtutudlo.
Magpili sa kantang nakat-onan na.
Unang Pundok – hinay
Ikaduhang Pundok – mas hinay
Ikatulong Pundok – paspas
Ika-upat nga Pundok – mas paspas
2. Kantaha ang linyang Happy Birthday to You
inubananan sa pagpakpak sa nagkalain-laing
tempo sigon sa senyas sa magtutudlo.
Hinumdomi:
 Sa mga recorded nga kanta, aduna kitay
madunggan nga paspas, mas paspas, hinay ug
mas hinay nga pamaagi sa pagkanta.
26
Ikaupat Nga Buluhaton
Paminawa ang kantang ipatukar sa magtutudlo.
Idrowingang bitoon ( ) para sa paspas nga tempo,
adlaw ( ) sa mas paspas, planeta ( )para sa hinay
ug bulan ( ) para sa mas hinay.
1. Usa Kami Kami Ka Panimalay ______
2. Magtanom Dili Tiaw ______
3. BatangGamay _______
4. Dula, Dula’g Bola ______
5. Gagmay nga Sundalo ________
Yunit 1: Ika-Siyam nga Semana (Tempo)
Paspas, Mas Paspas, Hinay ug Mas Hinay nga
Pagkanta nga Giduyugan sa Instrumentong
Pangmusika
Unang Buluhaton
Paminawa
ang kanta
nga gipatukar/gikanta sa
Unang
Pagtulon-an
ngakalain-laing tempo.
“Do You Know the Name of This”
Do you know the name of this
Yes I know the name of that
It’s a little guitar
That will sound tiring-ting-ting
If you hear the sound of this
Teacher loves you and me
27
Tiring-ting-ting (3x)
Violin – Ngek-ngek-ngek
Drum – Boroom-boom-boom
Trumpet – Toot-torot-toot-toot
Ikaduhang Buluhaton
Kantaha ang maong kanta sa nagkalain-laing
tempo – hinay, mas hinay, paspas, ug mas paspas.
Ikatulong Buluhaton
Magmugna og upat ka pundok. Kada pundok
mokanta sa Do You Know The Sound of This samtang
gitukar ang ginamang instrumentong pangmusika
(sudlay ug papel, dahon sa lubi, lipak sa kawayan,
latang walay sulod, etc.).
Unang Pundok – hinay
Ikaduhang Pundok – mas hinay
Ikatulong Pundok – paspas
Ika-upat nga Pundok – mas paspas
28
Hinumdomi:
 Sa pagkanta, pwede kini nato buhaton sa
paspas, mas paspas, hinay ug mas hinay nga
pamaagi.
 Pwede kita makagamit og minugnang mga
instrumentong pangmusika ug mahimo nato
ang paspas, mas paspas, hinay ug mas hinay
nga pamaagi sa pagtukar sa matag usa nga
instrumento.
Ikaupat Nga Buluhaton
Kantahon sa matag pundok ang kantang, “Kon
Kita Magakatigom” sa ngakalain-laing tempo nga
gigamit ang mga minugnang mga instrumentong
pangmusika
Una ug ikaduhang pundok– hinay ug mas hinay
Ikatulo ug ika-upat nga pundok – paspas ug mas
paspas
29
Yunit 2: Unang Semana (Rhythm)
Pagkat – on og “Echo Clapping”
Unang Buluhaton
MANGANTA KITA!
Unang Pagtulon-an
Tun–an nato ang kanta, “Duha Akong Kamot”.
Paminaw sa magtutudlo sa sakto nga tono.
“Duha Akong Kamot”
(Tono: I Have Two Hands)
Duha akong kamot,
Wala ug tuo,
Ipataas,
Nindot kaayo.
Ipalakpak,
Usa, duha, tulo.
Limpyong kamot,
Maayong tan-awon.
Mga Pangutana:
- Unsa kabahin ang kanta?
- Nganong kanihanglan nga limpyo ang atong
mga kamot?
30
Ikaduhang Buluhaton
Tan-awa ang mga sumbanan para echo
clapping. Mopakpak ang magtutudlo og kausa kon
1 ang numero unya sunda dayon mopakpak ang
magtutudlo og kaduha kon 2 ang numero unya
sunda. Ipakpak og padayon ang mga sumbanan.
Sunda ang inyong magtutudlo.
Hinumdomi
Ang ritmo mao ang pulso.
Ang numero nga 1 sa atoang mga sumbanan
makadawat og susama nga beating sa usa ka pulse
beat samtang ang 2 makadawat og susama nga
beating sa duha ka pulse beats apan paspas.
2
4
1
clap
2
clap clap
1
clap
2
clap clap
2
4
1
clap
2
clap clap
1
clap
2
clap clap
3
4
1
2
clap
clap clap
1
clap
31
1
2
1
clap
clap clap
clap
3
4
4
4
1
2
clap
clap clap
1
clap
4
4
1
clap
2
clap clap
2
1
clap
1
1
clap
clap
1
1
clap clap clap clap
1
2
1
clap
clap clap
clap
1
clap
1
clap
2
1
clap clap
2
clap clap
1
clap
1
clap
clap
1
clap
Mga Pangutana:
- Unsa man ang inyong namatikdan sa mga
sumbanan?
- Aduna bay ritmong nahimo gumikan sa atong
pagpakpak?
32
Ikatulong Buluhaton
Ipakita sa magtutudlo ang mga mosunod nga
sumbanan. Itukar kini sa magtutudlo gamit ang mga
galamitong pang-musika sama sa mga bakanteng
botilya o mga bakanteng baso o uban pang mga
gamit sa sulod sa klasrum nga makahatag ug tingog.
Inig ka homan sunda ang inyong magtutudlo.
2
4
1
1
3
4
2
3
4
4
4
1
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Ikaupat Nga Buluhaton
Adto sa inyong grupo. Tan-awa ug tun-i ang
mga sumbanan. Buhaton sa una ug ikaduhang
grupo ang unang sumbanan samtang buhaton sa
ikatulo ug ikaupat nga grupo ang ikaduhang
sumbanan.
33
Hinumdomi
Nagsunod ang mga sumbanan sa 44 time
signature. Ang 1 modawat og susama sa usa ka
pulse beat ug ang 2 modawat og susama sa duha
ka pulse beats apan paspas.
Una ug Ikaduhang Grupo
1
1
1
1
1
1
Ikatulo ug Ika-upat nga Grupo
1
2
1
2
1
34
1
1
Yunit 2: Ikaduhang Semana (Melody)
Pag-ila sa Kataason ug Kaubuson sa Tono
Unang Buluhaton
MANGANTA KITA!
Unang Pagtulon-an
 Panganli ang mga tanom nga makita sa palibot
sa inyong balay.
 Tun-an nato ang kantang, “Among Balay”.
Paminawa ang saktong tono sa kanta.
“Among Balay”
(Tono: Bahay-Kubo)
I
II
Among balay
Nindot bisan gamay
Sa palibot may tanom
Prutas ug utanon.
Saging, kaimito,
Tambis, abokado,
Petsay, balatong ug
repolyo.
Kamunggay, alugbati,
Kapayas ug mga sili.
May mga kalabasa,
Labanos, mustasa,
Sibuyas, tamatis,
Ahos ug luy-a,
Guyabano,
Mangga ug mabolo.
Mga Pangutana:
- Unsa ang mga prutas nga napanganlan sa
kanta? mga utanon?
- Mokaon ba kamo aning mga prutasa? mga
utanon?
- Nganong kinahanglan man kita nga mokaon
aning mga prutasa? mga utanon?
35
Ikaduhang Buluhaton
1. Mokanta ang magtutudlo og usa ka kantang
komon sa lokalidad nga pamilyar sa mga bata.
2. Kantahon sa magtutudlo ang kada linya sa kanta
gamit ang nagkalahi-lahing mga pitches (Key of C
ug Key of F) gamit ang pitch pipe.
3. Motindog kon high pitch ang kanta ug molingkod
sa bangko kon low pitch.
Ikatulong Buluhaton
Adto sa inyong grupo. Kantahon sa una ug
ikaduhang grupo ang “Leron-Leron Sinta” sa low
pitch (Key of C) unya kantahon kini sa ikatulo ug
ikaupat nga grupo sa high pitch (Key of F). Himoi og
mga lihok ang kanta ug duyugi kini gamit ang bisan
unsang instrumentong pangmusika o mga butang
nga makahatag og tingog.
“Leron-Leron Sinta”
Leron-leron sinta
Buko ng papaya
Dala-dala’y buslo
Sisidlan ng bunga
Pagdating sa dulo
Nabali ang sanga
Kapos kapalaran
Humanap ng iba.
36
Yunit 2: Ikatulong Semana (Melody)
Pagsundayag sa Kataason ug Kaubuson sa
Tono Pinaagi sa Pagkanta o Pagduyog Gamit
ang mga Instrumentong Pangmusika
Unang Buluhaton
MANGANTA KITA!
Tun-an nato ang
kantang,”Magtanom
Unang
Pagtulon-anDili Tiaw”.
“Magtanom Dili Tiaw”
(Tono: “Magtanim ay ‘Di Biro”)
I
II
Magtanom dili tiaw
Magduko tibuok adlaw
Dili ka makatindog
Dili ka makalingkod.
Magtanom dili tiaw
Magyuko tibuok adlaw
Dili ka makatindog
Dili ka makalingkod.
III
Dali na, dali na, mga kauban
Atong ituyhag ang kalawasan
Aron mabag-o ang atong kusog
Para sa ugma nga panglimbasog.
37
Mga Pangutana:
- Kabahin sa unsa ang kanta?
- Dali ba nga trabaho ang pagpananom og
humay?
- Nakasuway na ba kamo sa pagpananom og
humay?
- Unsay atong makat-unan gumikan sa kanta?
Ikaduhang Buluhaton
Adto sa inyong grupo. Kantaha ang “Kon Kita
Magakatigom” gamit ang pitch nga gitahas sa
inyong grupo. Mahimo ninyong duyugan og mga
instrumentong pang-musika o bisan unsang mga
gamit sa klasrum nga makahatag og tingog ang
inyong kanta.
Unang ug Ikaduhang Grupo - mokanta sa low pitch
Ikatulo ug Ikaupat nga Grupo - mokanta sa high
pitch
38
“Kon Kita Magakatigom”
Kon kita magakatigom,
Katigom (2x)
Kon kita magakatigom,
Maglipay kita.
Ang imong higala,
Ako sang higala.
Kon kita magakatigom,
Maglipay kita.
Ikatulong Buluhaton
Kuyog ang parehong grupo, kantaha ang “Usa
Ka Panimalay” sa high ug low pitch. Ipahatag sa
lider ang ensaktong pitch nga gitahas sa grupo.
Duyugi ang kanta og mga instrumentong pangmusika o bisan unsang mga gamit sa sa klasrum nga
makahatag og tingog.
Una ug Ikaduhang Grupo
Ikatulo ug Ikaupat nga Grupo
39
-
low pitch
high pitch
“Usa Kami Ka Panimalay”
Usa kami ka panimalay
Malipayon kami sa balay
Kaming tanan
magtinabangay
Aron malipay.
Si Tatay ang punuang kahoy
Si Nanay ang dahon sa
sanga
Kaming mga anak maoy
bunga
Sa paghigugma.
40
Yunit 2: Ikaupat nga Semana (Form)
Pagpasundayag sa Sinugdanan ug
Katapusan sa Kanta
Unang Buluhaton
MANGANTA KITA!
Paminawa ang
kanta, Pagtulon-an
“Ang Baki”.
Unang
“Ang Baki”
Dunay baki sa may sapa
Malipayon siya
Gamay’g ilong,
Dako’g baba,
Kusog nga mokanta.
41
O gak gak gak
O gak gak gak
Naglangoy-langoy siya.
O gak gak gak
O gak gak gak
Mipauli siya.
Mga Pangutana:
- Kabahin sa unsa ang kanta?
- Ihulagway ang baki.
- Sa atong kanta, diin man gikan ang baki?
- Asa man kini padulong?
- Unsay human sa kanta?
- Unsa man ang unang pulong sa unang
linya sa kanta?
- Unsa man ang katapusang pulong sa
katapusang linya sa kanta?
Ikaduhang Buluhaton
Mga Pangutana:
- Unsa man ang unang pulong sa unang linya sa
kanta?
- Unsa man ang katapusang pulong sa
katapusang linya sa kanta?
42
Ikatulong Buluhaton
Sa inyong grupo, kantaha ug ilihok ang “Ako si
Takuri”. Ilha usab ang sinugdanan ug katapusan sa
kanta.
“Ako Si Takuri”
Ako si takuri, gamay ug dako
Kini ang kuptanan ug kini ang ipisan
Kon mobukal, mokulo-kulo
Haunon mo ako ug ibubo.
Ikaupat Nga Buluhaton
Sa pareho nga grupo, han-aya ang mga
pinutol-putol nga papel nga adunay mga linya sa
kanta aron maporma ang kantang, “Ako si Takuri”.
Kon maporma na, kantaha ug ilihok ang sinugdanan
ug katapusan niini.
43
Yunit 2: Ikalima nga Semana (Timbre)
Pag-ila sa mga Gigikanan sa Tingog
Unang Buluhaton
Magbasa ang magtutudlo og usa ka estorya.
(Estorya nga maghatag importansya sa mga tingog
nga mahimoUnang
sa mga nagdala
niini.)
Pagtulon-an
Paminaw pag-ayo sa estorya ni Busay,
Dalugdog ug si Hangin. Sa matag hisgot sa ngalan ni
Busay, Dalugdog ug Hangin inyong ihatag ang ilang
mga tingog sa makatulo nga higayon.
“Si Busay, Dalugdog, ug si Hangin”
ni: Ronil D. Manayon
May tulo ka managhigala nga ginganlan ug
Busay, Dalugdog ug Hangin.
Si Busay nagpuyo sa usa ka bukid ug aduna
siya’y malimpyo nga tubig. Magaduawan kaniya
ang iyang duha ka higala nga si Dalugdog ug si
Hangin. Si Busay adunay mabugnaw nga palibot
nga usahay dinuyugan sa huyuhoy ni Hangin. Si
Hangin malingaw og pagtan-aw sa mga kahoy ug
mga tanaman nga mosayaw pinaagi sa iyang huni.
Usa ka adlaw nasuko si Hangin ug siya misyagit
sa makusog ug iyang gikusokuso pag-ayo ang tanan
nga ningbabag kaniya. Dili lilong ni Dalugdog ang
44
panghitabo. Kuyog sa simpatiya ni Dalugdog, kalit
lang mingitngit ang palibot ug giduyugan niya si
Hangin.
Susama sa mabuak ang kalibutan sa kasuko ni
Dalugdog. Ug matag tingog ni Dalugdog mao usab
ang pag-ampo sa mga lumulopyo nga nagpuyo
haduol kanila nga unta ihunong na ang tanan.
Gidungog sa kahitas-an ang pangaliya sa
katawhan, og mihunong na si Hangin ug si
Dalugdog. Ug ang madungog na lang sa palibot
ang nag-inusarang inanay nga tingog ni Busay.
Pangutana:
 Unsa nga tingog ang inyong nadungog?
 Nakahibalo ba kamo kon asa nagagikan ang
maong mga tingog?
Ikaduhang Buluhaton
- Ihatag ang mga tingog nga madungog sa mga
musunod nga mga mananap.
A
B
45
C
D
- Ihatag ang mga tingog sa mga musunod nga
mga mananap.
Mga Pangutana:
- Aduna ba sila’y managsamang tingog?
- Asa sa mga tingog ang imong ganahan nga
paminawon?
- Ngano man nga ganahan ka nga maminaw
niini nga mga tingog?
- Makahimo o makamugna ba kamo og tingog?
Unsaon man?
46
Ikatulong Buluhaton
Pilia sa mga hulagway kon asa sa mga
musunod ang maghatag sa maong mga tingog nga
ihatag sa magtutudlo.
A.
B.
C.
D.
47
Yunit 2: Ikaunom nga Semana (Dynamics)
Paglihok sa Daynamiks sa Kanta
Unang Buluhaton
Unang Pagtulon-an
Paghimo og upat ka pundok. Ipasundayag
pinaagi sa usa ka chant ang “Usa, Duha, Tulo”.
“Usa, Duha, Tulo”
Usa, duha, tulo, ako dunay
liso
Upat, lima, unom , ako ng
gitanom
Pito, walo, siyam, akong
gibubuan
Pagkanapulo akong gipupo.
Pangutana:
Unsa nga linya sa chant nga mihimo og dinagko
nga lihok/ginagmay nga lihok?
Ikaduhang Buluhaton
Paminawa ninyo ang awit nga ”MAG-EXERCISE
KITA”.
48
“Mag-Exercise Ta”
( In The Tune Of Mag-exercise Tayo tuwing Umaga)
Mag-exercise ta sayo sa buntag, sayo sa buntag,
sayo sa buntag
Mag-exercise ta sayo sa buntag , Aron mabaskog
ang atong lawas
Sa gabii,musayo tag katulog, Ug sa buntag musayo
ta ug mata
Ug unya magjogging jogging, Sa plasa
magtumbling tumbling
Ang liog ta atong ipalingpaling, Ang hawak ta
atong ikinding kinding
Braso’g kamot nato, Atoa siyang isuntok suntok.
Usa, duha, tulo, upat, lima, unom, pito, walo
Walo, pito, unom, lima, upat, tulo, duha, usa.
49
Samtang nagtukar ang awit buhata ang mga musunod:
- Una, pinaagi sa paglukso nga nagpakita ug
dinagko nga lihok
- Ikaduha, pinaagi sa pagpauntol sa bola nga
nagpakita ug igo-igo nga lihok
- Ikatulo, pinaagi sa pag-unat unat sa lawas nga
nagpakita ug ginagmay nga lihok
Ikatulong Buluhaton
Paghimo og upat ka pundok.Kantaha inubanan
og lihok ang “Si Kristo ang Gisandigan”(in the tune of
“Si Jesus ang Sandigan”)
“Si Kristo ang Gisandigan”
Si Kristo ang gisandigan dili maguba (2x)
Kusganon sama sa kabungturan
Dili maguba.
50
Yunit 2: Ikapito nga Semana (Tempo)
Pag-ila sa Nagkalahi-lahing mga Tempo
Unang Buluhaton
Ipakita ang mga nagkalain-laing litrato.
Unang Pagtulon-an
 Unsa man modagan ang “ kuneho”/ bao?
 Unsa man motuyok ang orasan/ electric fan?
 Nakadungog ba mo sa bagyong “Pablo”?
Unsa nga mga lugar ang may signos Una, Ikaduha
ug ikatulo?
Unsa pa nga mga butang ang inyong nahibaloan
nga kusog ug hinay molihok?
51
Ikaduhang Buluhaton
Ipalakpak ang inyong mga kamot subay sa mga
nakahan-ay:
Pahinomdom:
П
½ pulse beat
Ӏ
1 pulse beat
Г
2 pulse beats
1.
)
ПППП
ПППП
ПППП
2.
)
Ӏ Ӏ Ӏ Ӏ
Ӏ Ӏ Ӏ Ӏ
Ӏ Ӏ Ӏ Ӏ
3.
)
Г Ӏ
Г Ӏ
Г Ӏ
Г Ӏ
Ikatulong Buluhaton
Bahinon nato ang klase sa upat ka grupo. Hatagan
mo nako og napulo ka minuto sa pag-bansay para
inyong ipasundayag atubangan sa klase.
Ang una ug ikaduhang grupo–mokanta nga
paspas sa “Tayo’y Sumakay sa Kabayo“ dayon
maghimo mo og inyong kaugalingong mga lihok.
Ang ikatulo ug ikaupat nga grupo–mokanta sa
“Usa Kami ka Panimalay“ nga hinay dayon himoan ninyo og kaugalingon ninyong mga lihok.
52
Ang matag grupo kinahanglan mopakita sa
inyong paghigugma samtang naghimo mo og
inyong mga lihok.
Ikaupat Nga Buluhaton
Ang mga pareho nga grupo mopasundayag
pag-usab dirisa atubangan nga sundon ang mga
gimbuhaton sa kada linya. Magmugna kamo og
inyong mga lihok nga mosubay sa kada linya.
 Ang unang grupo ug ikaduhang grupo
mopasundayag nga mokanta ug molihok sa
kantang “Si Felimon”
 Ang grupo ikatulo ug ikaupat mokanta ug
molihok sa kantang “Usa Kami ka Panimalay”
53
“Si Felimon, si Felimon”
Si Felimon, si Felimon
Namasol sa kadagatan
Nakakoha, nakakoha
Og isdang tambasakan
Gibaligya, gibaligya
Sa merkadong bag- o
Ang halin poros piso(2x)
Igo ra sa posporo.
“Usa Kami ka Panimalay”
Usa kami ka panimalay
Malipayon kami sa balay
Kaming tanan nagtinabangay
Aron malipay
54
Yunit 2: Ikawalo nga Semana (Tempo)
Pagtubag sa Nagkalain-laing Tempo
Unang Buluhaton
Unang
MANGANTA KITA!
Pagtulon-an
Kantaha ang kanta nga “Kini ang Adlaw”.
“Kini Ang Adlaw”
(Tune: This is the Day)
Kini ang adlaw, kini ang adlaw
Nga gibuhat sa Diyos, nga gibuhat sa Diyos
Managmaya, managmaya ug managkalipay.
Kay kini ang adlaw nga gibuhat sa Diyos
Managmaya ug managkalipay
Kini ang adlaw, Kini ang adlaw
Nga gibuhat sa Diyos.
Ikaduhang Buluhaton
Mga Pangutana:
Unsa man ang inyong namatikdan sa mga lihok
pagkanta nato og hinay?
- Unsa man ang inyong namatikdan sa mga lihok
pagkanta nato og paspas?
55
Ikatulong Buluhaton
Kuyog sa inyong kagrupo, kantaha ug ilihok ang
mga kantang, “Manakay Kita sa Kabayo” ug
“Natulog Pa Ba Ka?”. Ilha kon unsa nga kanta ang
kantahon nga hinay ug unsa ang kantahon nga
paspas.
“Manakay Kita sa Kabayo”
(Tono: “Tayo’y Sumakay sa
Kabayo)
Manakay kita sa kabayo.
Kusog nga modagan ang
kabayo.
Mura kini’g ipo-ipo.
Pakusgi imong pagdagan.
Hiya! Pagdali.
Hiya! Pagdali.
Hiya! Pagdali.
Pakusgi imong pagdagan.
Rakatakatak! Rakatak! Hiya!
Rakatakatak! Rakatak! Hiya!
Rakatakatak! Rakatak! Hiya!
Pakusgi imong dagan
56
“Natulog Pa Ba Ka?”
(Tono: Are You Sleeping?)
Natulog pa ba ka?
Natulog pa ba ka?
Batang gamay,
Batang gamay,
Nibagting na’ng kampana,
Nibagting na’ng kampana,
Bangon na,
Bangon na.
Ikaupat Nga Buluhaton
Activity Card
1.
Kuyog ang inyong mga kagrupo, kantaha
ug ilihok ang kantang mabunotan sa
inyohang lider.
2.
Kon mahimo, duyugi kini og mga
instrumentong pang-musika o mga gamit
sulod sa klasrum nga makahatag og
tingog.
3.
Ipasundayag kini atubangan sa klase
pagkahuman og bansay-bansay sulod sa
lima (5) ka minutos.
57
Yunit 3:Unang Semana (Rhythm)
Pagmugna sa Simpleng “Ostinato Pattern”
P
Unang Buluhaton
Ipalakpak ang mga kamot samtang magkanta
sa “SHELO”. Sundon ang insaktong pagkumpas
Pagtulon-an
subay sa mgaUnang
numero ilalom
sa linya sa kanta. Ang
pagpalakpak magsubay sa pulse beat.
1 – one clap
2 – one clap then hands forward
“SHELO”
(Tono: Bingo Song)
Aduna ko’y gamay’ng iro
1 1 1 1
1
2
1
Ginganlan nako’g SHELO
1 1
1 1 1
2 1
S H E L O (3x)
2 2 1 1 2
SHELO ‘yang ngalan oh
1 1 1
1 2 2
58
Ikaduhang Buluhaton
Pagpasundayag og “Ostinato Pattern”
Ipakita ang inyong pagkamamugnaon. Sunda
ang mga mosunod nga pagabuhaton.



Maglakaw paabanti dayon paatras – duha
ka ihap paabanti,duha ka ihap paatras sulod
sa upat ka balik-balik.
Itiko ang ulo pawala, tarong, patuo – tulo ka
ihap sulod sa upat ka balik-balik.
Abante ang mga kamot, pakilid, pataas,
paubos upat ka ihap sulod sa walo ka balikbalik.
Pagsukod sa Nakat- onan:
Sa imong grupo, magsabot sa angay nga
pagabuhaton para sa buluhaton nga ipasundayag.
Matag sakop sa grupo kinahanglan nga moapil. Ang
mga buluhaton mabasa ninyo sa activity card ug
inyong sundon.
59
Yunit 3: Ikaduhang Semana(Melody)
Paghimo sa Simpleng “Melodic Pattern”
Unang Buluhaton
Ipakita ang
litrato nga
usa ka sakayan nga may
Unang
Pagtulon-an
mga batang nagsakay.
1.
Kinsa man ang mga sakay sa sakayan?
2.
Nakasulay na ba mo ug sakay sa sakayan?
3.
Unsay nabantayan ninyo samtang nagsakay
mo sasakayan?
60
Ikaduhang Buluhaton
Atong bahinon ang klase sa duha ka grupo.
Inyong kantahon ang “Bugsay- bugsay”. Inyo kining
kantahon nga tubag-tubag. Mao kini ang inyong
pagabuhaton.
Tibuok klase mokanta sa unang linya sa kanta
Unang grupo – mokanta sa pag-una sa pulong
bugsay.
Ikaduhang grupo – mosunod pagkanta nga
magtubag sa pulong bugsay.
Pagkahuman og tubag-tubag magbayloanay
na usab.
Ang ikaduhang grupo na usab ang mouna ug
kanta sa unang pulong bugsay dayon motubag
ang ikaduhang grupo.
Ang kada myembro kinahanglan nga moapil
nga madasigon.
61
Pagsukod sa Nakat-onan:
Ang pareho nga mga grupo mopasundayag
pag-usab ug kantahon ang kantang “Bangon,
Bangon ”.
”Bangon, Bangon”
(Tune: Are You Sleeping?)
Bangon, bangon (line1)
Bangon, bangon (line2)
Dodong Juan (line 3)
Dodong Juan (line 4)
Bagting na’ng kampana (line 5)
Bagting na’ng kampana (line 6)
Ding, ding, dong (line 7)
Ding, ding dong (line 8)


Ang tibuok klase mokanta una sa tibook
kantang “Bangon,Bangon”
Ang unang grupo mokanta sa mga linya 1,3,5
ug 7
Ang ikaduhang grupo mokanta sa mga linya
2,4,6,8


Pagkahuman ug kanta sa tanang parte,
magbayloan na usab ang duha ka grupo.
Ang ikaduhang grupo mokanta sa mga linya
2,4,6,8

Ang unang grupo mokanta sa mga linya 1,3,5,7

62
Yunit 3: Ikatulong Semana (Form)
Pag-ila sa Gabalik-balik nga Linya
Sa Kanta
Unang Buluhaton
Atong kantahon
“Asa si Nanay?” nga
Unangang
Pagtulon-an
pareho ug tuno “Asa si Tatay?” Kinsa man ang
ganahan nga mangulo sa mga aksyon samtang
kantahon nato? Kamo na ang maghimo sa mga
aksyon uyon sa kanta.
”Asa si Nanay?”
(Tune: Are You Sleeping?)
Asa si Nanay asa si
nanay?
Dia rako, dia rako
Kumusta ka Nanay?,
Kumusta ka Nanay?
Maayo man, maayo
man.
63
Pagsukod sa Nakat- unan:
Bahinon nato ang klase sa upat ka grupo. Aduna
koy ihatag sa kada grupo nga Activity Card ug
buhaton ninyo ang mga buluhaton para
ipasundayag. Sa inyong grupo magpili mo og
kinsa ang Nanay, Tatay, Inday ug Dodong.
64
magmugna mo og inyong mga aksyon.
adunay maglihok nga sama sa usa ka nanay,
tatay, dodong ug inday.
ang mga gabalik-balik nga mga pulong
kinahanglan aduna gyud mga lihok.
kantahon ang kanta sa tibuok pamilya
Yunit 3: Ikaupat nga Semana (Timbre)
Pagsunod sa Nagkalain-lain
nga Gigikanan sa Tingog
Unang Buluhaton
Aduna koy ipakita nga mga litrato.
Unang Pagtulon-an
Unsay inyong ikasulti sa mga litrato?
Ihatag ninyo ang tingog niini.
65
Ikaduhang Buluhaton
Ang duha ka grupo muhatag ug duha ka hayop
nga ihatag ang tingog sa hayop dunganan ug
aksyon. (Pananglitan)
Unggoy – maglukso-lukso nga naghimbay-himbay
ang mga kamot
- ngook, ngook, ngook
Baka – maglakaw nga ihimbay ang mga sampot
– ngaaa, ngaaa, ngaaa
Ang ikatulo ug ikaupat nga grupo muhatag og
mga ngalan sa butang nga makahatag og
tingog unya dunganan ug mga lihok.
66
Pagsukod sa Nakat- unan:
Ipasundayag pag-usab ang inyong
gipasundayag ganiha. Pagpili kamo o glider ug
sunda ang mga buluhaton sa Activity Card.
Bansaya kini nga gidunganan og aksyon ug pagihap.
 Unang grupo – Baki – molukso sulod sa napulog
unom ka ihap
Tingog – kokaak, kokaak, kokaak
 Ikaduhang grupo – Ambulansya – modalagan
upat ka tuyok
Tingog – weh, weh, weh
 Ikatulong grupo – Kanding – ihimbay ang lawas
samtang galakaw sulod sa napulog unom ka
ihap
Tingog – meee, meee, meee
 Ikaupat nga grupo – botelya nga walay tubig –
molakaw nga nagtul – id ang lawas sulod sa
napulo ug unom ka ihap
67
Yunit 3: Ikalimang Semana (Dynamiks)
Pag-ila sa Lihok sa mga Mananap
Unang Buluhaton
Maghimo kamo
ug duha
ka pondok. Ang Pondok 1
Unang
Pagtulon-an
maoy mohimo sa aksyon daun kini pagatag-anon sa
ikaduhang pondok. Balihon napud, ang ikaduhang
pundok mao napud mohimo ug lihok sa mananap
tag-anon napud sa unang grupo.
Pondok I
Pondok ll
kuneho
kabayo
iring
karabaw
manok
baka
68
Ikaduhang Buluhaton
Tugon: Tan-awa ang gimantala nga mga
hulagway sa mananap.
a. Kabayo nga gadagan
b. Karabaw nga galakaw
c. Bao nga nagkamang
Ikatulong Buluhaton
1. Suhira ang linihokan sa mga mananap nga nakita
nila sa litrato.
69
2. Ilha ang mga linihokan sa litrato, kon kini kusog,
hinay-hinay, o hinay ba kaayo.
Pagsukod sa Nakat-unan:
Pagatubagon ang mga lain-lain nga linihokan
sa mga mananap. Isulat ang K kon kusog, HH kon
hinay-hinay, HK kon hinay kaayo. Buhaton kini sa
papel.
baka _________
baka______
unggoy_______
koneho ________
baboy__________
70
Yunit 3: Ikaunom nga Semana (Tempo)
Paghimo og Lihok sama sa Lihok sa mga
Mananap
Unang Buluhaton
Maghimo kamo og duha ka pundok. Ang usa
ka pundok muhatag
tingog sa mananap/butang
UnangsaPagtulon-an
ug ang ikaduha nga grupo mukuha sa hulagway
nga naa sa kahon ug ilhon nila kini.
Tingog sa mga
Mananap/Butang/
Sakyanan
1. Kling! Klang! Kling
Hulagway sa mga Butang/
Mananap/ Sakyanan
2. Tweet! Tweet!
3. Meow! Meow!
4. Quack! Quack
5. Wang! Wang! Wang!
71
Ikaduhang Buluhaton
Pundoka ug isulat ang ngalan sa mga
mananap nga naa sa ubos sa kahon basi sa ilang
gikusgon sa paglihok. Buhata kini sa inyong papel.
A. HINAY
KAAYO
B. HINAY
C. KUSOG
D. KUSOG
KAAYO
_________________
________________
_________________
________________
_________________
________________
_________________
________________
_________________
________________
_________________
________________
Bao
kabayo
iring
kuhol
baka
iro
ulod
itik
72
Ikatulong Buluhaton
a. Ang tanang grupo mopunit ug magpilig litrato
sa mananap ug sohiron ang lihok niini. (Kini gi
andam na sa maestra nga sinulod sa kahon)
Pundok 1- Hinay kaayo
Pundok 2- Hinay
Pundok 3- Kusog
Pundok 4- Kusog kaayo
Pagsukod sa Nakat-unan:
Kon ikaw ang papilion, unsa nga lihok sa
mananap ang imong layhan? Ngano man? Isulat
ang tubag sa papel.
Paghatag og Pagsulay:
Mopili mo og mga mananap nga inyong
nagustuhan. Himuon kini kada pundok aron ipakita
sa klase ang usa ka chant. Naa sa ubos ang
sumbanan.
Kami ang mga (ngalan sa mananap)
Hinay/Kusog modagan
Makatabang sa mga katawhan
Sa panahon sa kalisdanan.
73
Kabayo
koneho
Iro
baka
Unggoy
kalabaw
Itik
manok
Basi sa mga lista sa mananap nga naa sa ubos
tan-awa ang lihok nila og ilha ang gikusgon
niini. Idugtong kini pinaagi sa tudling. Buhata
kini sa papel.
A.
B
Hinay kaayo
1. Alimango
Hinay
2. Itik
Kusog
3. Hulmigas
Kusog-kusog
4. Ulod
74
Yunit 3: Ikapito nga Semana (Texture)
Pagkanta og Duha ka Balik-balik
Unang Buluhaton
Unang
Pagtulon-an
Kantaha ninyo sa duha ka libot-libot/tuyok-tuyok
nga kanta (two-part round song). Pagkahuman
ninyo ug kanta tubaga ang talamdan sa ubos. Isulat
ang tubag sa inyong notebook.
“Asa si Tatay”
(Tune: Are you
Sleeping)
Asa si Tatay, asa si
Tatay (Nanay/
Dodong/ Inday)
Ania ra, ania ra
Kumusta ka Tatay
(2x)
Maayo ra (2x)
75
Butangi ug tsek ang nawong nga malipayon
kon uyon ka ug dili ka uyon butangi ug tsek ang
masulob-on nawong.
1. Unsay imong gibati
sa pagkanta ?
2. Nahimo ba nimo
ang pagkanta
pinaagi sa duha ka
parte?
3. Layhan ka sa
pamaagi sa kanta?
4. Duna ka bay
maayong intension
sa pagkanta?
Pagsulay:
Pundoka pag-usab ang inyong kaugalingon sa
tag unom.
Kantaha og duha ka libot ang Bugsay, Bugsay
sa Sakayan.
76
“Bugsay, Bugsay sa Sakayan”
(Simplified by: F Girasol)
Bugsay, bugsay sa
sakayan Padulong sa
sapa Maglipay ta (2x)
Kay abot na ta
Appendices
Gamita ang talamdan sa ubos. Gradohi ang
inyong pasundayag. Markahi ug tsek (√) ang kahon
sa hustong tubag.
Unang Pagsusi
Malamposon Paingon Pa
1. Nasunod ang kanta
nga may ensakto
nga tono.
2. Nasunod ang kanta
nga may ensaktong
mga pulong.
3. Nasunod ang kanta
nga may ensaktong
tekstura.
4. Nasunod ang kanta
nga may 2 ka parte
nga tuyoktuyok/libot-libot
77
Yunit 4: Unang Semana (Rhythm)
Pagpatukar sa mga “Simple Ostinato
Patterns”
Unang Buluhaton
Ipalakpak ang inyong mga kamot ug itindak
ang inyong mga tiil samtang nagsunod sa rhythmic
Unang Pagtulon-an
pattern nga anaa sa ubos.
 Itugtog ang mga simple ostinato pattern gamit
ang mga lain-laing instrumento sa musika.
Sunda ang pattern nga inyong nakat-unan sa
ubos
Pattern A
ӀӀӀӀ
ӀӀӀӀ ӀӀӀӀ
Pattern B
ӀПП ӀПП ӀПП
Ӏ
Ӏ
Ӏ
78
Magpuli-puli mo pagtugtug sa mga instrumento.
(Kinahanglan dili talinis/makasamad nga mga
instrumento).
1.
(Marakas, tukog sa kawayan, tambol, tamborin,
bagol ug botelya)
79
Ikaduhang Buluhaton
 Maghimo kamo og upat ka pundok.
 Pagpili kamo og lider sa inyong pundok.
 Ipakuha sa inyong lider ang instrumento nga
giandam alang kaninyo.
 Gamit ang inyong mga instrumento tugtuga ang
ostinato patterns nga gipahaum sa matag
pundok.
Unang pundok
ӀППӀ
-
ӀППӀ
Ikaduhang pundok
Ӏ
-
Tambol
Ӏ
-
ӀӀПП
Ika-upat nga pundok
ӀӀ
ӀППӀ
Ӏ
Ikatulong pundok
ӀӀПП
lipak sa kawayan
-
ӀӀ
80
Karton
ӀӀПП
Kutsara
ӀӀ
Pagsukod sa Nakat- unan
 Magdungan kamo sa pagtukar og simple
ostinato patterns gamit ang inyong mga
instrumento. Sunda ang pattern sa ubos.
1.
ӀППӀ
ӀППӀ
ӀППӀ
Ӏ
Ӏ
Ӏ
ӀӀПП
ӀӀПП
ӀӀПП
ӀӀ
ӀӀ
ӀӀ
2.
3.
4.
Hinumdomi:
Makatugtog og mga simple ostinato patterns
gamit ang mga lain-laing instrumento sa musika.
81
Yunit 4: Ikaduhang Semana (Melody)
Paghimo og Musical/Body Staff
Unang Buluhaton
Unang
 Kantaha ninyo
angPagtulon-an
“so-fa syllables” (do, re, mi,
fa, so, la, ti, do)
fa
do
re
so
la
ti
do
mi
IKADUHANG BULUHATON
 Isulat ang mga ngalan sa linya ug sa
hawan/bakante nga lugar sa musical staff? A
82
 Magdrowing og lain nga musical staff. Isulat ang
mga singing names sa linya ug sa bakante nga
lugar sa musical staff.
Pagsukod sa Nakat-unan:





Tubaga ang mga pangutana
Unsay musical staff?
Unsay mga letra ang makita sa mga linya sa
musical staff?
Unsay mga letra ang makita sa bakante nga
lugar sa musical staff?
Unsay singing names ang makita sa linya sa
musical staff?
Unsay singing names ang makita sa bakante
nga lugar sa musical staff?
83
Yunit 4: Ikatulong Semana (Melody) Paghimo og
“Melodic Contour”
Unang Buluhaton
 Kantahaang so-fa syllables
DO- Lagsaw, baye nga lagsaw
RE- Ang silaw sa adlaw
MI- Nag pasabot nako
FA- Daganon halayo
SO- Sigi ug panahi
LA- Ang mosunod sa SO
Unang Pagtulon-an
TI- Manginom ta og tsa, ug mobalik ta sa DO.
Oh! Oh! Oh!
Ikaduhang Buluhaton
Magbansay og sulat sa melodic contour sa
hangin gamit ang mga sumbanan sa ubos. Buhata
usab kini sa blackboard.
fa
do
re
mi
84
so
la
ti
do
do
ti
la
so
fa
mi
re
la
so
mi
do
do
la
so
mi
do
85
do
Pagsukod sa Nakat-unan:
Kopyaha ang musical staff. Idrowing ang mga
nota sumala sa gipadayag sa ubos. Ang una
gibuhat alang kanimo.
do
re
mi
fa
so
la
ti
do
do
ti
la
so
fa mi
re
do
86
Yunit 4: Ikaupat nga Semana (Form)
Pag-ila sa mga Gibalik-balik nga Linya sa Kanta
Unang Buluhaton
 Kantaha ang “Si Noy Dodo” Tune: Old
Macdonald sa makaduhang higayon.
“Si Noy Dodo”
(Tune: Old Mac Donald)
Si Noy Dodo, may uma,
Eey, Aay, Eey, Aay Oh,
Unang
Pagtulon-an
Sa ‘yang
uma may baka
Eey, Aay, Eey, Aay Oh,
Moo, moo diri
Moo, moo didto
Bisan asa
Moo, moo, moo
Si Noy Dodo may uma
Eey, Aay, Eey, Aay Oh,
Ang gilinyahan nga mga pulong mahimong
ilisan sa mga musunod:
baboy – oynk-oynk
itik – kwak-kwak
kanding – mee-mee
iro – aw-aw
87
Ikaduhang Buluhaton
 Magpundok mo sa duha.
 Ang unang pundok mokanta sa linya A.
 Ikaduhang pundok sa linyang B. Ang duha ka
pundok magdungan og kanta sa A ug B.
“Martsa Gagmay nga Sundalo”
(Tune: Here We Sit Like Birds in the Wilderness)
Martsa, martsa (A & B)
Gagmay nga sundalo (A)
Gagmay nga sundalo (B)
Gagmay nga sundalo (A)
Martsa, martsa (A & B)
Gagmay nga sundalo (A & B)
Sundalo sa Ginoo (A & B)
Sundalo sa Ginoo (A)
Sundalo sa Ginoo. (B)
Martsa, martsa (A & B)
Gagmay nga sundalo (A & B)
Sundalo sa Ginoo. (A & B)
88
Pagsukod sa Nakat-unan:
 Magbahin mo sa duha ka pundok.
 Ang unang pundok mokanta sa mga linya1,
ang ikaduhang pundok mokanta sa mga linya
2. Kada pundok mokanta og Bangon, Bangon
Tune: Are you Sleeping.
 Paghimo mo og kaugalingon nga aksyon
samtang nagkanta.(Pag –andam, lima ka
minuto, pagpa-sundayag lima ka minuto)
“Bangon, Bangon”
Tune: Are you Sleeping
Bangon, Bangon(1)
Bangon, Bangon(2)
Dodong Juan,(1)
Dodong Juan(2)
Bagting nang
Kampana(1)
Bagting nang
Kampana(2)
Ding, Ding, Dong(1)
Ding, Ding, Dong(2)
89
Pagpundok kamo sa duha. Ang unang pundok
mokanta sa linya A. Ang ikaduhang pundok
mokanta sa linya B.
(Tune: Where is Thumbman?)
(A) Asa si Tatay( Asa si Tatay)
(B) Dia ra ko ( Dia ra ko)
(A) Kumusta ka Tatay?
(Kumusta ka Tatay)
(B) Maayo man ( Maayo man)
(Pwede ilisan ang tatay og nanay, dodong, ug inday)
90
Yunit 4: Ikalima nga Semana (Timbre)
Pag-ila sa mga Tingog sa mga Nagkalainlaing Instrumentong Pangmusika
Unang Buluhaton
Paminaw mo sa mga tingog sa instrumentong
pangmusika nga akong ipabati kaninyo. Ilha ang
Unang
Pagtulon-an
gigikanan sa tingog.
(Gitara,
dram, piano, cymbals,
violin, triangle, ug uban pa)
(Gitara, tambol, tamborin, cymbals, biyolin, triangle)
91
Ikaduhang Buluhaton
 Magpundok mo sa upat.
 Magparis una ug ikaduhang pundok.
 Magparis pod ang ikatulo ug ikaupat nga
pundok. Hatagan mo ug mga flashcards.
 Unang pundok letrato sa mga instrumentong
pangmusika, ang ikaduha, flashcards sa mga
tingog.
 Iparis ang letrato sa instrumentong pangmusika
sa iyang tingog human mohatag ang maestra
sa Go Signal.
 (Ipadayon ang buluhaton hangtod mahuman
ang ikatulo ug ikaupat nga pundok).
92
Pagsukod sa Nakat – unan
Iparis ang letrato sa instrumentong pangmusika
sa kulom A, sa iyang tingog sa kulom B.
B. (Tingog)
A. (Hulagway)
1.
a.
kuting-kuting
2.
b.
pyang-pyang
3.
c.
eeng-eeng
4.
d.
tssk-tssk
5.
e.
bum-bum
93
Yunit 4: Ika-unom nga Semana (Dynamics)
Pag-ila sa Tingog nga Kusog ug Mas Kusog
Unang Pagtulon-an
Unang Buluhaton
 Magkanta kamo sa kanta nga “Magtanom Dili
Tiaw” gikan sa kusog padulong sa mas kusog
pa.
Ang gimarkahan og 1 kusgon pagkanta, ang
gimarkahan og 2 mas kusog pa.
“Magtanom Dili Tiaw”
(Tune: Magtanim ay Di- Biro)
1 Magtanom dili tiaw
2 Magyuko tibuok adlaw
1 Dili ka makatindog
2 Dili ka makalingkod
(Repeat)
94
Magpundok sa duha. (Babaye ug Laki)
Mokanta ang kada pundok sumala sa
dynamics nga makita sa ubos:
(Babaye- kusog nga tingog, Laki- mas kusog
nga tingog)
“Among Balay”
(Tune: Bahay Kubo)
Among balay
(babaye)
Nindo bisan gamay
(laki)
Sa palibot may tanom
(babaye)
Prutas ug utanon (laki)
Saging, kaimito, tambis,
abokado (babaye)
Petsay, balatong, ug
repolyo (laki)
95
Pagsukod sa Nakat – unan:
Ilha ang dynamics sa kanta kon kusog o mas
kusog.Isulat ang K kon ang kanta kusog, isulat ang
MK kon mas kusog pa.
____________ 1. Tong, tong, tong Pakitong-kitong
____________ 2. May Masadyang Panimalay
____________ 3. Bum Tarat Tarat
____________ 4. Watermelon
96
Yunit 4: Ikapito nga Semana (Dynamics)
Pag-ila sa Mahinay ug Mas Mahinay nga Tingog
sa Musika
Unang Buluhaton
Kantaha ang awit nga “Usa Kami Ka
Panimalay” gikan sa hinay, paingon sa mas hinay
pa.
“Usa Kami Ka Panimalay”
(Folk Song)
Usa kami ka panimalay
Malipayon kami sa balay
Kaming tanan nagtinabangay
aron malipay
Si Tatay ang punoang kahoy
Si Nanay ang dahon sa sanga
Kaming mga anak maoy bunga
Sa paghigugma
97
Ikaduhang Buluhaton
Magbahin sa 2 ka pundok kantaha ang “May
Masadyang Panimalay”
Pundok 1 Mahinay (Soft Volume)
Pundok 2 Mas Mahinay (Softer Volume)
“May Masadyang Panimalay”
Tune: This is the Way
May Masadyang panimalay
May masadyang panimalay
May masadyang panimalay
Akong nahibaloan
Si tatay ug si nanay
Si dodong ug si inday
Silang tanan nahigugmaay
Sa usa ka panimalay
98
Pagsukod sa Nakat-Unan:
Ilha ang gikusgon sa awit kon mahinay o mas
mahinay pa. Isulat ang M sa blangko kon mahinay
ug MH kon mas mahinay pa.
_________1. Duha akong Kamot
_________2. Ang Kang Indayng mga Saging
_________3. Asa si Tatay
_________4. Pulo ka mga Tudlo
99
Yunit 4: Ikawalo nga Semana (Tempo)
Pagkanta Pinaagi sa Paspas ug Mas Paspas nga
Tempo
Unang Buluhaton
Pagtulon-an
KantahaUnang
ang “Pulo
ka mga Tudlo” sa nakalainlaing tempo (paspas ug mas paspas), sunda ang
lihok sa kamot sa magtutudlo.
“Pulo Ka MgaTudlo”
Tune : Sampung Mga Daliri
Pulo ka mga tudlo
Sa kamot ug tiil
Duha ka dalunggan,
Duha ka mata
Ilong nga nindot pa
Limpyo nga mga ngipon
Lamiikaon
Dilang gamay ang nagsulting
Dili ka manglimbong
Kantaha ang awit sa makaduha nga may
lain-lain nga tempo (paspas o mas paspas) base sa
kumpas sa kamot sa magtutudlo.
100
Ikaduhang Buluhaton
Magpundok sa duha. Magpili og pangulo.
Kantaha ang awit sumala sa tempo nga gipahaum
alang kaninyo.
(Ang pangulo maoy magsilbing magtutudlo)
Pundok 1- Paspas
2- Mas Paspas
(May Masadyang Animalay)
Tune: Mulberry Bush
“May Masadyang Panimalay”
Tune: This is the Way
May masadyang panimalay
May masadyang panimalay
May masadyang panimalay
Akong nahibaloan
Si Tatay ug si Nanay
Si Dodong ug si Inday
Silang tanan naghigugmaay
Sa usa kapanimalay.
101
Pagsukod sa Nakat-unan:
Mokanta ang magtutudlo sa lain- laing tempo.
Ilha ninyo kon ang awit, paspas o mas paspas.
1. Ang Kang Indayng
mga Saging)
2. May Senina Kong Bag-o
Ang kang Inday’ng mga
saging
Wala namunga kay
gihangin
Kon wala pa hanginhangina
Ang kang inday’ng saging
daghan ug bunga.
May senina kong bag-o
Pinalit sa merkado
Gitahi sa akong Nanay
Kanako gipaangay
May laso, may medyas,
may sapatos kong bag-o
Giparesan sa petikot, sa dalan
pakimbot-kimbot.
3.Usa Kami ka Panimalay
4. May Masadyang Panimalay
Usa kami ka panimalay
Malipayon kami sa balay
Kaming tanan
nagtinabangay
Aron malipay.
Si Tatay ang puno-ang
nga kahoy
Si Nanay ang dahon sa
sanga
Kaming mga anak maoy
bunga sa paghigugma.
Tune: This is the Way
May masadyang panimalay
May masadyang panimalay
May masadyang panimalay
Akong nahibaloan
Si Tatay ug si Nanay
Si Dodong ug si Inday
Silang tanan naghigugmaay
Sa usa ka panimalay.
102
Yunit 4: Ikasiyam nga Semana (Tempo)
Pagkanta Pinaagi sa Hinay Ug Mas Hinay nga
Tempo
Unang Buluhaton
Unang Pagtulon-an
Kantaha ang awit “Ang Kang Indayng mga
Saging” base sa kamot sa magtutudlo.
“Ang Kang Inday’ng Mga Saging”
Ang kang Inday’ng mga saging
Wala namunga kay gihangin
Kon wala pa hangin-hangina
Ang kang indayng saging
Daghan ug bunga.
103
Ikaduhang Buluhaton
Kantaha “Ang Kang Indayng mga Saging” kon
ang tempo hinay mokanta mo, kon mas hinay
molingkod mo.
Pagsukod sa Nakat-Unan:
Magbahin sa duha ka pundok. Magpili og lider
nga magsilbing magtutudlo. Kantaha ang awit nga
“Ili-Ili” base sa paglihok sa kamot san inyong lider.
Pundok 1- hinay ang kumpas sa awit
Pundok 2- mas hinay ang kumpas sa awit
(Tune: Ili-Ili)
“Batang Gamay”
Batang gamay katulog na
Wala dinhi atong mama
Tuas tyangge namalit pa
Batang gamay katulog na
104
Yunit 4: Ikanapulo nga Semana (Texture)
Ang Nipis ug Baga nga Tingog sa Musika
(Magdula Ta)
Unang Pagtulon-an
Paminaw mo sa awit. Kon ang duyog sa awit
usa ra ka instrumentong pangmusika
(mobarog mo), kon daghan nga mga
instrumento ang inyong madungog sa awit
(mosayaw mo).
Pagsukod sa Nakat- Unan:
Paminaw mo saawit o musika nga akong
ipabati kaninyo. Ilha kon NIPIS o BAGA ang
tingog.
105
ART
YUNIT 1: DEBUHO
UNANG PAGTULON-AN
Retrato
Pangitaa ug Ilha!
Pangitaa ang mga linya ug porma nga makita
sa hulagway. Unsa kini? Isulti ang mga ngalan sa
linya ug porma nga imong nakit-an.
Istorya Ko, Lihokon Mo!
Ipakita pinaagi sa lihok sa lawas ang mga
butang nga gihisgotan sa istorya.
106
“Pedro Kwadrado”
(Ni: Jennifer O. Artiaga)
Usa kagabii, nigawas si Pedro Kwadrado sa ilang
balay
Sa gawas, nakakita siya og dako
.
kaayo nga bitin
Unya, nidagan siya og
.
kusog hangtod nakaabot siya sa dakong punoan sa
mangga
.
Nipahulay siya sa ilalom sa
punoan sa mangga
.
Paghangad niya
nidan-ag pag-ayo ang kahayag sa bulan
Nalipay kaayo si Pedro Kwadrado.
107
Susiha
Ang tanang nagpalibot kanato naglambigit og
nagkalain-laing mga linya ug porma. Tan-awa ang
imong palibot. Aduna ka bay nakita nga mga
butang nga adunay mga linya ug porma?
Unsa man kining mga butanga?
Ang atong dagway usab naglambigit og mga
linya ug porma. Tan-awa ang dagway sa imong
higala. Unsa nga mga linya ug porma ang imong
nakita? Madebuho ba nimo ang retrato sa imong
higala gamit ang mga linya ug pormanga makita
nimo sa ubos?
Hinumdomi
Ang retrato (portrait) mao ang hulagway sa
tawo gikan sa ulo hangtod sa abaga.
108
Unang Buluhaton
Ang Akong Higala
A. Mga Gamitonon
 Bond paper
 Lapis
 Krayola
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Idibuho ang hulagway sa imong higala.
3. Kolori ang imong drawing gamit ang krayola.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat.
6. Pag-andam og pipila ka pulong nga imong
Ikasulti bahin sa imong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa magtutudlo.
Ikaduhang Buluhaton
Idibuho sa bond paper ang imong paboritong
butang nga nakita sa palibot. Kolori kini sa kolor nga
imong magustohan.
109
IKADUHANG PAGTULON-AN
Ang Akong Pamilya
Manganta Kita!
“Usa Kami Ka Panimalay”
Usa kami ka panimalay.
Malipayon kami sa balay.
Kaming tanan magtinabangay.
Aron malipay.
Si Tatay ang punoang kahoy.
Si Nanay ang dahon sa sanga.
Kaming mga anak maoy bunga.
Sa paghigugma.
Susiha
Kinsa man ang mga sakop sa imong pamilya?
__________________________________
__________________________________
__________________________________
__________________________________
Managsama ba ang dagway sa mga sakop sa
imong pamilya?
__________________________________
__________________________________
__________________________________
110
Ang kada sakop sa pamilya adunay talagsaong
hiyas. Lain-lain ang porma sa nawong, mata, ilong,
ngabil, ulo ug grano sa buhok. Kini ang mga bahin
sa nawong nga naglangkob og mga linya ug
porma.
Madibuho ba nimo ang retrato sa imong
pamilya gamit ang mga nagkalain laing linya ug
porma?
Hinumdomi
Sa pagdibuho sa hulagway sa imong pamilya,
magamit usab nimo ang mga linya ug porma. Kini
nga mga linya ug porma makita diha sa ilang
panagway sama sa nawong, mata, ilong, ngabil, ulo
ug grano sa buhok.
111
Unang Buluhaton
Dibuho sa Akong Pamilya
A. Mga Gamitonon
 Bond paper
 Lapis
 Krayola
112
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Idibuho ang hulagway sa imong pamilya sa
bond paper.
3. Kolori ang imong drowing gamit ang krayola.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat.
6. Pag-andam og pipila ka pulong nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
Ikaduhang Buluhaton
1. Base sa imong alampat, isulti ang mga
kapareho ug kalainan sa panagway (porma sa
mata, ilong, ngabil, ulo ug grano sa buhok) sa
imong Mama ug Papa.
2. Paghimo og usa ka Venn Diagram sa imong
papel.
113
Inahan
Amahan
Ikatulong Buluhaton
Ipilit ang retrato sa imong pamiya sa drowing
book.
114
IKATULONG PAGTULON-AN
Lihok Ko
Susiha
Managsama ba ang porma sa atong mga
lawas? Tan-awa ang mga hulagway sa ubos.
Lain-lain ang porma ug gidak-on sa atong
lawas. Adunay tambok, niwang, dako, mubo,
gamay ug taas nga lawas. Unsa nga mga lihok ang
mahimo niining atong lawas?
Mapakita ba nimo ang lihok diha sa dibuho
gamit ang mga linya ug porma?
115
Hinumdomi
Ang atong lawas makahimo og daghan nga
mga lihok. Mapakita nimo ang lihok diha sa imong
dibuho pinaagi sa paggamit og mga linya ug
porma.
Ikaduhang Buluhaton
Lihok Ko
A. Mga Gamitonon
 Bond paper
 Lapis
 Krayola
 Manila
paper o
kartolina
A. Mga Buhatonon (Buluhaton sa Grupo)
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Gamit ang manila paper o kartolina, idebuho
ang lihok nga inyong gibuhat sa mga lugar nga
mosunod:
Unang Grupo
- Sa Balay
Ikaduhang Grupo
- Sa Eskwelahan
Ikatulong Grupo
- Sa Merkado
Ika-upat nga Grupo
- Sa Plasa
116
3. Kolori ang inyong dibuho gamit ang krayola.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa inyong alampat.
6. Pag-andam og pipila ka pulong nga inyong
ikasulti bahin sa maong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
Ikatulong Buluhaton
Nakahinumdom pa ba ka sa unang adlaw sa
imong pag-adto sa eskwelahan? Unsa man ag
imong gibuhat?
1. Idebuho sa bond paper ang imong gibuhat sa
“Unang Adlaw sa Klase.”
2. Kolori kini aron maanindot tan-awon.
Ika-upat nga Buluhaton
Paglista og lima (5) kabuluhaton nimo sa balay.
1. ________________________________________________________
2. ________________________________________________________
3. ________________________________________________________
4. ________________________________________________________
5. ________________________________________________________
117
IKAUPAT NGA PAGTULON-AN
Mga Bulak
Susiha
Tan-awa ang imong palibot.
Unsa man ang mga
nagkalain-laing bulak nga
imong nakita? Aduna ba usab
kini mga linya ug porma?Unsa
ang mga nagkalain-laing
kolor niini?
Adunay nagkalain-laing mga
bulak nga makit-an sa atong
palibot. Kini nga mga bulak
naglambingit og mga linya ug
porma. Managsama ba ang
mga porma sa mga bulak?
Ang ilang kolor?
118
Tan-awa kining bulak.
Unsa ang imong
namatikdan sa mga
kolor nga gigamit?
Maklaro ba ang bulak?
Ngano man?
Hinumdomi
Ang magkaatbang (hayag ug ngiob/ngitngit)
nga kolor mas maayong gamiton pagdibuho aron
mas molutaw ang kolor sa drowing.
119
Unang Buluhaton
Isulat ang inyong naobserbahan sa mga bulak.
Ngalan sa Bulak
Porma
Kolor
1. Gumamela
2. Santan
Giya nga mga Pangutana:
1. Unsa ang mga ngalan sa bulak? ______ ,
______.
2. Unsa ang porma niini? Ang iyang bulok/ kolor?
__________ , __________.
3. Managsama ba ang ilang porma? Ang bulok/
kolor? ______________________________________ .
120
Ikaduhang Buluhaton
Bulak
A. Mga Gamitonon
 Oslo paper
 Lapis
 Krayola
A. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Idibuho sa oslo paper ang mga bulak nga
makit-an nimo sa palibot.
3. Kolori ang imong gidibuho gamit ang krayola.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat.
6. Pag-andam og pipila ka pulong nga imong
ikasultibahin sa imong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
121
Ikatulong Buluhaton
Idibuho ang bulak sa drowing book. Kolori ang
porma sa bulak og mas ngiob nga kolor.
Ikaupat nga Buluhaton
Paghimo og kard alang sa imong inahan ug
amahan nga adunay disenyo nga bulak. Kolori kini
sa imong napilian nga kolor.
122
IKALIMANG PAGTULON-AN
Mga Prutas
Susiha
Retrato kuha ni: Ian
Francisco(http://www.pinoyecofarmer.com/medicinalplants/flora-plants/atis-anona-squamosa-linn/)
Unsa man ang mga prutas nga makuha sa atong
palibot? Unsa ang mga nagkalain-laing porma ug
kolor niini?
Adunay nagkalain-laing prutas nga makita sa
atong palibot. Kini nga mga prutas naglangkob usab
og mga linya ug porma. Aduna usab kiniynagkalainlaing kolor.
Madebuho ba nimo ang mga prutas gamit ang
magkaatbang nga kolor?
Hinumdomi
Sa pagdibuho sa mga prutas, mahinungdanon usab
nga magkaatbang ang kolor nga gamiton sa
dibuho ug ang background aron mas molutaw ang
imong drowing.
123
Unang Buluhaton
Mga Prutas
Mga
Gamitonon
 Oslo paper
 Lapis
 Oil
pastel/krayon
A. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Idrawing sa oslo paper ang mga prutas nga
makit-an nimo sa palibot.
3. Kolori ang imong drawing gamit ang oil
pastel/krayon.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat.
124
6. Pag-andam og pipila ka pulong nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
Ikaduhang Buluhaton
Hisgoti ang imong paboritong prutas. Isaysay
kung nganong paborito nimo kini.
Ikatulong Buluhaton
Unsa ang imong paboritong prutas? Idrowing
kini sa papel.
125
IKA-UNOM NGA PAGTULON-AN
Dibuho sa Still Life nga Kahoy
Alampat ang tanan nga nagapalibot kanato.
Kon motan-aw kita sa gawas nagkalahi-lahing mga
porma, linya, ug kolor ang atong makita.
Adunay daghan nga mga butang sa atong
palibot nga mamahimong unod sa atong alampat.
Pipila sa mga sanglitanan niini mao ang mga kahoy,
bulak, bato, hayop, bukid, balay, gambalay o
building, ug daghan pa.
Atong Kantahon
“Ang mga Kahoy”
(Pahimangno: Gamita ang tono sa kanta nga “Ang
mga Puno”)
Ang mga kahoy nga puno sa bunga
Binuhat sa Diyos nga walay kapakyasan
Ang mga kahoy nga puno sa bunga
Binuhat sa Diyos nga walay kapakyasan
Maglipay kita, dayegon ang Diyos.
126
Susiha
A.
Tan-awa ug
estudyohi ang lainlaing hitsura sa mga
dahon.
Unsa ang inyong namatikdan sa mga dahon?
Kon pundokon nato ang mga dahon mailhan pa ba
nato ang ilang kalainan? Ngano man?
B.
Tan-awa ug tun-i ang gibutang nga alampat sa
ubos .
Unsang mga linya
ug porma ang imong
nakita sa alampat?
Kon usa lang ka
kolor ang gigamit sa
pagkolor sa mga
sanga ug dahon
mailhan ba nga
adunay daghang
sanga nga
naglangkob sa punoan sa kahoy?
127
Hinumdomi
Gamit ang nagkalain-laing linya, porma, ug
husto nga paagi sa pag-atbang sa kahayagon
ug kadulomon sa kolor makabuhat kita og usa ka
maanindot nga alampat.
Ang kada kolor adunay nagkalain-laing intensity
o kahayagon ug kadulomon. Bisan kon usa ka kolor
ang atong gamiton sa atong alampat mahimo
gihapon nga molutaw ang disenyo pinaagi sa husto
nga pag-atbang sa kahayagon ug kadulomon sa
kolor.
Unang Buluhaton
Pagdebuho og duha ka dahon sa imong
drawing book. Kolori ang una nga dahon og hayag
nga kolor ug ang ikaduha dulom nga kolor.
Nakita ba nimo ang kalahian sa kolor sa duha
ka dahon nga imong nakoloran?
128
Ikaduhang Buluhaton
Pagdibuho og Still Life nga Kahoy
A. Mga Gamitonon
 Drawing book
 Lapis
 Krayola
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Pangita og maayong puwesto aron ikaw
makabuhat sa imong alampat.
3. Idebuho ang butang nga napilian para sa
imong alampat sigon sa imong nakita sa lugar
nga imong nahimutangan gamit ang
nagkalain-laing linya ug porma sa imong
drawing book.
4. Ayaw pagbalhin og lugar kon wala pa
nahuman ang imong gitrabaho.
129
5. Kolori ang imong dibuho gamit ang krayola o
oil pastel subay sa mga hustong pamaagi sa
pag-atbang sa kahayagon ug kadulomon sa
kolor.
6. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
7. Isulat ang ulohan sa ibabaw sa imong
alampat.
8. Pag-andam og pipila ka pahayag nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
9. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
10. Limpyohi ang lugar nga imong gigamit
pagkahuman sa imong trabaho.
130
IKAPITO NGA PAGTULON-AN
“Still Life" sa Papel de Liha
Ang mga nagkalain-laing prutas nga makita ug
abunda sa atong komunidad, gawas nga kini
naghatag og sustansiya ug kabaskog sa atong
kalawasan, pwede usab kini nga mahimong unod sa
atong alampat. Ang nagkadaiyang porma ug kolor
sa mga prutas makaikag kanato nga ipakita ug
ipasundayag ang atong pagkamaalampaton.
Unsa man ang imong mga paboritong prutas?
Mahimo ba nimong idibuho ug koloran ang mga
porma niini sa usa ka alampat?
Atong Kantahon
“Watermelon”
Watermelon, watermelon
Kapayas, kapayas
Saging, saging, saging(2X)
Fruit salad, fruit salad
131
Susiha
Mahilig ka ba nga mokaon og prutas? Unsang
mga prutasa ang paborito nimo?
Tan-awa sa kilid. Unsa nga mga prutas ang
makita nimo?
Dali ra ba nimo naila ang klase sa mga prutas
nga anaa sa pundok? Ngano man?
Nakatabang ba ang pagkalahi sa pipila ka
mga porma ug kolor aron dali sila nga mailhan bisan
kon anaa sila sa pundok?
132
Hinumdomi
Ang pag-atbang sa nagkain-laing porma usa
usab ka pamaagi haron mapalutaw ang mga hiyas
sa gidebuho sa usa ka butang sa usa ka alampat.
Bisan kon ang alampat bahin sa pundok sa mga
tawo, hayop, tanom, prutas, ug uban pa mahimo
gihapon nga mapakita ang hiyas o batasan sa mga
subject nga anaa sa pundok pinaagi sa nagkalainlaing porma.
Unang Buluhaton
Pagdibuho og tulo ka klase nga mga prutas nga
nga adunay nagkalain-laing porma nga gipundok
sa imong drawing book. Kolori kini.
Maila ra ba ang mga prutas sa imong dibuho
bisan anaa kini sa pundok?
133
Ikaduhang Buluhaton
Still Life sa Papel de Liha
A. Mga Gamitonon
 Papel de liha(para
sa kahoy)
 Lapis
 Krayola o oil pastel
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang papel de liha, lapis ug krayola o
oil pastel sa lamisa o pungkoanan nga imong
gamiton.
2. Idibuho ang mga prutas sa imong alampat sa
papel de liha gamit ang lapis sigon sa imong
nakita sa lugar nga imong nahimutangan.
3. Kolori ang imong dibuho pinaagi sa krayola o
oil pastel subay sa mga hustong patakaran sa
pag-atbang sa kahayagon ug kadulomon sa
kolor.
134
4. Ayaw pagbalhin og lugar kon wala pa
nahuman ang imong gitrabaho.
5. Ipadayon ang pagkolor hangtod mahuman
ang imong gibuhat.
6. Isulat ang ulohan sa imong alampat sa
ibabaw nga bahin niini.
7. Pag-andam og pipila ka pahayag nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
8. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
IKAWALO NGA PAGTULON-AN
“Still Life" nga Alampat sa Bulak
Atong Kantahon
“Mobuskad ang Bulak, Mosira ang Bulak”
Mobuskad ang bulak,
mosira ang bulak (2X)
Pag-abot sa rayna mokiay-kiay siya
Boom! Tiyaya… Boom! Tiyaya… Boom! Yeye.
135
Susiha
Unsang bulaka ang makita sa kilid? Unsay inyong
ikasulti bahin sa bulak? Unsang mga porma ang
makita sa bulak? Sa inyong paminaw dali ra ba
ninyong makopya o madrowing kining bulaka?
Ngano man? Unsay atong hinumdoman aron
molutaw ang nagkalain-laing parte sa subject sa
atong alampat?
136
Unang Buluhaton
Unsa ang imong mga paboritong bulak? Gamit
ang bond paper, idibuho kini sulod sa kahon.
Ikaduhang Buluhaton
Still Life nga Alampat sa Bulak
A. Mga Gamitonon
 Drawing book
 Lapis
 Krayola o oil
pastel
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang drawing book, lapis, ug krayola
o oil pastel sa lamisa o pungkoanan nga
imong gamiton.
2. Idebuho ang bulak nga naa sa plorera sa
imong alampat (art) sa drawing book gamit
ang lapis sigon sa imong nakita sa lugar nga
imong nahimutangan.
137
3. Kolori ang imong dibuho gamit ang krayola o
oil pastel subay sa mga hustong patakaran sa
pag-atbang sa kahayagon ug kadulomon sa
kolor ingon man sa mga porma nga makita
sa subject.
4. Ayaw pagbalhin og lugar kon wala pa
nahuman ang imong gitrabaho.
5. Ipadayon ang pagkolor hangtod mahuman
ang imong gibuhat.
6. Isulat ang ulohan sa imong alampat sa
ibabaw nga bahin.
9. Pag-andam og pipila ka pahayag nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
10. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
138
KASIYAM NGA PAGTULON-AN
Lugar sa Akong Panumdoman
Basaha kini:
“Madyik Banig”
(Hinubad gikan sa “Magic Mat” nga gisulat ni Virgilio S.
Almario)
Usa ka malinawon ug mabugnawong
kagabhion, kaanindot matulog sa banig! Si Fidel
natulog og sayo ug nagdamgo. Nasinati niya nga
ang banig nga iyang gikatulgan nilihok paingon sa
taas. Nilupad kini sa ibabaw sa simbahan. Nilupad
kini sa siyudad nga puno sa mga suga. Nisalom kini
sa ilalom sa dagat. Nibisita kini sa pinuy-anan sa
mga hayop sa kalasangan. Nilupad kini sa lugar nga
adunay mga yelo. Niadto sa lugar nga bunbonon
ug adunay mga kamilyo. Niadto sila sa silangan.
Niadto sila sa kasadpan. Ug nauli sa balay sa wala
pa naabot ang inahan ni Fidel para pukawon siya.
Si Karen sayo usab nga natulog. Ang iya nga
gihigdaan mura usab og nilihok.
139
Mga pangutana:
1. Kinsa ang bata sa istorya?
_____________________
2. Unsang klase sa banig ang iyang gikatulogan?
_____________________
3. Unsay gikasulti ni Fidel sa Magic Mat?
_____________________
4. Unsang mga lugar ang giadtoan sa Magic Mat?
_____________________ _____________________
_____________________ _____________________
Hinumdomi
Ang atong Diyos nga labaw nga
makagagahom naghatag kanato og mga kamot ug
ligdong nga panghunahuna nga maoy nagtabang
kanato para mas mapalapdan ang atong
imahinasyon ug pagkamaalampaton.
Makadebuho kita og nindot nga larawan o
disenyo gamit ang mga linya, porma, ug kolor.
Pinaagi sa mga kasinatian nga dili nato malimtan,
mga lugar nga gusto natong maadtoan, mga tawo
nga maoy sulod sa atong panumdoman atong
mapadayag ang sulod sa atong hunahuna ug
dughan pinaagi sa usa ka alampat.
140
Lugar sa Akong Panumdoman
A. Mga Gamitonon
 1 tibuok nga Cartolina (puti)
 Lapis
 Krayola o oil pastel
B.
Mga Buhatonon sa Kada Grupo
Unang Grupo:
Idibuho ang unang lugar nga giadto sa
madyik banig.
Ikaduhang Grupo:
Idibuho ang ikaduhang lugar nga giadto
sa madyik banig.
Ikatulong Grupo:
Idibuho ang ikatulong lugar nga giadto sa
madyik banig.
Ika-upat nga Grupo:
Idibuho ang ika-upat nga lugar nga
giadto sa madyik banig.
Ikalima ug ika-unom nga Grupo:
Idibuho ang lugar nga gusto pa nimong
maadtoan sa madyik banig.
141
IKANAPULO NGA PAGTULON-AN
Lugar nga Gusto Kong Bisitahon
Unang Buluhaton
Lugar nga Gusto Nakonga Bisitahon
A. Mga Gamitonon
 Drawing Book
 Lapis
 Krayola o oil pastel
B. Mga Buhatonon
1. Andama ang mga gamitonon sa pagbuhat
sa alampat.
2. Hunahunaa ang lugar nga gusto nimo nga
bisitahon.
3. Pinaagi sa lapis, idibuho sa imong drawing
book ang hulagway sa lugar nga gusto nimo
nga bisitahon gamit ang nagkalain-laing linya
ug porma nga imong nakat-onan sa leksiyon.
142
4. Kolori ang imong dibuho gamit ang krayola o
oil pastel o watercolor.
(Pahimangno: Kon mogamit og watercolor,
tudlo ra ang gamiton sa pagbutang niini sa
alampat.)
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat sa
ibabaw nga bahin.
6. Pag-andam og pipila ka pahayag nga imong
ikasulti bahin sa imong alampat.
7. Ipasa ang nahuman nga alampat sa
magtutudlo.
143
YUNIT 2: PAGPINTAL
IKA-ONSE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Mananap sa Yuta
Alampat ang tawag sa mga butang nga
nagapalibot kanato. Ang tanang butang apil na
ang mga hayop sa yuta/kalasangan o kadagatan
may lain-lain nga kolor, linya, porma ug grano.
Unang Buluhaton
Hinumdomi ang mga nagkalain-lain nga kolor
ug porma
Direksiyon:
Isumpay ang porma ug ang butang pi
naagi sa paglinya niini gikan sa porma
padulong sa butang. Isulat sa blangko nga
linya ang ngalan sa matag porma.
1. ___________
2. ___________
3. ___________
144
4. ___________
5. ___________
Atong Kantahon
“Ang mga Hayop”
(Pahimangno: Gamita ang tono sa kantanga The Wheels on
the Bush)
Ang iro sa balay nagkanayon
Aw, aw, aw, aw, aw aw
Ang iro sa balay nagkanayon
Aw, aw, aw
Sa palibot sa balay
Ang langgam sa hawla nagkanayon
Twit, twit, twit, twit, twit, twit
Ang langgam sa hawla nagkanayon
Twit, twit, twit
Sa palibot sa hawla.
Ang unggoy sa kahoy nagkanayon
Kra, kra, kra , kra, kra, kra
Ang unggoy sa kahoy nagkanayon
Kra, kra, kra
Sa palibot sa kahoy
145
Hinumdomi
Adunay lain-lain nga kolor, porma ug grano ang
mga nagkalain-laing mga butang sa atong palibot
apil na ang mga mananap sa yuta/kalasangan o
kadagatan.
Aduna usab silay lain-lain nga tingog.
Unang Buluhaton
Tan-awa ang hulagway sa kalasangan o zoo ug
isulat sulod sa kahon ang ngalan sa mga mananap
nga atong makita dinhi.
Atong nganlan ang nagkalain-laing mga
mananap sa hulagway.
146
_____________________
__________________
_____________________
__________________
_____________________
147
Aduna ba silay lain-lain nga kolor, linya, porma ug
grano?
Ikaduhang Buluhaton
Pagpintal og Mananap sa Yuta
A. Mga Gamitonon
 Bond paper
 lapis
 oil pastel/latex paint
B. Idrowing ang usa ka mananap sa yuta nga
inyong gusto base sa mga hulagway nga inyong
nakita. Butangi og ulohan ug kolori ang inyong
drowing.
_____________________________
Ulohan
148
Ikatulo nga Buluhaton
Pagsukod sa Nakat-onan.
Isulti ang kolor, porma og grano nga makita sa
lawas sa mananap nga naa sa mga retrato.
Printal sa Mananap
Kolor
149
Porma
Grano
IKADOSE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Mananap sa Tubig
Unang Buluhaton
Pag-ila sa mga Nagkalain-lain nga Kolor
1. Tan-awa ang lain-lain nga mga porma nga
anaa sa kahon.
2. Markahe og tsek (  ) ang porma nga
nagpakita og primera nga mga kolor ug
markahe usab og ekis ( X ) ang porma nga
nagpakita sa sekondarya nga kolor.
150
Atong kantahon
“Si Felimon, Si Felimon”
Namasol sa kadagatan
Nakakuha, nakakuha
Og isdang tambasakan
Gibaligya, gibaligya
Sa merkadong guba
Ang halin puros kura
Ang halin puros kura
Igo rang gipanuba.
151
Hinumdomi
Ang mga kolor nga pula, dalag ug bughaw
maoy gitawag og mga primera nga mga kolor.
Ang kolor nga kahel, lunhaw ug ube maoy
gitawag og mga sekondarya nga mga kolor.
Ikaduhang Buluhaton
Pag-ila sa Mga Mananap Sa Dagat
Tan-awa ug ilha ang lain-lain nga
mananap/butang sa dagat nga anaa sa sulod
sa basket.
Atong hinganlan ang mga hulagwaysa mananap o
butang sa dagat.
152
____________________
____________________
____________________
____________________
____________________
____________________
153
Ikatulong Buluhaton
Pagpintal og Isda
____________________________________
Ulohan
Pagsukod sa Nakat-onan
Isulti ang tubag sa mosunod nga mga
pangutana.
1. Unsa ang porma sa kinhason nga imbaw?
__________________________________________
2. Unsa ang kalainan sa porma sa swaki ug sa
kuros-kuros?______________________________
3. Unsa ang grano sa kuros-kuros?___________
4. Unsa ang kalainan sa grano sa imbaw ug sa
isda?_____________________________________
5. Unsa ang mga kolor nga makita sa swaki?
__________________________________________
6. Unsa ang kalainan sa kolor sa isda ug sa imbaw
nga kinhason?____________________________
154
IKA-TRESE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Mananap nga nagpuyo sa Yuta
Unang Buluhaton
Atong Kantahon
“Mga Nagkalain-lain nga Linya”
(Pahimangno: Gamita ang tonosa kanta nga
Are You Sleeping)
Tul-id nga linya, Tul-id nga linya;
Gahigda, gahigda;
Naa say gahandag, naa say gahandag
Ug paikis-ikis, ug paikis-ikis
1. Badlis Patindog o Tul-id
-
2. Badlis Pahigda
-
3. Badlis Pahandag
-
4. Badlis Pabawog-Pabawog 5. Badlis Paikis-ikis
-
155
Kinsay Naghimo sa Tanan?
Kinsay naghimo sa mga langgam, sa mga langgam,
sa mga langgam?
Kinsay naghimo sa mga langgam?
Ang Diyos sa langit.
Kinsay naghimo sa mga isda, mga isda, mga isda?
Kinsay naghimo sa mga isda?
Ang Diyos sa langit.
(kabaw, unggoy, alibangbang, alimango, pasayan,
kinhason, ug nukos)
Ikaduhang Buluhaton
Pag-ila sa mga hulagway sa mga mananap sa
yuta o kalasangan.
Ila-ilaha ang hulagway sa mga mananap.
_________________
_________________
156
Hinumdomi
Daghan og lain-lain ang mga mananap nga
makita sa sa kakahoyan o kalasangan. Lain-lain ang
ilang linya, kolor, porma ug grano. Ang uban niining
mga mananapa makita nato sa zoo.
Ikatulong Buluhaton
Pagpintal og Mananap sa Yuta o Kalasangan
Direksiyon :
1. Idrowing ang mananap sa yuta/kalasangan
nga inyong nagustuhan.
2. Gamit ang usa ka brush ug pintal, pintal ang
inyong drowing sa inyong gusto nga kolor.
3. Hinumdumi ang inyong gihimo sa pagbuhat sa
nag-unang mga alampat.
4. Hinumdumi ang mga basehan sa paggrado.
5. Pagsulti og pipila ka pulong bahin sa inyong
alampat.
6. Ibutang sa art display corner ang nahuman
nga alampat.
157
Ika-upat nga Buluhaton Pagsukod sa Nakat-onan
Paghuna-huna og usa ka mananap sa tubig ug
usa ka mananap sa yuta. Isulti ang porma sa
baba, ilong ug mata, grano sa panit ug ang
pinuy-anan sa mananap nga inyong gihunahuna.
Drowing/ Pintal
Porma sa
K
sa Mananap
sa Yuta/Tubig Kolor Baba Ilong Mata
Porma sa ba
158
Grano
Sa
lawas
Pinuyanan
IKA-KATORSE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Mananap sa Dagat
Unang Buluhaton
Mga Nagkalain-lain nga Porma
Tan-awa ug ilha ang mga hulagway sa
nagkalain-laing hayop/butang sa dagat . Isulat ang
ilang ngalan sa badlis nga giandam sa ubos sa
hulagway.
_________________
_________________
_________________
_________________
159
Ikaduhang Buluhaton
Pagpintal og Mananap sa Dagat
Direksiyon:
1. Paghinumdom kon unsa ang angay nga buhaton
sa oras nga nagtrabaho.
2. Paghinumdom sa basehan sa paggrado sa
nahuman nga alampat.
3. Ipakita og ipaambit sa imong katapad ang
nahuman nga trabaho.
Ikatulong Buluhaton
Pagsukod sa Nakat-onan
Isulti ang tubag sa mga pangutana.
1.
Unsa ang kolor sa bayanan
sa alimango kon maluto?
___________________
2.
Unsa ang grano sa lawas sa
nukos?
____________________
160
3.
Unsa ang porma sa mata sa
isda?
_____________________
4.
Unsa ang grano sa tuyom?
__________________
5.
Unsa ang porma sa ulo sa
mga pasayan?
__________________
161
IKA-KINSE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Mananap sa Yuta ug Dagat
Unang Buluhaton
Pasiunang Pangutana:
1. Unsa nga mga mananap ang nagpuyo sa yuta o
kalasangan? Unsa ang mga mananap ang
nagpuyo sa dagat/tubig?
_________________________________________
2. Masulti ba nimo ang lain-laing nilalang o hayop
nga naa sa dagat nga adunay mahamis nga
panit? Ang adunay sapnot nga panit?
__________________________________________
3. Lain-lain ba ang kolor sa mga mananap? Masulti
ba ninyo kon unsa ang ilang mga kolor?
__________________________________________
Ikaduhang Buluhaton
Atong basahon ang balak.
Kinsa ang Nagbuhat sa Tanan
Gibuhat sa Ginoo ang mga tanom ug kahoy sa
atong kalikupan.
Iyang gihimo ang maanindot ug lunhaw nga mga
kakahuyan.
162
Ug iya usab nga gihimo ang mga mananap sa
kayutaan ug kaisdaan sa kadagatan.
Gihimo sa Ginoo kining tanan
Aron malipay kitang mga katawhan.
Ikatulong Buluhaton
Tan-awa ang pabitay sa lain-lain nga mananap sa
yuta ug dagat . Isulti ang ilang talagsa on nga kolor,
porma ug grano.
163
Ikaupat nga Buluhaton
Pagpintal sa usa ka Mananap nga nagpuyo sa Yuta
ug sa Dagat nga inyong napili sa mga retrato sa
“pabitay”
Direksiyon:
1. Ipintal sa usa ka bond paper ang usa ka mananap
sa yuta nga inyong nagustuhan.
2. Ipintal usab ang usa ka mananap sa dagat.
3. Kolori ang inyong gipintal nga mananap sa kolor
nga inyong gusto.
4. Hinumdumi ang angay buhaton samtang kamo
naghimo sa buluhaton sa alampat.
5. Hinumdumi usab ang basehan sa paghatag og
bili.
6. Ipasa dayon ang papel pagkahuman sa trabaho.
164
Ikalima nga Buluhaton
Pagsukod sa Nakat-onan
Direksiyon:
Isulti ang ngalan sa hulagway
kon ang
mananap nagpuyo sa yuta. Idrowing ang
kon
ang mananap nagpuyo sa dagat.
1.
Ito
_____________________
2.
Kanding
_____________________
3.
Umang
_____________________
4.
Alimango
_____________________
5.
Gasang
_____________________
165
B. Isulti ang tubag sa mga pangutana.
1. Unsa ang kolor sa balhibo sa kanding?___________
2. Unsa ang porma sa ikog sa ito?__________________
3. Unsa ang porma sa mata sa alimango?__________
4. Unsa ang grano sa bayanan sa umang?__________
5. Unsa ang grano sa bayanan sa swaki?___________
IKA-DISESAIS NGA PAGTULON-AN
Magkasuhi nga mga Kolor
Unang Buluhaton
Color Wheel nga Gikan sa Sinagol nga Primerang
Kolor
Ang color wheel nga gikan sa sinagol nga primerang
kolor naglangkob og pasiuna ug ikaduha nga mga
kolor.
Unsa ang mga pasiunang
kolor?
_______ , ________ , _______
Unsa ang mga ikaduhang
kolor?
_______ , ________ , ________
Kopyaha ang color wheel
sa kahon sa bond paper.
Pintali kini gamit ang mga pasiuna ug ikaduha nga
mga kolor.
166
Ikaduhang Buluhaton
Pag-ila sa mga Magkasuhi nga Kolor
Ang magkasuhi nga kolor mao ang pasiuna ug
ikaduha nga kolor.
Atong ilhon ang magkasuhi nga mga kolor.
Pasiuna nga mga Kolor Ikaduha nga mga Kolor
pula
asul
dalag
berde
kahil
lila
Idrowing sa papel ang mga pares nga mananap
gamit ang magkasuhi nga kolor.
Ikatulo nga Buluhaton
Hardin sa mga Kabakaba/ Alibangbang
Direksiyon: Pintali ang
pares nga kabakaba/
alibangbang nga
nitugdong sa mga
bulak. Pagpili og
magkasuhi nga mga
kolor nga gusto
nimong gamiton.
167
Ikaupat nga Buluhaton
Pares Mi!
Unsa ang mga pares nga mananap nga
adunay magkasuhi nga mga kolor?
Direksiyon:
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Idrowing ang pares nga mananap sa imong
alampat.
3. Pintali ang pares nga mananap og magkasuhi
nga mga kolor gamit ang water color o poster
paint.
4. Ipadayon ang pagtrabaho hangtod ka
mahuman.
5. Isulat ang ulohan sa imong alampat sa badlis nga
gitagana.
6. Pagbantay nga magpabilin nga limpyo ang
imong trabaho.
7. Pagsulat og duha ka pahayag/sentences
mahitungod sa imong alampat. Iapil og sulat ang
kolor nga gigamit nimo sa pagpintal.
8. Pagkahuman, limpyohi ang imong lugar. Ipasa
ang nahuman nga alampat sa magtutudlo.
Hinumdomi
Ang mga suhi nga kolor mao ang pasiuna ug
ang ikaduha nga mga kolor. Mao kini ang mga suhi
nga kolor.
pula – berde
asul – kahil
dalag – kolor ube
168
IKA-DISESYETE NGA PAGTULON-AN
Organic ug Nagkalain-laing nga mga Porma ug
Grano
Unang Buluhaton
Pagpangita ug Pagpares
Unsa ang mga nagkalainlaing porma? Sulayi
pagpangita ang pares sa napikas nga porma. Ang
pares niini mao ang gikoloran og suhi niya nga kolor.
Isulat ang letra sa tukmang tubag human sa numero.
B.
A
1.
a.
2.
b.
3.
c.
4.
d.
5.
e.
169
Ikaduhang Buluhaton
Organic ug Nagkalain-laing mga Porma nga makita
samga Mananap
Ang mga mananap adunay nagkadaiyang
porma. Kini adunay susama nga porma nga
geometric.
Ang organic nga porma mao ang natural nga
porma sa tanom, mananap, ug uban pa.
Ang nagkalain- laing porma mao ang regular
nga mga porma sama sa lingin, kwadrado, kahon,
ug uban pa.
Direksiyon: Idrowing ang geometric nga porma sa
mga mananap nga gihulagway.
Mananap
Geometric nga Porma
170
IkatulongBuluhaton
Geometric nga Porma sa Mananap
Direksiyon: Paghuna-hunaog porma. Isumpay ang
mga nahuna-hunaang porma ug pun-i ogdetalye
nga parte nga kabahin sa mga mananap nga
inyong gustong ihulagway aron makompleto. Isulat
kini sa papel.
Ikaupat nga Buluhaton
Grano sa mga Mananap: Puntik-puntik, Balahiboon,
Sinaw, ug Danlog
Unsang grano sa mananap ang inyong nailhan?
Sulayi paghatag og grano ang mga mananap nga
gihulagway.
171
Ikalima nga Buluhaton
Ihalas nga Mananap
Direksiyon: Pagpintal og ihalas nga mananap. Sulati
og tulo ka pahayag bahin niini. Ilakip ang kolor,
porma, ug grano.
Tugon: Sunda ang direksyon sa paghimo sa inyong
alampat ug ang paghatag og bili niini sa ika-disesais
pagtulon-an.
Hinumdomi
Ang organic nga porma mao ang mga porma
nga natural sa tanom, mananap ug uban pa. Ang
geometric nga porma mao ang regular nga mga
porma sama sa lingin, kwadrado, kahon, ug uban
pa.
Adunay mga grano ang mga mananap. Kini
mao ang puntik-puntik, balahiboon, danlog, ug
sinaw.
172
IKA-DISEOTSO NGA PAGTULON-AN
Pagdebuho Gamit ang mga Linya, Kolor, ug
Porma
Unang Buluhaton
Kompletoha ug Kolori Ko
Unsang mananapa ang gihulagway? Unsa ang mga
parte nga kulang nga bahin sa mananap?
Kompletoha kini. Pintali kini gamit ang mga pasiuna
ug ikaduha nga mga kolor.
173
Ikaduhang Pagtulon-an: “Chikading”.
Paminawa ang pag-awit sa magtutudlo sa
“Chikading”. Kantaha uban ang paglihok sa lawas
nga gitudlo kaninyo.
“Chikading”
Chorus:
I.
Chikading, chikading
May lima ka chikading
Nibatog sa sanga
Nilupad ang usa,
Naglupadlupad
Chikading, chikading
Naglupadlupad
Upat na lang sila
(Balik sa Chorus)
II. upat – tulo
III. tulo – duha
IV. duha – usa
Tugon: Balika ka lima ang pag-awit. Pulihi ang mga
numero nga gilinyahan sa mga numero nga naa sa
II, III, ug IV.
174
Ikaduhang Buluhaton
Sugilanon Sa Usa ka Bata nga Gustong
Mahimong Pintor
Adunay usa ka bata nga nagngalan og
Jef. Nagdamgo siya nga mahimong bantog nga
pintor. Nadasig siya sa mga nabuhat ni Fernando
Amorsolo .
Gusto ni Jef nga ipintal ang paborito
niya nga alampat. Iya kining suod nga higala.
Ang paboritong alampat niya kay ang iyang
binuhing iro nga si Yushi.
Nangita siya og motabang kaniya.
Mahimo ba ninyo siyang tabangan?
Ikatulong Buluhaton
Pagpintal ni Yushi
Direksiyon: Idrowing ang sumbanan ni Yushi. Bagaa
ang mga linya sa mga bahin sa lawas. Pun-i og
puntik ug balahibo. Pintali aron kini monindot.
175
Ikaupat nga Buluhaton
Ang Paboritong Nako nga Butang
Direksiyon: Gamit ang bond paper, ipintal ang
inyong paboritong butang.
Tugon: Sunda ang direksyon sa paghimo sa
inyong alampat ug ang paghatag og bili niini sa ikadisesais nga pagtulon-an.
Hinumdomi
Ang mga elemento sa Art sama sa kolor, linya,
porma, ug grano mopanindot sa inyong alampat.
176
IKA-DISENUEBE NGA PAGTULON-AN
Dyip: Hari sa Karsada
Unang Buluhaton
Kasayuran Mahitungod sa Dyip
“Dyip: Hari sa Karsada”
Ang dyip nailhan nga Hari sa Karsada sa Pilipinas.
Kini gituohan nga simbolo sa pagkamaabtikon ng
pagkamamugnaon sa mga Pilipino.
Ang unang dyip gimugna gikan sa dyip militar
nga gibilin sa mga Amerikano niadtong Ikaduhang
Gubat sa Kalibotan. Usa ka dili kasagarang dyip ang
namugna gikan sa mga biya. Ang mga atop gigama
gamit ang metal aron maghatag og landong.
Nagkalain-laing porma ang nahimo aron maghatag
og dugang nga kaanyag.
Karon, ang atong kadalanan gilangkoban sa
mga dyip. Dad-on kamo niini sa inyong gustong
padulngan agi sa kadalanan. Ang mga pasahero
malipayon sa hamugaway apan barato nga biyahe.
Pagsakay sa Pilipinhong paagi….Pagbiyahe
kamo sakay sa Hari sa Karsada. Sakay sa dyip
kauban ang inyong pamilya.
-
177
J. Arcilla
 Nganong gitawag nga Hari sa Karsada ang
dyip?
 Unsa ang nakapanindot sa dyip? Unsa nga mga
linya, kolor, ug porma ang makita ninyo sa dyip.
Ukaduhang Buluhaton
Sumpaya ug Kompletoha Ako
Direksiyon: Ipasubay ang mga putol- putol nga linya
aron makaporma og usa ka butang. Pintali kini og
dalag, lunhaw, kahil, o ube. Adornohi kini sama sa
hulagway sa dyip nga inyong makita sa kadalanan.
178
Ikatulong Buluhaton
Ang Damgo ko nga Dyip
Gusto mo ba nga makabaton og kaugalingong
dyip? Unsaon nimo kini paghulagway?
Direksiyon: Gamit ang bond paper, pintali ang dyip
sa imong damgo. Panindota kini gamit ang mga
nagkalainlaing linya, kolor, ug porma.
Tugon: Sunda ang direksyon sa paghimo sa inyong
alampat ug ang paghatag og bili niini sa ikadisesaisnga pagtulon-an.
IKABAYENTE NGA PAGTULON-AN
Pagpintal og Butang
Unang Buluhaton
Travelogue
Direksyon: Basaha ang usa ka travelogue. Sutaa ang
mga lugar nga gibisita. Nakaadto na ba ka niining
mga lugara? Mahulagway ba nimo kini? Unsa ang
mga linya, kolor, ug porma ang makita sa mga
nindot nga talan-awon.
179
Gihangyo ko sa akong higalang turista nga
kuyogan siya sa iyang pagsuroysuroy. Giingnan ko
niya nga nakabalita siya bahin sa mga maanindot
nga talan-awon sa atong nasod. Gusto niyang
adtoon ug kuhaan og hulagway.
Ako siyang giubanan sa kabilin nga lugar sa
Luzon. Pagkaanindot sa mga hagdanhagdan nga
humay sa Banaue. Nahingangha siya dihang ako
siyang giingnan nga gihimo kana gamit ang mga
kamot sa mga Ifugao.
Nadani usab siya sa kaanindot sa Bulkang Mayon
sa Legaspi City. Perpekto ang porma susama sa apa.
Unya, niadto mi sa Bohol diin makita ang
maanindot nga daghang bungtod nga nakaporma.
Susama sila sa mga tsokolate. Ako siyang giingnan
nga berde ang mga bungtod kon ting-ulan tungod sa
mga sagbot. Apan, ang berde nga sagbot
mahimong kape kon ting-init. Susama kini sa mga
tsokolate.
Sa Siyudad sa Cebu, nahingangha siya sa
gibutangan sa Krus ni Magellan .
Gusto niyang bisitahon ang kinatas-an nga bukid
sa nasod asa makita si Haribon. Mao nga among
gisuroy ang inilang Siyudad sa Davao. Nagpakuyog
mi sa among pagkatkat sa bukid. Kato usa ka anindot
nga kasinatian.
Giingnan ko niya nga mosuroy na usab kami og
laing maanindot nga talan-awon sa atong nasod sa
sunod tuig. Nadani gayud siya sa kaanindot sa mga
talan-awon.
- J. Arcilla
180
Tan-awa ang mga lugar nga giila sa iyang
kaanindot. Nakaila ba ka niini? Asa man kini makita?
Unsa ang nakapaanindot nila?
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Apo.jpg
http://en.wikipedia.org/wiki/Magellan%27s_Cross
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Banaue_Rice_Terraces.jpg
http://en.wikipedia.org/wiki/File:IMG_0919_Chocolate_Hills.jpg
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Mt.Mayon_tam3rd.jpg
181
Ikaduhang Buluhaton
Pilipinas: Maanyag ko nga Nasod
Direksyon: Pintali ang maanyag nga talan-awon sa
atong nasod. Bagaa ang mga linya aron maklaro
ang mga porma. Kolori kini aron labing
mapaanindot.
182
Ikatulong Buluhaton
Maanyag ko nga Lugar
Direksyon: Ginamit ang bond paper, idrowing ang
maanindot nga talan-awon sa inyong lugar. Bagaa
ang mga linya aron maklaro. Pintali kini sa kolor nga
inyong gusto.
Tugon: Sunda ang direksyon sa paghimo sa
inyong alampat ug ang paghatag bili niini sa ikadisesais nga pagtulon-an.
Hinumdomi
Ang kabansay sa paggamit sa mga galamiton
sa pagpintal gikinahanglan aron makab-ot ang
tinguha nga mahimong maayong pintor.
183
IKA-BAYENTE – UNO NGA PAGTULON-AN
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang
mga Dahon
Basaha
Gilibotan ang atong palibot sa nagkalain-laing
matang sa alampat. Ang uban niini nagsugid sa
nagkalain-laing kasinatian. Ang uban usab bunga sa
kalantip sa imahinasyon. Nagkadaiya ang mga
alampat nga atong makita sa palibot. Kini tungod sa
mga pamaagi sa pagbuhat niini. Maanindot kini nga
talan-awon ug makawagtang sa atong kakapoy.
Ang printmaking o pagprinta/pagpamatik usa
lang sa mga pamaagi sa pagmugna og disenyo
gikan sa mga dahon. Mahimo kining buhaton
pinaagi sa pagduot, pagbagnod, pagtamla o
pagpatik ug pagpahid sa usa ka pinintalang butang
ngadto sa papel.
Sa paghatag og bulok o kolor, pwede mo kining
gamitan og pintal, tina o watercolor. Mabulokon ug
madanihon ang alampat pinaagi sa pagprinta o
pagpamati
184
Susiha
Sud-unga ang mahimo
nga alampat gikan sa
dahon.
Masulti ba nimo ang
porma sa dahon?
Susama ba niini ang
ubang dahon?
Hinumdomi
Nagkalain-lain usab ang porma ug grano sa
mga dahon. Adunay lingin, triangulo ug oblong.
May mga dahon nga hamis ug sapnot (dili hamis)
hikapon.
Nakahibawo ba kamo nga makahimo mo ug
nindot nga alampat sa mga dahon?
Tan-awa kini.
185
Unang Buluhaton
Printmaking o Pagpamatik nga mga Dahon
Mga Gamitonon
 mga dahon sama sa fern, bayabas ug
mansanitas
 tina nga nagkalin-lain kolor nga gisagol sa tubig
 bond paper
 karaan nga pamantalaan/pantalon o t-shirt
 gamay nga brush
Mga Buhatonon
1. Andama ang mga kagamiton sa imong
bulohaton sama sa mga dahon, tina, bond
paper ug karaan nga mantalaan.
2. Ituslob ang brush sa tina ug ipahid ang
pinintalang bahin sa dahon ngadto sa
bondpaper.
3. Iduot kini paghinay sa bondpaper.
4. Buhata usab ang sama nga paagi ngadto sa
ubang dahon gamit ang lain-laing kolor sa tina.
186
Ikaduhang Buluhaton
Direksiyon / Tugon: Butangi og tsek (  )kon sakto
ang pahayag ug ekis( X )kon dili sakto.
1. Magamit ang mga dahon sa pagbuhat
og maanindot nga alampat.
2. Ang mga dahon adunay nagkalain-laing
porma.
3. Hamis ang grano sa tanang dahon.
4. Sa Leaf Printmaking, idrowing ang mga
dahon para makabuhat og disenyo.
5. Sa pag-ila sa mga porma, gamiton nato
ang atong mga mata.
187
IKA-BAYENTE – DOS NGA SEMANA
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang
Pal-ak sa Saging
BASAHA
Maanindot tan-awon ang mga gipananom nga
saging.
Angnagkalain-lain nga parte sa saging
mapuslan ra. Makawagtang sa sakit sa ulo ug tiyan
ang bugnaw nga dahon. Makaayo sa mga samad
and dinukdok nga bahin sa iyang lawas. Makakuha
sa kagutom ang bunga niini.
Susiha
Gusto ba nimo nga mawala usab ang imong
kakapoy? Dako og ikatabang ang mga pal-ak sa
saging. Makamugna ka og usa ka talagsaong
alampat para pagwagtang sa imong kakapoy.
Tan-awa ang mga pinintalang bani o pal-ak sa
saging. Sud-onga ang ilang kolor/bulok. Kaya ba
nimo ang pagbuhat og maanindot nga disenyo
pinaagi niini?
188
Hinumdomi
Mahiwa nimo ang mga pal-ak sa saging sa
nagkalin-laing gidak-on para makamugna og
talagsaong disenyo. Ang pagpili sa sakto nga
kumbinasyon sa bulok o kolor makatabang sa
pagpahayag sa gikahinaman nimong disenyo.
Angay natong hinumdoman nga magmatngon
kita sa paghiwa sa mga pal-ak sa saging gamit ang
kutsilyo.
189
Unang Buluhaton
Printmaking/Pagpamatik sa mga Pal-ak sa
Saging
Mga Gamitonon:




6 ka pulgada nga pal-ak sa saging
tina nga nagkalain-laing kolor
mga gagmay nga sudlanan
karaang pamantalaan (para hapin lang)
Mga buhatonon:
1. Hiwaon ang pal-ak sa saging sa nagkalain-laing
pamaagi. Pababag nga paghiwa, pataas nga
paghiwa sugod/gikan sa ibabaw hangtod
paubos sa pal-ak, o pataas nga paghiwa sa
makaupat aron makabuhat og lain nga
pagpamatik.
190
2. Piloa ang karaan nga mantalaan sa makaupat.
Himoa kini nga murag tualya ug ibutang sa paper
plate.
3. Andama ang tinimplang tina.
4. Ibubo ang tinimplang tina sa papel nga tualya.
Mao kini ang imong tamlaanan.
5. Ituslob ang hiniwa nga pal-ak sa saging sa tina.
Ipahid kini sa kilid sa papel nga tualya aron
makuha ang mga sobrang tina sa palibot.
6. Iduot og hinay/ipatik ang natinang pal-ak sa
saging sa bond paper sulod sa usa ka segundo.
7. Buhata usab kini sa nagkalain-laing gidak-on nga
pal-ak sa saging gamit ang nagkalain-laing kolor
sa tina.
191
Ikaduhang Buluhaton
Kolori ang mangga og dalag
Kon
tinuod o sakto ang hugpulong. Ayaw kolori kon
ang hugpulong dili sakto.
1. Ang pal-ak sa saging mahimong
gamiton sa pagpinta ug usa ka
disenyo.
2. Managsama ang grano sa sulod ug
gawas nga bahin sa pal-ak sa
saging.
3. Ang pinutol-putol nga pal-ak sa
saging nakamugna og usa ra ka
disenyo sa pagpamatik.
4. Ang pagbalik-balik sa porma o print
sa alampat nakapamatuod sa
pagka importante niining parteha.
5. Makatambal sa ginagmay nga
pangos ang dinukdok nga pal-ak sa
saging.
192
IKA-BAYENTE – TRES NGA SEMANA
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang mga Prutas
ug Utanon
Basaha
Ang alampat pinaagi sa pagprinta o
pagpamatik usa ka madasigon ug makalingaw nga
gimbuhaton. Ang paggamit sa mga prutas ug
utanon usa ka laing pamaagi sa pagpakita sa
atong abilidad sa pagmugna og alampat.
Nagkinahanglan kini og pag-amping, pokus ug oras.
Susiha
Ang makita sa mga
larawan nagpahinumdom
kanato. Kinahanglan prutas
ug utanon atong kaonon.
Ang mga utanon
makahimsog sa atong
lawas. Makapahamis sa
panit ang tam-is nga mga
prutas.
193
Hinumdomi
Adunay lain nga mga gamit ang prutas ug
utanon.Sa pagmugna og alampat kini atong
pagabuhaton.Kini usa ka hagit sa atong mga
kabataan, Pagbuhat og talagsaon disenyo
suwayan.
Unang Buluhaton
Pagprinta o Pagpamatik sa mga Prutas ug Utanon
Mga Gamitonon:
 tina
 mga prutas ug utanon sama sa carrot, tamatis,
ug hilaw nga kapayas
 bond papers
 gagmayng sudlanan
 karaan nga pamantalaan (para hapin lang)
194
Mga Buhatonon:
1.
Hiwaa ang carrot ug tamatis sa nagkalain-laing
pamaagi. Pababag nga paghiwa o pataas nga
paghiwa sugod/gikan sa ibabaw hangtod
paubos sa pal-ak, o pataas nga paghiwa sa
makaupat aron makabuhat ug lain-lain nga
pagpatik.
2.
Piloa ang karaan nga mantalaan sa makaupat.
Himoa kini nga tualya. Ibutang kini sa paper
plate.
3.
Pagbubo ug tina sa papel nga tualya, mao kini
ang imong tamlaan.
4.
Ituslob ang hiniwa nga carrot ug tamatis sa tina.
Ipahid kini sa kilid sa papel nga tualya aron
makuha ang mga sobrang tina sa palibot.
5.
Iduot og hinay/itamla ang natinang carrot ug
tamatis sa bond paper aron maporma ang usa
ka disenyo.
6.
Pagbubo og tina sa papel nga tualya, mao kini
ang imong tamlaan. Buhata usab kini sa
nagkalain-laing hiwa sa hilaw nga kapayas nga
gamit ang nagkalain-laing kolor sa tina aron
mapaanindot ang imong disenyo.
195
Ikaduhang Buluhaton
Kolori ang mga saging og dalag
kontinuod o husto ang hugpulong. Ayaw kolori
kondili tinuod o dili husto.
1. Alang lang sa pagkaon ang mga
prutas ug utanon.
2. Maanindot tan-awon ang mga
prutas tungod sa ilang nagkalainlaing kolor.
3. Ang mga utanon sama sa tamatis
ug carrot mahimong gamiton sa
pagpamatik.
4. Ang krayola mahimong ipahid sa
mga utanon ug prutas para sa
pagpamatik.
5. Ang mga lunhaw nga utanon
makadaut sa atong panlawas.
196
IKA-BAYENTE – KWATRO NGA SEMANA
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang Ginit
Basaha
Makita nato ang ginit nga sa lubi nipilit.
Mapuslan kini sa daghan nga paagi. Magamit ang
mga parte niini sa nagkalain-laing pamaagi. Ang
mga silhig gama sa tukog sa lubi. Ang mga laya nga
dahon ug palwa puyde masugnod. Lamian ug
sustansiyado ang bunga sa lubi. Ang punoan niini
magamit sa pagbuhat og balay.
Nakahibawo ba ka nga makamugna ka og usa
ka anindot nga alampat sa ginit?
Susiha
Makamugna ka
og dekorasyon
sama sa parol,
gamay nga
bukag ug uban
pa pinaagi sa
nagkalin-laing
parte sa lubi.
Unsa kaha ang
imong mabuhat
sa ginit?
197
Hinumdomi
Kape ang bulok o kolor sa ginit. Walay laing
kolor niini. Kon imo kining hikapon, mabati nimo ang
iyang grano. Mahimo nimo kining putol-putolon sa
nagkalin-laing gidak-on para makamugna og
maanindot nga disenyo.
Atong sulayan karon ang pagmugna og
alampat gamit ang ginit nga makuha nato sa lubi.
Unang Buluhaton
Pagprinta o Pagpamatik sa Ginit
Mga Gamitonon:






ginit sa lubi
pintal
gamay nga paint brush
bond paper
gagmay nga sudlanan
karaan nga
pamantalaan
198
Mga Buhatonon:
1. Paghuna-huna ug disenyo.
2. Paghimo og giya sa imong disenyo.
3. Putol-putola ang ginit sa nagkalain-laing porma
aron mahitabo ang nahuna-hunaang disenyo.
4. Hapini og mantalaan ang imong lamesa o
lingkoranan.
5. Pintali ang nagkalain-laing porma sa ginit og
nagkalain-laing kolor.
6. Iduot ang nagkalin-laing porma sa ginit nga
pinintalan ngadto sa bond paper base sa giya
nga imong nahuna-hunaang disenyo.
7. Tangtanga ang ginit sa papel ug paugha kini.
Ikaduhang Buluhaton
Idrowing ang smiley
kon nabuhat
nimo ang mga musonod nga bulohaton.Idrowing
ang magul-anong nawong
kon wala nimo
kini mabuhat.
1. Gisunod nako ang giya sa akong
disenyo.
2. Nigamit ako og ginit sa pagmugna og
disenyo.
3. Naghugaw-hugaw ako sa palibot sa
akong buhatanan.
199
4. Nigamit ako og pintal sa pagbutang og
kolor sa akong kagamitan.
5. Makita sa akong disenyo ang mga
element saalampat sama sa grano,
porma ug kolor.
IKA-BAYENTE – SINGKO NGA SEMANA
Pagpinta o Pagpamatik Gamit ang Okra
Basaha
Gikinahanglan nga ang matag-usa kanato
mokaon og utanon. Adunay mga nagkalain-laing
klase sa utanon. Nailhan ang okra nga usa sa mga
sustansiyadong utanon. Sayon kining itanom ug dali
ra usab buhion ug patuboon. Lamian kini nga
kaonon. Mahimong utanon ug kilawon.
Apan kahibalo ba ka nga mapuslan ang okra
sa laing pamagi?
Susiha
Ang okra kon imo nga hikapon, dili kini hamis.
Kon imo kining putlon, puti ang kolor sa iyang
ilawom. Pero mapintalan kini og nagkalain-laing
bulok/kolor para makamugna og usa ka mabulokon
nga alampat.
200
Kantaha
“Ang Okra”
(Ni Josefina Alamcen ug Raquel Solis)
Ang utanon nga okra
Lamian, lamian
Mahimo nga un-onan
Para sud-an.
Hinumdomi
Ang kolor maoy naghatag og kinabuhi sa
alampat. Ang pinutol-putol nga okra dali ra nga
pintalan. Puyde ra imo kini nga ihinay og pahid sa
napili nimo nga pintal sa dili pa kini nimo iduot sa
papel.
Sama niining alampat sa ubos.
201
Unang Buluhaton
Pagprintao Pagpamatik sa Okra
Mga Gamitonon:
okra
pintal nga nagkalain-laing kolor
paper plates
gagmay nga
sudlanan
 gamay nga paint
brush
 pencil
 karaan nga
pamantalaan
(para hapin lang)




Mga Buhatonon:
1. Hiwaa ang okra sa nagkalain-laing gidak-on.
2. Piloa ang karaan nga mantalaan sa makaupat.
Himoa kini nga murag tualya. Ibutang kini sa
paper plate.
3. Pagbubo og pintal sa papel nga tualya, mao
kini ang imong tamlaan.
4. Ituslob ang mga hiniwa-hiwa nga okra sa pintal.
5. Ipahid kini sa papel nga tualya aron makuha
ang mga sobrang pintal sa palibot.
6. Iduot/ipatik ang napintalang okra sa bond
paper.
202
7. Buhata usab kini sa nagkalain-laing hiniwa nga
okra gamit usab sa nagkalain-laing kolor sa
pintal.
Ikaduhang Buluhaton
Tugon: Isulat ang saktong numero sugod sa uno
hangtod sa lima (5) base sa hustong pagsunodsunod sa paghimo og okra printing.
A. Ituslob ang mga hiniwa-hiwa nga okra sa
pintal.
B. Pagbubo og pintal sa papel nga tualya, mao
kiniang imongtamlaanan.
C. Hiwaa ang okra sa nagkalain-laing gidak-on.
D. Piloa ang karaan nga mantalaansa
makaupat. Himoa kini nga murag tualya.
Ibutang kini sa paper plate.
E. Iduot ang napintalang okra sa bond paper.
203
IKA-BAYENTE – SAYIS NGA SEMANA
Pagprinta o Pagpamatik Gamit ang Popsicle
Sticks
Basaha
May panahon nga gusto kita mokaon ug ice
drop nga gituhog sa popsicle stick. Pagkahuman
og kaon ang popsicle stick hikalimtan lang kon
unsay angay nga buhaton.
Ang mga popsicle sticks daghan og
kapuslanan. Makamugna ka ug mga butang nga
puyde nimo makuwartahan. Sa paggamit niini sa
alampat labaw ka nga ganahan.
Susiha
Dili tanang butang nga gipanglabay walay
hinungdan. Angay mong hinumdoman ang uban
niini pwede pang mapuslan.
Ang mga popsicle sticks dali nga pormahon og
usa ka disenyo.
Hinumdomi
Adunay kuwarta sa basura. Pagmugna og
Recycle tinguhaon ta. Atong buhaton ang
pagprinta sa alampat gamit ang popsicle sticks.
Pintalan mo kini sa nagkalain-laing kolor. Pormahon
og usa ka maanindot nga disenyo
Sulayi sa pagbuhat.
204
Unang Buluhaton
Pagprinta o Pagpamatik gamit ang mga Popsicle
Sticks
Mga Buhatonon:
1. Paghuna-huna ug disenyo.
2. Paghimo og giya sa imong disenyo.
3. Hapini og karaang mantalaan ang imong lamesa
o lingkoranan
4. Pintali ang nagkalain-laing popsicle sticks og
nagkalain-laing kolor
5. Iduot ang mga pinintalan popsicle sticks ngadto
sa bond paper base sa giya nga imong nahunahunaang disenyo.
6. Tangtanga ang pinintalang popsicle sticks sa
papel ug paugha kini.
205
Ikaduhang Buluhaton
Isulat ang letra sa sakto nimong tubag.
1. Hainsa mga butang ang imong gigamit sa
paghimo og disenyo?
a. gagmayng b. popsicle
bato
sticks
c. mga
utanon
2. Unsa nga elemento sa alampat ang imong
mahibaw-an sa imong paghikap sa popsicle
sticks?
a. porma
b. grano
c. kolor
3. Hain sa mga mosunod ang gigamit nato sa
atong bulohaton?
a. pagpatik
b. pagkuskos
c. paghuyop
4. Hain sa mga mosunod nga elemento sa alampat
nasakop ang kwadrado ug triangulo?
a. kolor
b. grano
c. porma
5. Hain sa mga mosunod nga pahayag ang
mohulagway pag-ayo sa popsicle sticks?
a. makadaut b. mabalik og gamit c. mainat
206
IKA-BAYENTE – SIYETE NGA SEMANA
Stick Puppet sa Okra, Pal-ak sa Saging ug
Tamatis
Basaha
Nakita ba ninyo nga nigamit ang imong
magtutudlo og puppet? Gamiton kini sa pagsaysay
sa usa ka istorya para madasig sa pagpaminaw ang
tanang mga bata sa klase.
Unsa kaha nga mga puppet ang imong
nailhan?
Susiha
Tan-awa ang hulagway.
Unsa ang gigamit sa nagkalain-lain nga bahin sa
nawong? Unsa ang mga nagkalain-lain nga porma?
Unsa usab ang nagkalain-laing mga kolor?
207
Kantaha
Gamay nga lingin 2x
Dako nga lingin
Gamay nga lingin 2x
Dako nga lignin
Kini si Papa
Kini si Mama
Nagkaway-kaway
Ug kini ang sakayan
Nga ilang gisakyan
Unom ka unom 2x
Treyntay-sais
Unom ka unom 2x
Nahitsurang oso
Hinumdomi
Sa mga miaging alampat nagamit na nato ang
okra, pal-ak sa saging ug tamatis. Gamiton nato kini
sa lain nga pamaagi. Sama sa pagmugna og
puppet nga gamiton sa makalingaw nga pakigsulti
ug pag-istorya.
208
Magbuhat kita og usa ka talagsaong puppet
diin ato kining gamitan og baga nga karton ug
tukog sa kawayan nga sinasa. Adornohan sa
nahisgotang gamitonon para maporma ang
nawong.
Unang Buluhaton
Stick Puppet sa Okra, Pal-ak sa Saging ug Tamatis
Mga Gamitonon:






Pal-ak sa saging
Okra
Tamatis
watercolor
ice cream spoons
cardboard
Mga buhatonon:
1. Paggunting og triangulo nga porma gamit ang
baga nga karton.
2. Ipatik ang mga mosunod nga parte sa nawong
gamit ang okra, pal-ak sa saging ug tamatis.
3. Ituslob ang mga kagamitan sama sa okra,
tamatis ug pal-ak sa saging sa water color.
4. Iduot og hinay/ ipatik ang napintalang mga
kagamitan aron makompleto ang mga parte sa
nawong.
209
Ikaduhang Buluhaton
Ihulagway ang imong alampat pinaagi sa
pagsulat sa ling-on sa sakto nga gidaghanon sa
bayabas.
IKA-BAYENTE – OTSO NGA SEMANA
Birthday Card Making Gamit ang Ginit
Basaha
Malipayon kita kon moabot na ang atong
adlawng natawhan. Magluto si mama og birthday
cake. Adunay sorbetes ug uban pa.
Makadawat usab kita og inadlawang regalo
sama sa bag-o nga sinina, sapatos, dulaan, ug
uban pa. Ang atong mga higala mohatag usab
kanato og birthday card. Mahimo kining paliton ug
mahimo kining buhaton.
Atong buhaton kini karon sa lain nga paagi. Kini
mao ang paggamit sa ginit.
210
Susiha
Tan-awa ang hulagway.
Unsay inyong nakita sa hulagway? Maila ba nimo
ang grano sa ginit?
Hinumdomi
Daghan og kagamitan ang ginit. Nakabuhat na
kita niini og bulak nga disenyo. Gawas niini,
makabuhat usab kita og lain pang disenyo.
Nasulayan na ba ninyo ang paghatag og usa
ka birthday card? Magbuhat kita karon og birthday
card gamit ang ginit.
211
Unang Buluhaton
Pagbuhat og Birthday Card sa Ginit
Mga Gamitonon:






ginit
cartolina
gunting
pamintal
lapis
gamay nga brush
Mga Buhatonon:
1. Paghuna-huna og disenyo.
2. Paghimo og sumbanan sa imong disenyo.
3. Putol-putola ang ginit sa nagkalain-laing porma
aron mahitabo ang nahuna-hunaang disenyo.
4. Hapini og mantalaan ang imong lamesa o
lingkoranan.
5. Pintali ang nagkalain-laing porma sa ginit og
nagkalain-laing kolor.
6. Iduot ang nagkalin-laing porma sa ginit nga
pinintalan ngadto sa bond paper base sa
sumbanan nga imong nahuna-hunaang
disenyo.
7. Tangtanga ang ginit sa papel ug paugha kini.
212
Ikaduhang Buluhaton
Idrowing ang smiley
sa linya kon
nabuhat nimo ang mga musonod nga bulohaton.
Idrowing ang magul-anong nawong
kon
wala nimo kini mabuhat.
________ 1. Gihangyo nako ang magtutudlosa
paghimo sa akong disenyo.
________ 2. Nigamit ako og linen nga papel sa akong
alampat.
________ 3. Nigamit ako og nagkalain-laing porma sa
akong alampat.
________ 4. Nagustuhan nako ang akong alampat
tungod sa iyang kolor ug
pagkamadanihon.
________ 5. Nalingaw ako sa paghimo sa akong
alampat.
213
IKA-BAYENTE – NUWEBE NGA SEMANA
Christmas Card Gamit ang Ginit
Basaha
Ang buwan sa Disyembre ang gituohan nga
pinakasadya nga panahon sa tuig. Adunay mga
parol nga gibitaysa mga balay. Mahalon ang uban
niini. Ang uban ginama lang sa mga lokal nga
gamitonon sama sa paggamit ug ginit.
Susiha
Tutoki pag-ayo ang
hulagway.
Aduna ba kamoy
naobserbahan nga
mga grano sa
dibuho? Giunsa
man kini paghimo?
Hinumdomi
Sa panahon sa pasko, naandan nato ang paghinatagay og mga Christmas card. Ang uban niini
mga pinalit ug ang uban usab mga hinimo bunga sa
kalantip sa atong imahinasyon ug lihok sa atong
panginamot.
214
Sa paggamit sa ginit, angay natong
hinumduman nga ato kining putol-putolon ug
pormahon og usa ka disenyo. Sa alampat nga atong
buhaton karon, atong ipakita ang atong abilidad sa
paghimo og Christmas card gamit ang ginit.
Unang Buluhaton
Christmas Card sa Ginit
Mga Gamitonon:






ginit
pintal nga nagkalin-laing kolor
gamay nga paint brush
cartolina
gunting
lapis
215
Mga Buhatonon:
1. Paghuna-huna ug disenyo.
2. Paghimo og sumbanan sa imong disenyo.
3. Putol-putola ang ginit sa nagkalain-laing porma
aron mahitabo ang nahuna-hunaang disenyo.
4. Hapini og mantalaan ang imong lamesa o
lingkoranan.
5. Pintali ang nagkalain-laing porma sa ginit og
nagkalain-laing kolor.
6. Iduot ang nagkalin-laing porma sa ginit nga
pinintalan ngadto sa bond paper base sa
sumbanan nga imong nahuna-hunaang
disenyo.
7. Tangtanga ang ginit sa papel ug paugha kini.
Ikaduhang Buluhaton
Ihatag sa imong mama o papa ang nahuman
na nimong Christmas card. Pagbuhat og lain pa nga
Christmas card para sa imong papa.
216
IKA-TRAYENTA NGA SEMANA
Pagprinta Gamit ang Sayote
Basaha
Ang sayote usa sa mga utanon. Sayon kini nga
hiwaon ug humokon ang unod niini. Tungod sa
anindot niini nga hulagway, angay kini nga gamiton
sa pagbuhat og mga alampat.
Susiha
Ang pagkulit og mga letra sa sayote sayon ra
nga buhaton. Paghuna-huna karon og
makahuluganon nga pulong para sa imong
alampat.
Tan-awa ang naa sa hulagway.
Andam na ba ka sa pagbuhat og sama niini?
217
Hinumdomi
Ang utanon nga sayote dili lang para sud-an.
Kini magamit usab sa mga alampat. Magkurba kita
og mga letra ug magporma og usa ka disenyo.
Puyde dagko nga mga letra ang mga buhaton.
Puyde usab ang mga gagmay nga mga letra o
kombinasyon sa dagko ug gagmay nga mga letra.
Unang Buluhaton
Pagprinta o Pagpamatik sa Sayote
Mga Gamitonon:






Sayote
Pintal
paper plate
gamay nga paint brush
plastik nga kutsilyo
karaang pamantalaan (para hapin lang)
Mga Buhatonon:
1. Andama ang mga gamitonon.
2. Pagpili og mga letra nga imong ikulit gamit ang
plastik nga kutsilyo.
3. Paggama ug sumbanansa imong disenyo.
4. Pagkulit ug mga letra sa sayote.
5. Pintali ang mga nakulit nga sayote gamit ang
gagmayng borotsa.
218
6. Iduot ang nagkalin-laing letra sa sayote nga
pinintalan ngadto sa bond paper aron
mamugna ang imong disenyo.
7. Tangtanga ang mga sayote sa papel ug paugha kini.
Ikaduhang Buluhaton
Isulat ang letra sa imong tubag.
1. Unsa nga butang ang imong gigamit sa
paghimo og disenyo.
a. sayote
b. carrot
c. okra
2. Giunsa nimo pagbuhat ang imong mga letra?
a. pagputol b. paggisi
c. pagkulit
3. Hain niini ang gigamitan nimo ug sayote aron
makaporma ug disenyo?
a. pagpamatik
b. pagkuskos
c. paghuyop
4. Sa unsa nga elemento nasakop ang
kwadradoug triangulo?
a. kolor
b. grano
c. porma
5. Giunsa nimo pagpakita ang kinaimportantehan
nga elemento sa imong bulohaton?
a. Pagbalik-balik sa kolor ug porma
b. Pagbalik-balik sa gidak-on
c. Pagbalik-balik sa disenyo
219
IKA-UPAT YUNIT: SCULPTURE AND 3-D CRAFTS
ART
IKATRAYNTAY- UNO UG IKATRAYNTAY-DOS NGA
PAGTULON-AN
3-D Craft sa Kinaiyahan
Unang Buluhaton
Magdula Kita
Pagpunit og napulo (10) ka bato nga nagkalainlaing gidak-on ug porma. Paghimo kamo og usa ka
porma nga nagtindog sulod sa usa (1) ka minuto.
Napatindog ba ninyo ang mga bato? Ngano man?
Ngano man ang uban nga grupo wala makahimo
niini?
Hinumdomi
Pagkatimbang ug Bagay- kalambigitan sa duha
kun labaw pa nga disenyo.
Sukod Butang nga Hulagway- sundanan nga
porma sama sa ladu, gitlo ug uban pa.
Ikaduhang Buluhaton
Gamay nga Taboan
Pagpili kamo og usa ka butang nga inyong
ganahan. Ilista sa blackboard ang nagkalain-laing
gamit sa pagmugna niini.
220
Hinumdomi
Ang recycling usa ka pamaagi pagbuhat og mga
mapuslanong butang nga iglalabay o basura na.
Ikatulong Buluhaton
Hardin sa Karton
Mga Gamitonon:
 Bakanteng karton o botelyang plastik sama sa
softdrinks ug mineral water
 Glue stick, glue
 Liso sa okra, talong ug kamatis nga inugtanom
 Lain-laing mga butang nga kinaiyahan o natural
nga inuglabay na, nga pwede idayan-dayan
sama sa mala nga liso sa ipil-ipil, sanga, dahon,
glitters, mga daang magasin o papel pamputos
og regalo.
221
Mga Buhatonon:
1. Putla ang taas o ibabaw sa mga karton o
botelyang plastik.
2. Dayan-dayani kini sa mga nagkalain-laing mga
butang aron maanindot tan-awon .
3. Pun-i kini og yuta. Itanom ang inyong liso.
4. Bubo-i og gamay nga tubig.
5. Ipaangay kini sa lugar nga dali nimong maatiman.
Susiha
Tan-awa og maayo ang imong ginama ug icheck ang kahon nga sa imong huna-huna nihaom
sa gihatag nga basehanan nga anaa sa ilalom.
Pag-andam sa paghatag og rason nganong mao
kini ang imong gipili.
Ikaupat nga Buluhaton
Hinasa nga Sudlanan og Lapis/Ballpen
Mga Gamitonon:
 Limpyo ug bakanteng lata.
 Gunting
 Glue/paste/glue stick with glue gun
 Mga daang magasin o papel para putos og
regalo.
222
 Lain-laing inuglabay nga mga butang nga
hinimo sa tawo ug Ginoo.
Mga Buhatonon:
1. Andama ang mga gamitonon sa alampat.
2. Kinahanglan nga ang gamiton nga lata
limpyo/mala ug dili hait.
3. Tan-awa ang mga nahimo nga hinasa nga
sudlanan nga anaa sa atong mini bazar o
gamay nga taboan.
4. Pinaagi sa inyong mga dala nga mga
gamitonon, paghimo kamo sama sa inyong
mga nakita.
5. Mahimo kamong magmugna og inyong
kaugalingon nga mga alampat.
223
IKA-TRAYENTAY’ TRES UG IKATRAYENTAY’KUATRO NGA PAGTULON-AN
3-D Crafts nga Ginama sa Tawo
Unang Buluhaton
Kinsa Ako?
Basaha ang tigmo. Isulat ang inyong insakto nga
tubag sa bakante nga linya.
ug
ang gamit nako
Tigsukod og drawing ako
Tighimo sa plano sa
ug
Ug lugar dulaanan
Kinsa Ako? __________
224
Tigpa-angay sa plano
ug galamiton.
Tigmando sa mga
trabahador aron
pagtukod sa mga
gambalay ug lugar
dulaanan.
Kinsa Ako?_____________
Tubaga:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Unsa ang inyong nakita niining hulagway?______
Kinsa kaha ang nagtukod niining mga gambalay
o building?_________
Unsa ang trabaho sa usa ka arkitecto?_________
Unsa ang trabaho sa usa ka inhenyero?_________
Nagtinabangay ba sila sa ilang pagtukod og
gambalay o building?_________________________
Gusto ba nimo nga maghimo og sama niini?____
Ngano man?__________________________________
225
Hinumdomi
Atong mga higala ang arkitekto ug inhenyero. Ang
architect tigplano sa porma sa balay o gambalay.
Ang engineer ang mohimo sa gambalay o building
base sa plano.Nagtinabangay sila. Sama nila,
makahimo usab ka og gambalay o building og
nagkalaing-laing porma sa balay pinaagi sa
pagtapot-tapot sa mga nagkalain-laing butang.
Ikaduhang Buluhaton
Komunidad nga Hinimo sa Kahon
Mga Gamitonon:




Inuglabay nga karton, magasin ug uban pa.
Renolyo nga tissue paper
Glue, paste or glue stick
Gunting
Mga Buhatonon:
1. Andama ang mga galamiton.
2. Paghunahuna og imohang alampat.
3. Pusta ang inyong mga kahon og daang
magasin o art paper.
4. Pormahi og pultahan ug bintana.
5. Ipapilit kini sumala sa imong napiliang alampat.
6. Dayan-dayani kini.
7. Ipatapot ang nahimo sa ibabaw sa tabon sa
karton sa sapatos.
226
Susiha
Tan-awa og maayo ang imong ginama ug i - check
ang kahon nga sa imong huna-huna nihaum sa
gihatag nga basehanan nga anaa sa ilalom. Pagandam sa paghatag og rason ngano nga mao kini
ang imong gipili.
IKA-TRAYENTAY’SINKO NGA PAGTULON-AN
3-D Crafts nga Gamit ang Papel
Unang Buluhaton
Picture Perfect
1. Kuhaa ang mga ginunting –gunting nga papel sa
sulod sa sobre.
2. Bahiga kini aron maporma ang usa ka hulagway.
3. Ipatapot ang naporma nga hulagway sa manila
paper
4. Ihulagway kini.
Ikaduhang Buluhaton
Paper Crumpling
Mga Galamiton:




mantalaan/magasin
glue/papilit
Masking/scotch tape
Tabon sa kahon sa sapatos
227
Mga Buhatonon:
1. Andama ang mga galamiton sa paghimo og
alampat
2. Paghunahuna og disenyo nga himuon
3. Kumot-kumota ang papel aron mahimo kini nga
porma sa bola.
4. Itapot-tapot kini aron maporma ang usa ka
disenyo.
5. Ipatapot ang nahimo sa ibabaw sa taklob sa
karton sa sapatos.
Susiha
Tan-awa og maayo ang imong ginama ug icheck ang kahon nga sa imong huna-huna nihaum
sa gihatag nga basehanan nga anaa sa ilalom.
Pag-andam sa paghatag og rason ngano mao kini
imong gipili.
Ika-tulo nga Buluhaton
Time Travel
Samtang nagtukar ang usa ka instrumental
music, hinumdomi ang mga lugar nga imong
nabisita niadtong naa pa ka sa Unang Grado. Unsa
may mga alampat nga imong nakita nga hinimo sa
atong mga kaugalingong magbubuhat? Pagsulat
og usa hangtod sa duha ka
hugpulong/pahayag/sentence bahin niini.
228
IKA-TRAYENTAY’SAYES NGA PAGTULON-AN
3-D Crafts nga Tabanog
Unang Buluhaton
Balak
Basaha:
Ang Tabanog
(ni: Jennifer O. Artiaga)
Lupad tabanog, lupad
Bisan asa ka pa mapadpad
Sa hangin ikaw mopatigbabaw,
sa panganod ikaw mopaibabaw.
Tubaga:
Mahitungod sa unsa ang balak?_________________
Asa molupad ang tabanog?__________________
Gusto ba kamo nga mogama og tabanog? Ngano
man? ________________________________________
229
Ikaduhang Buluhaton
Lupad Tabanog! Lupad!
Mga Gamitonon:




Gamit na nga plastic bag.
Lima (5) ka buok tukog sa lubi
Lambo
Inugputol
Mga Buhatonon
1. Andama ang gamit nga plastic bag. Hiwaa ang
kilid aron maporma kining usa ka diamond ug
kinahanglan ma-kwadrado kini.
2. Kuhaa ang lima (5) ka tukog sa lubi ug ibaat kini
ug hugot sa tunga arun maporma og usa ka
krus.
3. Itaklap ang plastic bag ngadto sa napormang
krus.
4. Bangagi ug itahi ang lambo sulod sa tunga niini.
5. Buhata ang sama niini sa upat ka tomoy sa
tukog ug plastic bag.
6. Ibaat ang kada tomoy sa lambo. Human ibaat
kini sa tunga.
7. Baati ang tukog og taas ug lig-on nga lambo
para sa iyang ikog. Pwede ka nga
makadugang og ginunting nga papel sa tomoy
para sa pagpalupad.
8. Sa gawas sa atong classroom, ipalupad kini.
230
IKA-TRAYENTAY’SEYETE UG IKATRAYENTAY’OTSO NGA PAGTULON-AN
Paper Mache
Unang Buluhaton
Picture Frame
Magdula ta. Grupoha ang inyong kaugalingon
sa upat. Pagporma kamo sa mananap nga akong
isulti sulod sa (30) treyenta segundo.
Tubaga:
Unsa kabahin ang atong gidula?___________________
Gusto ba kamo maghimo sama niining mga
mananap?________________________________________
Unsaon man paghimo niini?________________________
Hinumdomi
Ang paper mache usa ka alampat nga gihimo sa
pagsagul sa papel ug papilit (paste). Naggikan kini
sa France. Sa Pilipinas gitawag kini ug Taka.
231
Ikaduhang Buluhaton
Mananap Namugna Ko
Mga Gamitonon:
 3 ka tasa nga tubig
 daan nga newspaper
 daku nga yahong
 I ka tasa nga harina
 mga daang dulaan, tasa, estatwa
Mga Buhatonon:
1. Usa magsugod, tabuni og mga daang
newspaper ug plastik ang imong trabahoanan.
2. Isagul ang harina ug tubig sa yahong. Ukaya
arun molapot hangtud mahimo na kining
almirol.
3. Gisi-gisia ang newspaper ngadto sa 2x3 inches.
4. Butangi og papilit ang ginisi-gisi nga papel ug
ipatapot deretso sa daang nimo nga butang.
5. Idapat ang paper mache derecho sa daang
tasa, dulaan ug uban pa.
6. Itaklap-taklap ang mga ginisi-gisi nga papel sa
butang.
7. Pahamisa ang mga ginisi-gisi nga papel
hangtud makuha nimo ang gusto nga porma
ug gibag-on niini.
8. Hulmaha ang imong paper mache pinaagi niini.
9. Ibitay para mamala. Pintali kini aron maanindot.
10. Ipaangay sa Art Corner ang inyong alampat.
232
IKA-TRAYENTAY NUWEBE UG IKA-KUWARENTA NGA
PAGTULON-AN
Clay Modelling
Unang Buluhaton
Ang Akong Nakat-onan
Buhata:
Itindak ang inyong mga tiil kong insakto ang
hugpulong ug ipakpak ang mga kamot kong dili
insakto.
1. Ang Paper-mache usa ka alampat nga gikan sa
Korea.
2. Daghan ang pamaagi sa paghimo og papermache.
3. Ang mga ginisi-gising papel nga gansanggansang dali nga mutapot kaysa ginunting nga
papel.
4. Ang mga inuglabay nga papel mapuslan ug
mahimo pa kini nga lain ug importante nga
butang.
5. Ang Paper-mache nagpakita og unsa ka
importante ang mga papel.
Hinumdomi
Ang mga Pamaagi sa Clay Modelling
Gisi-gisi: Paggisi-gisi sa clay gamit ang kumagko ug
tudlo.
Paligid: Pagpaligid sa clay gamit ang rolling pin.
Lukon: lukon sa clay
233
Kawras: Ang paghimo og linya ug kawras sa ibabaw
sa clay.
Ikaduhang Buluhaton
Ang Hinulma Nako
Mga Gamitonon:
 Mounting board
 Limpyong panapton o daan nga
mantalaan/magasin
 Dough or clay nga lain-laing kolor Mga
inuglabay na nga butang (botunes, liso,ug uban
pa)
Mga Buhatonon:
1. Maghisgot ang kada usa sa grupo og unsa ilang
hulmahon.
2. Hatagi ang kada usa sa grupo og igo nga clay
para sa iyang hulmahon.
3. Ipaangay ang inyong nahimo na sa mounting
board.
4. Dayan-dayanani ang nahimo na aron kini
maanindot tan-awon.
5. Ibutang ang imong alampat sa Art Corner.
Susiha
Tan-awa og maayo ang imong ginama ug i check ang kahon nga sa imong huna-huna nihaum
sa gihatag nga basehanan nga anaa sa ilalom.
Pag-andam sa paghatag og rason ngano nga mao
kini ang imong gipili.
234
Ikatulong Buluhaton
Matching Type
Ipares ang mga pulongsa Column A ngadto sa
mga hustong pahayag sa Column B pinaagi sa
pagdrowing og linya.
Column A
1. Gisi-gisi
Column B
a. pagpaligid sa clay gamit ang rolling
pin.
2. Paligid
b. paghimo og linya ug kawras sa
ibabaw sa clay
3. Lukon
c. paggisi-gisi sa clay gamit ang
kumagko ug tudlo
4.Kawras
d. Paghunta-hunta sa clay
235
PHYSICAL EDUCATION
Makompasong Kahanas nga
Kalihokan sa Lihok sa Lawas
236
Pagtulun-an 1 - Porma sa Lawas ug Kalihokan
sa Lawas (Body Shapes and Body
Action)
Mga Buluhaton
1. Hain niini ang nabagay o symmetrical? Hain
ang wa nabagay o asymmetrical?
237
2. Basahon ang storya nga “Ang Unang Adlaw sa
Lakaw” sa magtutudlo. Mo-senyas kini sa mga
pulong nga naa sulod sa sal-ot o parenthesis.
Sa senyas sa magtutudlo, ipakita ang porma sa
butang nga isulte niini pinaage sa lihok sa lawas.
“Ang Unang Adlaw Sa Lakaw”
(First Day Out)
Usa kadto ka maanindot nga kabuntagon
puno sa kahayag tungod sa bidlisiw ni (haring
adlaw) nga gidunganan usab sa kasadya sa mga
langgam sa ibabaw sa mga (kahoy). Sa unang
higayon gitugotan si Mario nga muadto sa Fun Fare
kauban sa iyang mga amigo. Dako ang kalipay ni
Mario!
Daku nilang kamaya sa ilang nakita nga may
mga mabulokong mga butang sama sa (balon),
(tabanog), (cotton candies) ug mga lamian nga
mga prutas sama sa (mangga), (mansanas) ug
(lansones). Nalingaw usab sila og kaon og lamian
nga tsokolate nga sorbetes sulod sa pagodpod
nga (apa) ug lami ug dugaon nga (hotdog). Daku
nilang kalipay nga nakasakay sa (ferris wheel).
Nalingaw gyud sila kaayo.
Dili malimtan ni Mario ang iyang kasinatian sa
una niyang lakaw kauban sa iyang mga higala.
238
1. Hain man niini ang lihok sa lawas nga nabagay
o nagpakita og balanse.
239
Pagtulun-an 2 – Kahanas sa Lihok (Movement
Skills)
Unang Adlaw (Day 1)
Buluhaton 1
 Pagporma og dako nga lingin pinaagi sa
paggunitay og mga kamot.
 Mabuhat ba nimu ang mga lihok ug
pampaugnat sa kusog nga akong isulti:
A.
1. Lakaw pag-ihap og usa, duha, tulo, upat
padulong sa tunga.
2. Balik sa lingin og mag-ihap usa hangtod upat.
3. Balikon pag buhat ang una ug ikaduha ug magihap og usa hangtod walo.
4. Lakaw pag-ihap og usa hangtod walo paingun
sa too nga bahin ug pag-ihap usab og usa
hangtod wala paingon sa wala nga bahin.
B.
1. Pagdalagan padulong sa tuo nga bahin o
(clockwise) mag-i hap og usa hangtod disesais.
240
2. Pagdalagan padulong sa wala nga bahin o
(counter clockwise) mag-ihap usab ug usa
hangtod disesais.
Buluhaton 2
Hinganli ug alidongi (encircle) ang mga lihok na
mabasa sa kahon nga atong nakat-unan:
paglukso
pagdagan
pag-ukpaw
pag-unat
pagsipa
pag-ambak
pagkatkat
pagdalagan
pagdakin-as
Buluhaton 3
Dula Let’s go Hop - Jump Relay
1. Magmugna og lima ka grupo ug molinya.
2. Magpili og usa ka miyembro ang matag grupo
nga maglingkod sa unahan nga bahin sa linya
nga may 5-7 ka metro ang gilay-on nga maoy
tuyukan sa pagsugod sa dula.
3. Magpaabot og senyas ang matag grupo isip
pagsugod sa pag-ambak (kaupat) ug paglukso
(kaupat). Pagahimuon ang pagpuli-puli sa lihok
hangtud motuyok sa miyembro nga naglingkod.
Modagan balik sa pwesto ug tapion/hikapon
241
ang sunod nga mga miyembro sa grupo aron
siya na usab ang mobuhat sa mga lihok.
4. Ang grupo nga unang matapos maoy modaug
sa dula.
Buluhaton 4
Magmugna og tulo ka grupo. Adunay duha ka
lihok nga pagabuhaton ang matag grupo kung
mapaminawan kini sa storya nga ihatag sa
magtutudlo.
Unang grupo - Pagdalagan (jog) ug pagdagan
(run).
Ikaduhang grupo - pag-ambak (jump) ug
paglukso (hop).
Ikatulong grupo - pag-ukpaw (gallop) ug
pakdakin-as (slide).
242
Madula – dulaong Justin
(Playful Justin)
Adlaw kadto nga Sabado, ang mga higala ug
kadula ni Justin naghulat na kaniya sa gawas sa
ilang panimalay.
“Mama, pwede ba ko makipagdula sa akong
mga higala sa gawas?” pangutana ni Justin sa iyang
inahan. “Oo, pero kinahangalan mobalik dayun ka
sulod sa usa ka oras, ”tubag sa inahan ni Justin.
Misinggit si Justin sa tumang kalipay kay natugtan
man siya nga makig dula sa iyang mga higala.
Paggawas ni Justin sa ilang balay nakita niya
ang gibuhat sa iyang mga higala.
Adunay nagdula og paglukso sa pisi. Ang uban
kadula ug higala nagdula og piko pinaagi sa pag
ambak-ambak.
Nakita usab ni Justin si Bianca nga naglukso,
nag ambak-ambak, midalagan, midagan ug
nagdakin-as kauban ang ilang mga higala ug
kadula. Tungod niini miapil usab si Justin sa mga lihok
nga gibuhat ni Bianca ug sa ilang mga higala pagambak, paglukso, pagdagan, pag-ukpaw,
pagdakin-as, ug pagdalagan. Nahimong malipayon
og lingaw kaayo ang sabado sa mga bata.
243
Bulohaton 5
Markahi og check () ang lumbay (column) sa
pagahimuon nga aktwal nga pag eksamin sa
mga lihok sa pagdalagan, pagdagan, pagambak, paglukso, pag-ukpaw ug pagdakin-as.
Mga Pangutana
Oo Wala
1. Aduna bay higayon nga ang duha ka
tiil wala modapat sa salog sa dihang
ikaw midagan?
2. Dungan ba ang duha ka tiil
pagtugdong sa salog sa dihang ikaw
nilukso?
3. Ang pag-ambak ba gibuhat ra sa usa
ka tiil?
4. Sa imong pag-ukpaw, ang paglakang
gisundan ba og pagtaas sa maong tiil
ug gibuhat kini sa usa ra ka kumpas?
5. Ang pagdakin-as og paspas nga sikit
nga paglakang nahimo ra ba sa usa
ka kumpas?
Dugang nga buluhaton
1. Tan-awa ang mga hulagway. Ilha ug isulat ang
mga nagkalain-lain nga lihok nga ilang
namugna.
244
1)
2)
3)
4)
5)
2. Ilha ang mga lihok sa nagkalain-lain ngalan sa
dula nga anaa sa kahon. Isulat ang ngalan niini
sa mga uluhan (heading) nga anaa sa ubos.
Luksong tinik
Piko
Luksong lubid
Habulan
Lukso baka
Lumba sa kabayo
Skating
245
Pagdagan
Paglukso
Pagdakin-as
Pag-ukpaw
(Run/Jog)
(Jump/Hop)
(Slide)
(Gallop)
1.
1.
1.
1.
2.
2.
2.
2.
3. Markahi og check () ang husto nga tubag sa
mga sitwasyon.
a. Naglakaw sa kalsada si Roy ug nikalit
pagbundak ang ulan. Unsa ang angayan
buhaton ni Roy para makaabot og dali sa
duol nga silunganan?
_____ moambak
_____ modagan
_____ modakin – as
b. Unsa nga lihok ang gamiton sa pagtabok sa
kanal?
_____ moambak
_____ moukpaw
_____ modagan
c. Unsa nga lihok ang imong buhaton sa
pagpasinaw sa salug gamit ang trapo?
_____ moambak
_____ moukpaw
_____ magpadakin – as
d. Nakabuhi ang kabayo sa kwadra og imo kini
gigukod, unsa nga lihok ang gipakita sa
kabayo?
_____ modagan
_____ madakin-as
_____ moukpaw
246
e. Nagdula si Ana ug iyang mga higala og
luksong lubid. Unsa nga lihok ang ilang
gipakita?
_____ dagan
_____ dakin – as
_____ ambak
Hinumdomi:
Paglakaw (Walk) – ang yano nga pagbalhin sa
kabug – aton sa lawas gikan sa usa ka tiil
ngadto sa pikas tiil. Ang usa ka tiil pirmi nga
magpabilin nagdapat samtang nagpadayon
sa paglakaw.
Pagdagan (Run) – ang pagbalhin sa kabug – aton
sa lawas gikan sa usa ka tiil ngadto sa lain tiil
nga may hustong kapaspason nga maoy
hinungdan sa duha ka tiil nga mo alsa sa salug
samtang magdagan.
Pagdalagan (Jog) – ang hinay–hinay nga
pagdagan.
Pag – ambak (Hop) – ang pag – ambak sa hangin
sa usa ka tiil nga anaa ang kabug – aton sa
lawas ug pagtugpa niini sa mao ra nga tiil.
Paglukso (Jump) – ang paglukso sa hangin sa duha
ka tiil ug pagtugpa sa duha ka tiil.
Pagdakin-as (Slide) – pagpadapyos nga lakang
247
sundan sa alisto ug sikit sa usa ka tiil.
Pag-ukpaw (Gallop) – ang paglakang nga sundan
sa pagtaas sa maong tiil.
Pagtulun-an 3 – Yano nga Bamkanhong Sayaw
nga Paagi sa Kumpas (Simple Folk
Dance and Rhythmic Routines)
Buluhaton 1
Basaha ang mga sitwasyon ug ilha ang
gilinyahan nga mga locomotor nga lihok kung
nag gamit ba kini og even o uneven pattern.
Isulat ang insaktong tubag sa inyong papel.
1. Matag buntag sayo magmata si Anna aron
maglakaw (walk) paingon sa eskwelahan.
_______________
2. Ni dagan si Alger sa dihang mibundak ang ulan
samtang paingon siya mupalit og pan.
_______________
3. Malipayong nag ukpaw-ukpaw (gallop) sila
Angelo ug Emma sa ilang pagpanayaw.
_______________
4. Maampingon nga ni igpaw (skip) si Nanay para
makalikay sa mga lim-aw sa dalan.
_______________
248
5. Alisto nga nagpadakin-as (slide) si Dodong arun
maka puntos sa dula nga bahug-bahug.
_______________
Pagtulun-an 4 - Salu-Salo ug Lumba (Relays
and Races)
Buluhaton 1 (Example Activity)
Loco Race
Unsaon pagdula
1. Magporma og dako nga alidong (circle).
Maglakaw patuyok ug ipakpak ang mga kamot
samtang kantahon ang Leron-leron sinta.
2. Motawag ang daku-dako (leader) og numero
ug ang lihok nga gamiton nga paga buhaton,
pananglitan, taglima-lakaw.
3. Sa pagkadungog sa taglima-lakaw (walk)
manglakaw ug magtapok og taglima ang mga
bata.
4. Sa pagkadungog sa tag-unom managan (run),
magtapok og tag-unom ang mga bata nga
magdagan.
249
5. Kon adunay mosubra nga dili maka-apil sa
grupo mamahimong huwis (judge) uban sa
magtutodlo.
Tan-awa ang hulagway, susiha unsa ang ilang
gibuhat ug sundoga kini.
Samtang maglakaw ug magporma og alidong
mokanta og Leron-leron Sinta.
250
Ang mga bata maglukso ug magporma og
alidong (circle) nga ang grupo taglima.
Ang mga bata modagan ug magporma og
alidong (circle) nga ang grupo taglima andam
sa sunod nga bulohaton.
251
Buluhaton 2
Ibabaw og Ilalom (Over and Under)
Maglinya ang matag grupo mag-una ang
daku-dako (leader). Pagsugod ipasa sa dakudako (leader) ang tukog (stick) ibabaw sa ulo
ngadto sa bata sa iyang likod hangtod sa ulahi
nga sakop sa grupo. Ang bata nga ulahi
makakuha sa tukog (stick) modagan ngadto sa
atubangan subay sa linya. Karon ipasa ang
tukog (stick) padulong sa ubos, ipaagi sa tunga
sa mga bitiis sa bata paingon sa luyo hangtod
moabot sa ulahi. Modagan ang ulahi nga bata
nga nakakuha og tukog (stick) ngadto sa
atubangan sa linya. Usbon ang maong
pamaagi nga pagpasa pagbaylo-baylo sa
ibabaw sa ulo ug sa ubos sa tunga sa mga bitiis.
Ang una makabalik sa orihinal nga posisyon
mao ang mudaog.
Tan-awa ang hulagway aron masabtan sa
grupo unsay angay buhaton.
252
Ibabaw (Over)
Ilalom (Under)
Buluhaton 3 - Rayos sa Ligid (Spokes of Wheel)
Magporma sama sa ligid ang mga bata maguna ang daku-dako (leader). Pagsugod ipasa
sa daku-dako (leader) ang bola subay sa linya
hangtod sa ulahi nga sakop sa grupo. Ang ulahi
nga bata motuyok sa alidong (circle) dala ang
bola balik sa grupo atubangan sa linya. Ang
dula magpadayon hangtod ang daku-dako
(leader) ug ang membro makabalik sa orihinal
253
nga posisyon. Ang grupo nga mauna
mahuman maoy mudaog.
Tan-awa ang hulagway. Tun-i unsay buhaton
niini nga dula.
254
Buluhaton 4 - Maglukso nga Salu-salo (Hopping
Relay)
Maglinya og upat ka grupo ang mga bata
mag-una ang daku-dako (leader). Kon
magsenyas ang daku-dako (leader) ang bata
nga anaa sa una maglukso padulong sa
padulnganan (goal). Motuyok pabalik pinaagi
sa pagdagan padulong sa sunod nga bata. Kini
magpadayon sa ulahi nga bata. Ang una
makahuman maoy mudaog.
255
Buluhaton 5 - Isda og Pukot (Fish and Net)
Diha sa dulaanan ang katunga nga mga bata
mag gunitay sa ilang mga kamot sama sa letra
C nga mahimong pukot ang katunga nga mga
bata maoy mamahimong isda niini nga dula.
Inig senyas sa daku-dako (leader) ang tanan
nga isda managan aron dili makuha. Ang
nagsilbi nga pukot nga mga bata maningkamot
nga daghan makuha nga isda. Ang makuha
nga isda mosumpay sa linya. Kon maputol ang
pukot manggawas ang mga isda.
256
Pagkahuman sa lima ka gutlo magbaylo dayon
ug posisyon; ang mga bata nga nagsilbi nga
pukot mao na usab ang isda. Ug ang mga bata
nga nagsilbi nga isda mao na usab ang pukot.
Tan-awa ug tun-i ang hulagway. Buhaton kini
kon nasabtan sa mga bata.
Buluhaton 6 - Mag-uuma ug ang Hangin (Farmers
and the Wind)
Magporma ug duha ka grupo ang mga bata.
Sa matag grupo adunay bata nga motindog
atbang sa linya sa dulaanan. Ang usa ka grupo
magrepresenta og mga bulak. Ang atbang
nga mga bata magrepresenta og hangin,
manindog ug andam managan ug tag-anon
unsa nga bulak. Kon masakto ang ngalan sa
257
bulak ang tanan sakop sa grupo manuyok
managan sa marka aron dili madakpan sa
hangin. Kinsa nga mandulaay nga madakpan
sa hangin sa dili pa moabot sa marka
mahimong piniriso (prisoner). Ang nahabilin nga
bata nga nag representa nga bulak
magpadayon sa pagpatag-an og lain na usab
nga bulak hangtod ang tanan bulak makuha.
Pagkahuman sa lima ka gutlo magbaylo; ang
nahimog hangin mao na usab ang bulak. Ang
bulak mao na usab ang hangin.
Atong susihon ug tun-an ang hulagway. Buhata
kini sa aktuwal.
258
259
Pagtulun-an 5 - Pamarog ug Panglihok (Posture
and Body Mechanics)
Buluhaton 1 - Kantahon ang (Sit Down)
Lingkod (Sit Down)
Lingkod, lingkod kiling-kiling diyotay
Lingkod, lingkod kiling-kiling diyotay
Lingkod, lingkod kiling-kiling diyotay
Lingkod, lingkod sa barotong gamay
260
Buluhaton 2
Tan-awa pag-ayo ang hulagway. Sundoga
unsa ang maayo nga pamarog sa paglingkod
nga makita sa hulagway.
Buluhaton 3
Susiha ang hulagway. Hain man niini ang
maayo nga postura sa pagtindog og ang dili
maayo ang pamarog? Sa duha ka hulagway
hain man ang maayo ninyong sundon? Ngano
man? Susiha usab ninyo ang inyong
kaugalingon nga pamarog.
Dili Maayong Pamarog
Maayong Pamarog
261
Buluhaton 4
Tan-awa ang hulagway sa mga bata. Unsa ang
ilang pamarog sa paglakaw. Sundoga kini.
Buluhaton 5 - Paagi sa Tonton (Plumbline Method)
Susiha pag-ayo ang hulagway. Tan-awa hain
nga hulagway ang sakto ang pamarog.
Hinumdomi ang mga musunod nga kaayohan
nga makuha sa husto nga pamarog sa
pagtindog, paglingkod ug paglakaw:
1. Malikayan ang dili husto nga posisyon nga
pagkahimutang sa dugokan.
262
2. Malikayan ang kakapoy kay ang kaunoran
anaa sa hustong paglihok ug diyotay na nga
kusog ang magamit.
3. Malikayan ang problema sa kaugatan.
4. Malikayan ang sakit sa luyo ug kaunoran.
5. Makadugang ug maayong pamarog.
6. Ang tawo nga adunay maayong pamarog
magapakita og kumpiyansa sa kaugalingon
ug dignidad.
Ebalwasyon (Evaluation)
Ipalihok sa mga bata ang husto nga pamarog
nga ilang natun-an. Gamita ang musonod nga
listahan sa paghatag og puntos.
Husto
Dili husto
Pagtindog
1
0
Paglakaw
1
0
Paglingkod
1
0
263
Kalihokan sa Lawas sa
Nagkalain-Lain nga Dapit,
Patultul, Agianan ug Yano
264
Pagtulun-an 1 - Dapit, Patultul, Ang-ang,
Agianan, ug Yano (Location,
Direction, Levels, Pathways and
Planes)
A. Unang Buluhaton
Lihok ug Pangumpra (Move and Shop)
1. Bahinon ang klase nga adunay lima ka
miyembro kada grupo. Moporma og tul-id nga
linya kada grupo.
2. Magbutang og lingkoran nga napulo ka metro
ang kalay-on gikan sa linya sa pagsugod o
starting line atubangan sa naglinya nga grupo
nga adunay libro nga kapareho kadaghanon
sa miyembro sa grupo.
3. Paghatag sa senyas, ang tigsugod sa kada
grupo moambak kalima, modalin-as kalima,
molukso kalima, paingon sa lingkoranan og
molakaw hangtod makaabot sa lingkoranan
para mokuha og libro ug mudagan balik sa
gropo, ug duolon ang sunod nga magdudula
og mopuyo sa luyo sa linya.
4. Ang grupo nga nakabalik sa orihinal nga linya
ang modaog sa duwa.
265
266
B. Ikaduhang Buluhaton
Pagtabok sa Sapa
Balik sa orihinal nga grupo, kada grupo mag
debuho o draw og duha ka linya nga duha ka
pulgada ang kalay-on nga nag representa og
sapa.
Kon ang tanang miyembro nakatabok na sa
gilay-on, dugangan kini og lain pa nga
gelapdon sa sapa o lain nga sapa nga mas
dako pa sa unang gilapdon og moutro og
ambak.
Kani usa ka grupo nga bulohaton. Ang
distansiya ug gilapdon sa sapa mag agad sa
inyong kahanas.
267
PAGSULAY
Paminaw ug sunda.
1. Lakaw sa unahan sa likoliko nga paagi.
2. Habog nga lukso sa unahan, lukso ipatakilid sa
tuo nga bahin, ipatalikod ug ipatakilid.
3. Lukso sa imong tuo katulo ug sa wala kaduha
nga pulipuli nga nagporma og alidong.
4. Ambak ipaubos sa tuo ug ipatakilid kaduha, sa
wala nga bahin ipatakilid kaduha, sa unahan
nga bahin ipatuo kaduha, unahan pawala
kaduha.
Hinumdumi
Kinahanglan mahibal-an nato ang lihok
lokomotor ug di-lokomotor kay kini importante
nga gamiton sa panudlo alang sa pag-amping ug
pag-ugmad sa lawas (physical fitness) ug para
makahibalo kita unsa ang kapasidad o katakos ug
limitasyon sa atong paglihok og mga buluhaton
bahin sa lawas.
268
Pagtulun-an 2 - Kahanas sa Lihok - Kahanas sa
Lukso, Iktin ug Layat (Movement Skills Jumping, Skipping and Leaping Skills)
Buluhaton 1
Grupo nga dula: Lukso-Layat
 Bahinon sa upat ka grupo ang mga bata ug
palinyahon.
 Magbutang op upat ka linya nga adunay gilayon nga usa ka metro, duha ka metro ug tulo ka
metro sa atubangan sa linya sa mga bata.
 Hulaton ang senyas nga ihatag sa pagsugod sa
paglukso sa lata pag-layat balik sa puwesto ug
tapion ang lain na usab nga miyembro sa grupo
aron mao na usab ang magbuhat sa paglukso
ug pag-layat.
 Ang grupo nga unang mahuman maoy
modaug sa dula.
Buluhaton 2
 Bahinon ang mga bata og upat ka grupo,
ihatag ang mga mosunod nga mga instruksiyon.
 Pag-iktin sa tuong tiil paingon sa butang nga
adunay lunhaw.
 Molayat sa tuo nga bahin og ka tulo ug
mosinggit sa kusog sa ulahi nga lukso.
 Mo-iktin paingon sa duol nga tanum.
269
 Mag-alidong nga maggunitay og kamot ug
manglukso paingon sa tunga kaupat ug
moambak balik sa alidong kaupat.
Dula: Skip, Jump, and Shop Relay
1. Bahinon ang klase sa upat hangtud lima ka
koponan. Moporma og han-ay ang matag
koponan.
2. Butangan og usa ka lingkoranan ang matag
koponan nga adunay sais ka metro ang gilayon. Ipatong sa lingkoranan ang mga butang
haum sa kadaghanon sa miyembro sa
koponan.
3. Hulaton ang senyas na ihatag sa pagsugod sa
pag-iktin sa tuo nga tiil paingon sa lingkoranan,
kuhaon ang usa ka butang ug mobalik sa
koponan nga naglukso-lukso ginunitan ang
butang sa duha ka kamot.
4. Ipadayon ang pagdula sa sunod nga
miyembro sa pag abot sa sinugdanan linya sa
unang magdudula.
5. Ang koponan nga unang mahuman maoy
modaug sa dula.
Buluhaton 3
 Matag pares sa mga bata aktwal nga buhaton
ang mga lihok nga pag-ambak, paglayat ug
pag-iktin. Human kini mahimo markahi og check
() sa kahon nga anaa sa tuo nga bahin tukma
sa iyang mga kahimoan.
270
Aktwal nga Buhaton
Oo Wala
1. Gitabyog ba ang mga bukton
gipatalikod isip pagpangandam sa
pag-ambak?
2. Dungan ba ang duha ka tiil
pagtugdong sa salog sa dihang ikaw
nilukso?
3. Gipakurba ba nimo ang imong
tuhod ug buol buol aron kusog ang
imong pag-iktin?
4. Tumong ba ang pagtakilid sa imong
lawas sa maong lihok?
Buluhaton 4
 Idibuho ang malipayon nga nawong  kon kini
maayo ug  masulub-on nga nawong kon kini
dili maayo.
_____ 1. Nalingaw ako samtang kami nagdula
sa akong mga classmate.
_____ 2. Gusto ko nga makadaog ang among
grupo sa dula.
_____ 3. Gisunod namo kanunay ang mga
talamdan sa dula.
_____ 4. Lagsik ug aktibo ako sa pagsalmot sa
mga nagkalain-lain nga buluhaton.
_____ 5. Gipakita nako kanunay ang maayong
pagtulon-an sa pakigdula.
271
Dugang nga Buluhaton
Basaha ang mga pangutana. Markahi og
check () ang linya sa ubos sa hulagway sa
ensaktong tubag.
1. Asa sa mga hulagway ang nagpakita og
paglukso-lukso.?
A.
B.
C.
2. Ilha ang hulagway nga nagpakita og pag-luksolukso.
A.
B.
C.
272
3. Asa sa hulagway ang adunay pag-iktin?
A.
B.
C.
4. Unsa nga hulagway nga nagpakita og pagiktin?
A.
B.
C.
5. Ilha ang hulagway nga adunay paglayat.
A.
B.
C.
273
Pagtulun-an 3 – Yano nga Bamkanhong Sayaw
nga Paagi sa Kumpas (Simple
Folk Dance and Rhythmic
Routines)
Buluhaton 1
Ipakita ang sayaw nga nahimo ginamit ang
bola, ribbon o hoop. Susiha ang pagkasayaw sa
imong pares pinaagi sa paggamit sa tamdanan sa
ubos. Kopyaha ang tamdanan ug markahi og (X)
ang kahon sa buot ihatag nga grado.
Tsart Paghatag-bili (Evaluation Chart)
Kahulugan sa pilianan:
E
– Hawud (Excellent)
VG – Maayo Kaayo (Very Good)
G – Maayo (Good)
P
– Walay nahimo (Poor)
Sayaw/Ehersisyo
(Dance/Exercise)
Kinaugalingon
nga Paghatagbili
(Self-evaluation)
E VG G
P
1. Pagkaangayan
(gracefulness)
2. Kumpas (rhythm)
3. Saktong pagbuhat sa
lihok
(proper execution of
movements)
4. Kahanas (mastery)
274
Grupo nga
Paghatag-bili
(GroupEvaluation)
E VG G
P
Pagtulun-an 4 – Salu-Salo ug Lumba (Relays
and Races)
Unang Buluhaton - Tuhog-tuhog Dagom (Threading
the Needle)
Unsaon Pagdula
1. Mag grupo og upat ka bahin nga adunay
napulo ka miyembro matag grupo.
2. Mag-ihap ang mga magdudula (countoff).
Pagasugdan sa unang magdudula sa “usa”,
mosunod ang ikaduha pagbilang og “duha” ,
hangtod moabot sa ika napulo nga nagsunodsunod. Timan-an sa matag magdudula ang
iyang numero.
3. Maglinya ang matag grupo sumala sa
naangkon nga numero, mag atubang sa tuo ug
maghawid ang kamot sa nanggitapad nga
magdudula.
4. Maminaw sa isinggit/isulti nga duha ka
managsunod nga numero kay mao kiniy
mahimong tuhugan sa dagom sa dihang i-alsa
sa nagtapad nga mga numero ang ilang
naghawid nga mga kamot. Pananglitan, isinggit
ang mga numero 3 ug 4. Itaas ni 3 ug 4 ang
ilang mga kamot nga naghawid.
275
5. Samtang gi-alsa sa managtapad ang ilang
kamot ang mga kaubanan sa grupo nga
naghinawiray manulod sa tuhuganan sa dagom
nga gihimo ni 3 and 4. Ang grupo nga makauna pagbalik sa ilang orihinal nga plastada
maoy maka punto.
6. Ipadayon ang dula pinaagi sa pagtawag ug
lain nga managtapad nga numero nga
mahimo na pud nga tuhogan sa dagom.
7. Hinumdomi nga sa pagdula kinahanglan
kanunay naghawid ang mga kamot sa
tuhoganan ug sa mga kauban sa grupo.
8. Mahimo ra nga mangliso ang mga nahimong
tuhoganan sa ilang puwesto sa panahon nga
mabilwa na ang ilang mga kamot sa pagsulod
sa mga kauban sa grupo.
276
9. Ang grupo nga adunay kindaghanan nga
puntos mao ang modaog.
Medley Relay (Saksak Sinagol nga Tunol-tunol)
Unsaon Pagdula
1. Mag pundok nga adunay katorse (14) ka
miyembro matag grupo.
2. Magbaglit og pito (7) ka linya nga adunay duha
ka metro ang gilay-on sa matag linya.
3. Usa ka pares nga magdudula ang mag tindog
sa matag linya nga magdala og banderitas
(flaglets).
4. Sa singgit nga go ang unang pares maglakaw
paingon sa ikaduhang linya ug ihatag ang
banderitas sa ikaduhang pares.
5. Ang ikaduhang pares nga nagdawat sa flaglets
molukso-lukso (hop) paingon sa ikatulong linya
ug ihatag na pud ang bandritas sa ikatulong
pares.
6. Susama nga paagi ang pagabuhaton sa sunod
pa nga mga pares gawas sa pamaagi sa pag
paingon sa sunod nga linya. Ang mosunod nga
mga lihok ang pagabuhaton sa sunod pa nga
mga pares:
Ika-upat – dagan-lukso (gallop)
Ikaunom – iktin (skip)
Ikalima – dalin-as (slide)
7. Ang ika-pito nga pares mudagan pabalik sa
unang linya. Ang una nga makaabot sa linya
maoy modaog.
277
Pagtulun-an 5 - Pamarog ug Panglihok(Posture
and Body Mechanics)
Buluhaton 1 - Kantahon ang Taas ug Ubos Lingkod
Lingkod (Up and Down)
Taas ug ubos lingkod- lingkod
Taas ug ubos lingkod -lingkod
Tindog sa tuo lakaw sa wala
Tuyok ug libot lakaw-lakaw
Buluhaton 2
Tan-awa sa mga hulagway ang pamarog sa
lawas ug panglihok.
Unsa nga mga sakto nga pamarog sa lawas ug
panglihok ang inyong nakita? Sundoga ang
lihok nga inyong nakita sa hulagway.
278
Buluhaton 3
Bahinon ang klase sa lima ka grupo, kada grupo
adunay daku-dako (leader).
Maglinya mag-una ang daku-dako (leader).
Adunay lingkuranan ibutang lima ka metros ang
gilay-on sugod sa sinugdanan.
Inigsenyas sa magtutudlo ang mga daku-dako
(leader) sa maong grupo manglakaw padulong
sa lingkoranan manglingkod og sakto ang
pamarog sa lawas unya manindog og sakto
ang pamarog.
Mamalik og lakaw padulong sa sinugdanan.
Dakpon sa mobalik nga magdudula ang sunod
nga bata hangtod mahuman.
279
Ang una nga makabalik sa orihinal nga linya
maoy modaog.
280
Buluhaton 4
Usbon og kanta ang “Taas ug Ubos lingkod
lingkod” gamit ang sakto nga pamarog sa lawas og
panglihok nga inyong nakat-onan. Sama sa sakto
nga pag-tindog, paglingkod og paglakaw.
281
Lihok sa Lawas nga may Kalabotan
sa Panahon, Pwersa, ug Agus
282
Pagtulun-an 1 - Panahon, Puwersa, ug Agus
(Time, Force and Flow)
Grupo nga Dula
I. Maghimo og duha (2) ka grupo. Ang unang
grupo molihok kini sama sa lakang sa umang.
(Hinay nga lihok)
Ang ikaduhang grupo molihok kini sama sa
nagdagan nga iro (dog). (Paspas nga dagan)
Ibutang ang lingkoranan atubang sa mga bata
nga naglinya.
Molihok ang mga bata sa takna nga ilihok sa
magtutudlo ang lingkuran.
Kung ituklod o ilihok ang lingkuranan sa unahan
o forward, tanang grupo mulihok sumala sa
ngalan sa hayop padulong sa magtutudlo.
Kung birahon sa magtutudlo ang lingkuran,
mubalik ang grupo lihok patalikod o backward
sa orihinal nga poste.
II. Alidong nga Lumba
Markahan og alidong (circle) ang yuta
283
Magtindog gawas sa alidong ang mga
magdudula nga nag-atubang nunut sa rilo o
clockwise.
Duha ka dupa ang gilay on sa matag
magdudula.
Bisan pila ka mga magdudula ang pwede
moapil sa dula.
Sa senyas, modagan ang mga magdudula libot
sa alidong. Apsun ang kauban nga magdudula.
Ang magdudula nga maapsan sa kauban, dili
na makaapil sa dula, magpuyo kini sa sentro sa
alidong.
Ang magdudula nga makaapas sa tanang
membro ang mudaog sa dula.
III. Isaysay kung unsay inyong buhaton sa mga
musunod nga sitwasyon:
1. Naulahi na para sa kalihokan sa eskwelahan
2. Pauli na sa balay paghuman sa klase
3. Mopasa sa magtutudlo og proyekto
4. Gigukod ang manghod nga bata nga
nitabok sa dalan.
284
5. Nagdagan mokuha sa nagligid nga bola.
IV. Ipakita ug isaysay unsaon paglihok ang mga
musunod:
1. Gigukod sa nasuko nga iro.
2. Padulong sa eskwelahan sayo sa buntag.
3. Nagkalibanga padulong sa banyo o
kalibangan.
4. Magpalit og painit sa kantina.
V. Sunda ang mga kasugoan.
Ipakita ang situwasyon nga mosunod.
1. Nangita og kasilongan kay naabtan og kusog
nga ulan.
2. Pasulod sa simbahan.
3. Gitawag sa magtutudlo para magkuha sa
testpapers.
4. Mosulod sa kwarto nga naa sa sulod natulog
ang imong igsuon.
285
Pagtulun – an 2- Kahanas sa Kalihokan: Husto
nga Posisyon sa Kamot sa Pagsalo sa
Bola (Movement Skills - Correct hand
position when catching a ball)
Buluhaton 1
 Magporma ug lingin ang matag grupo nga
adunay lima ka miyembro. Mabuhat ba nimo
ang mga lihok nga akong isulti?
a. Pagdalagan sa usa ka lugar disesais (16) ka
ihap.
b. Mopakpak ka usa, ka duha ug katulo.
c. Kamot sa hawak, sa abaga, sa liug, sa
dughan, ug sa ulo.
d. Patuyokon ang kamot gikan sa sulod paingon
sa gawas ug gikan sa gawas padulong sa
sulod napulo ka ihap.
e. Idupa ang kamot, patuyokon ka tulo.
Buhaton ang pagsara, pag abli katulo.
f. Balik-balikon kini hangtod mahuman ang
musika.
286
Buluhaton 2
 Bahinon ang klase sa tulo ka grupo. Hatagan og
duha ka bola ang matag grupo ug buhaton
ang pag itsa ug pagsalo sa bola sa duha ka
minuto.
Buluhaton 3- (Buluhatong Pares)
 Aktwal nga pagabuhaton ang husto nga
posisyon sa kamot sa pagsalo sa bola. Ang
unang pares nga mubuhat niini pagahatagan
og grado pinaagi sa pagmarka ug check () sa
mga ling-on (column) nga naa sa tuong bahin.
Oo
1. Ang tudlo ug palad sa kamot
kinahanglan ba paingon sa ubos?
2. Ang tudlo ug palad sa kamot
kinahanglan ba paingon sa gawas
ug ang kumagko paingon sa taas?
3. Ang tudlo paingon ba sa taas?
4. Kinahanglan ba nga ang mata
anaa kanunay nagatan aw sa bola
kung mosalo?
5. Kanunay ka bang abtik ug
disiplinado sa mga buluhaton?
287
Wala
Buluhaton 4
 Idugtong pinaagi sa pagpabadlis ang husto
nga posisyon sa kamot sa hulagway nga anaa
sa tuong dapit.
Kolum A
Kolum B
1. Posisyon sa kamot sa
pagsalo sa bola taas sa
ulo
2. Posisyon sa kamot sa
pagsalo sa bola ubos sa
hawak
3. Posisyon sa pagsalo sa
bola duol sa tunga sa
lawas
4. Posisyon sa kamot sa
pagsalo sa bola layo sa
lawas
288
Hinumdomi:
Sa pagsalo sa bola kinahanglan ang husto
nga posisyon sa kamot aron masalo kini nga walay
pagduha duha. Ang duha ka kamot ug ang mga
bukton andam, lugak sa pag - uswag kun anaa na
paingon ang bola. Kinahanglan usab ang atong
mata anaa nagtan-aw sa bola.
Pagtulun-an 2 - Kahanas sa KalihokanPaglabay/Pag-itsa sa bola nga naghunong ug
naglakaw nga pares (Movement Skills –
Throwing to a Stationary and Moving Partner)
Buluhaton 1
Matag grupo adunay napulo ka miyembro nga
mag-lumbay duha ka metros ang gilay-on.
Ang una nga pares sa grupo maoy molabay ug
mosalo sa bola nga naglakaw gikan sa
sinugdanan hangtod sa linya.
Mobalik sa linya ug molingkod sa ulahi nga
bahin ang pares nga nahuman na.
Kon mahulog ang bola sa pares nga nag itsa ug
nagsalo puniton kini ug mobalik sa origihinal nga
linya aron himuon ang pag itsa ug pag salo sa
bola.
289
Ang grupo nga unang mahuman maoy
modaog sa dula.
Group 1
Group 2
Buluhaton 2
Isulti ang imong tubag sa mga pangutana (Oral
test).
 Unsa may kalainan sa pag-itsa sa bola nga
naghunong ang pares sa usa ka lugar. Ug sa
pag itsa sa bola nga naglakaw/nagdagan ang
pares?
 Hain sa duha ang mas sayon nimong buhaton,
ang pag itsa sa bola nga naghunong sa lugar
290
ang pares o sa nagdagan o naglakaw ang
pares?
 Imo bang gisunod ang mga panudlo sa
pagdula? Unsa nga pamaagi ang gibuhat
sa matag grupo aron modaug sa dula?
Buluhaton 3
Markahi og check () ang hulagway nga
nagpakita og pag itsa sa bola nga naglakaw
ang pares. Markahi usab og (x) kon naa sa
permi nga lugar ang pares.
1. _______________
4. _______________
2. _______________
5. _______________
291
3. ______________
Hinumdomi:
Kon mag itsa sa bola nga naghunong ang pares,
iitsa ang bola deretso kaniya. Apan kon mag itsa
og bola nga nag lihok o nagdagan ang pares,
iitsa nga adunay tulo ka tiil ang gilay-on ug
ipaduol sa dughan nga bahin. Mao kini ang
makapahimo nga molakaw paingon abante ang
pares nga walay pagduha duha sa pagsalo sa
bola.
292
Pagtulun-an 3 – Yano nga Bamkanhong Sayaw
nga Paagi sa Kumpas (Simple Folk Dance and
Rhythmic Routines)
Buluhaton 1
Sayawa nga Apat-apat kauban sa grupo. Ang
nag nagtan-aw nga grupo ang maghatag sa
puntos sa nagsayaw nga grupo pinaagi sa
pagbantay sa mga sumbanan (criteria) nga
kahanas (mastery), sa kaangayan (gracefulness), sa
kumpas (rhythm), ug interpretasyon (interpretation).
Subaya ang mosunod nga tamdanan sa pag hatag
sa puntos:
1. Makita ang upat (4) ka
sumbanan (criteria)
2. Makita ang tulo (3) ka criteria
3. Makita ang duha (2) ka
sumbanan (criteria)
4. Usa (1) lang sa criteria ang
makita
5. Walay nasubay nga
sumbanan (criteria)
293
Excellent
Very Satisfactory
Satisfactory
Very good
Fair
Pagtulun-an 4 - Dagan Salu-salo ug Lumba
(Relays and Races)
Buluhaton 1 - Labay unya Dakpa Ko (Throw… Then
Catch Me)
Bahinon og upat ka grupo ang mga bata. Ang
matag grupo magporma og tul-id nga linya tulo ka
metros ang gilay-on mag atubangay. Inig senyas sa
daku-dako (leader) magsugod ang pagpasa sa
bola. Sal-on sa pares (partner) ang bola ipasa sa
sunod nga bata hangtod maabot sa ulahi nga
sakop sa grupo. Ang ulahi nga mogunit sa bola uban
ang iyang pares (partner) modagan padulong sa
daku-dako (leader) mobalik sa orihinal nga linya.
Ang grupo nga makauna og balik sa linya maoy
modaog.
Tun-i pag-ayo ang mga hulagway aron masusi
ninyo ang angay buhaton aron makadaog ang
inyong grupo.
294
Buluhaton 2 - Sal-a, Ilabay ug Lingkod (Catch, Throw,
and Sit)
Mag grupo og upat ang mga bata sa
dulaanan. Maglinya og tul-id atubang sa daku-dako
(leader) lima ka metros ang gilay-on. Pagsinyas,
ilabay sa daku-dako ang bola (leader) sa sunod nga
mandudula sa tuo, sal-on ipasa pagbalik ug
molingkod. Balikon ang paglabay ug pagsalo sa
bola. Kinsa nga mandudula ang makahulog sa bola
puniton, balik sa posisyon usa pa ilabay. Ang unang
grupo nga makalingkod pag-una tanan maoy
modaog.
Susiha ang naa sa hulagway. Sunduga ang
mga lihok nga inyong makita.
295
296
Pagtulun-an 5 - Pamarog ug Panglihok (Posture
and Body Mechanics)
Buluhaton 1
Adunay musika nga inyong madungog. Buhaton
ninyo ang mga lihok kon makita ninyo ang
banderitas nga lunhaw (green) molakaw libot sa
classroom. Kon pula (red) nga banderitas molingkod
sa bangko og kon kahil (orange) nga banderitas
tindog sa suok sa classroom.
1. lunhaw-molakaw libot sa classroom
2. pula-molingkod sa bangko
3. kahil-tindog sa suok sa classroom
Buluhaton 2
Adunay mga hulagway susiha ninyo ang mga
lihok sunduga og hinganli.
297
A
B
C
298
D
E
Ebalwasyon (Evaluation)
Isulat ang tinood kung sakto dili tinood kung dili
sakto. Isulat sa inyong papel ang ensaktong
tubag.
1. Maggamit og kusog gamiton samtang
nagtuklod og butang.
2. Ayaw pik-a ang lawas samtang magpunit og
butang.
299
3. Dili manginahanglan og kusog sa pagbira og
butang.
4. Sakto nga pamarog kinahanglan sa pag
punit og butang.
5. Sa pagtulod og butang dili kinahanglan ang
kusog.
Kasabutan
Gamita kanunay ang sakto nga pamarog bisan
unsa ang buhaton sa kada adlaw.
300
Butang, Kinaiyahan, ug Tingog
sa Kalihokan sa Lawas
301
Pagtulun-an 1 - Tawo, Butang, Musika ug
Palibot (Person, Objects, Music
and Environment)
Grupo nga Dula
Buluhaton 1 - Lukso Patalikod (Jump Backward)
Motindog gamit ang duha ka tiil.
Idupa ang mga bukton.
Lukso patalikod nga itugdong ang mga duha ka
tiil.
Balikbalikon kini og kadaghan.
Ang magdudula nga makabuhat og daghan
nga lukso ang modaog sa dula.
Buluhaton 2 - Ligid sa Bola (Roll with a Ball)
Molingkod sa hinlo nga salog.
Gunitan ang bola gamit ang duha ka kamot.
Iligid ang bola katulo sa wala nga bahin.
Padayon nga iligid katulo sa tuo nga bahin.
302
Buluhaton 3 - Balanse sa Usa ka Bitiis (One Leg
Balance)
Tindog og tul-id.
Isaka ang wala o left nga bukton ug ang tuo
nga paa isaka padulong sa kilid nga bahin o
sideward.
Mohulat og upat ka ihap usa pa mobalhin sa
lain nga posisyon.
Balik sa posisyon.
Isaka ang tuo o right nga bukton ug ang wala
nga paa padulong sa kilid nga bahin o
sideward.
Buluhaton 4 - Inintsik nga Pagsaka (Chinese Get Up)
Molingkod sa salog ang duha ka magkapares,
magluyo-luyo nga ang mga bukton nga
gilambigit o locked.
Mosulay og tindog ang duha nga dili buhian
ang mga bukton.
Buhaton kini sa paagi nga pagtulod sa usag usa
ug itukod ang tiil paduol sa lawas.
303
Pagtulun-an 2 - Kahanas sa kalihokan: Pag-itsa
sa bola sa ubos nga bahin, pag-itsa og
bola sa taas na bahin (Movement skills
- Underhand, Overhand Throw)
Unang Adlaw (Day 1)
Buluhaton 1 - Bahinon ang klase sa tulo ka grupo
 Adunay tulo ka estasyon nga pagabuhaton ang
matag grupo. Basahon ang mga instruksyon
aron hapsay kining mabuhat.
A. Ilha ang mga butang nga anaa sa unang
estasyon nga puede gamiton sa pag-itsa.
Kuhaa kini ug buhata makalima ang pag-itsa ug
pag salo sa lain-lain nga distansya. Mo itsa usab
sa bola o beanbag human pagahimuon ang
pag pakpak sa kamot ug pagtuyok.
B. Adunay mga butang makita sa lamesa. Himua
makalima ang pag-itsa sa mga butang ngadto
sa basket. Kuhaa pag usab ang mga butang sa
basket ug ibutang sa lamesa aron gamiton sa
sunod nga grupo
C. Tan-awa ang gibitay nga butang ug labaya kini
og bola aron maigu. Buhata ang nakat-unan sa
ubos (underhand throw) ug taas (overhand
throw) nga paglabay.
304
Buluhaton 2
 Sa mao rang grupo - Adunay inyong
pagabuhatan nga ihatag sa magtutudlo.
Ipasundayag kini pinaagi sa pagdrama gamiton
ang husto na pag itsa ug paglabay sa bola o
beanbag. Ex. Nanguha og manga/adunay
mikatkat sa punuan sa manga.
Dugang nga Buluhaton
 Ilha ang mga hulagway. Isulat ang letra nga U
kung nagpakita sa pag itsa og bola sa ubos nga
bahin ug T kon nagpakita sa pag-itsa og bola sa
taas na bahin.
2. ________________
1. ________________
305
3. ________________
4. ________________
5. ________________
306
Hinumdomi:
Pag-itsa og bola sa ubos na bahin (underhand
throw) - pag-itsa niini uban ang kamot
paabante ug dalhon pataas gikan sa ubos
nga tupong sa abaga.
Pag-itsa og bola sa taas na bahin (overhand
throw) - pag-itsa uban ang kamot paabante
ug dalhon paubos gikan sa taas tupong sa
abaga.
Ikaduhang Adlaw (Day 2)
Buluhaton 1
 Bahinon ang klase sa duha ka grupo. Ipabuhat
sa matag grupo ang pagbunal sa bola gamit
ang ilang kamot, estik nga kahoy ug plastik nga
bola.
307
Buluhaton 2
 Magpili og pares ang kada bata, unya bunalan
ang bola pinaagi sa ilang palad paingun sa
ilang kapares. Bunalan na usab ang bola ug
ipaligid kini sa lupa paingun sa iyang kapares
ipabalik balik ang pagbunal gamiton ang palad
samtang gipaligid ang bola.
308
Buluhaton 3
 Ipadula sa mga bata ang Batstrike
 Magmugna og tulo ka grupo ug molinya.
 Matag grupo adunay usa ka plastik nga bola ug
usa ka plastik nga kahoy nga pagagunitan sa
tuong kamot sa matag miyembro.
 Hulatan ang signal sa pagsugod sa pag bunal
sa bola paingun sa dingding ug mudagan ang
nagbunal sa likod nga linya. Sa pag balik sa
bola gikan pagdagan sa dingding ang lain na
usab nga miyembro ang mobunal hangtod
mahuman ang tanan miyembro.
 Ang grupo nga unang matapos maoy modaug
sa dula.
309
Buluhaton 4
 Markahi og check () ang hulagway nga
nagpakita og pagbunal ug ikis (X) kung wala.
1.)
3.)
2.)
4.)
5.)
310
Dugang Buluhaton
 Ilha ug alidongi ang mga ngalan sa dula nga
adunay pagbunal.
piko
jumping jack
skipping rop
luksong tinik
paluan ng bola
paluan ang palayok
batekobre
habulan
Pagtulun-an 3 - Yano nga Bamkanhong Sayaw
Sinunod nga Paagi sa Kumpas (Simple
folk Dance and Rhythmic Routines)
Alitaptap
Unsaon pagsayaw
Figure 1 – Musika A
– 1, 2, 3 to a measure
1. Magtindog nga mag-atubang unom ka
pulgada kalayo gikan sa pares.
2. Maghimo og duha ka waltz o balse paingon
sa tuo ug paingon sa wala.
3. Balikon katulo ang 1 ug 2 nga pagasugdan sa
wala ug tuo, ug wala.
311
Figure 2 –Musika B
1. Maghimo og duha ka waltz o waltz ipa
abante samtang ikapay-kapay ang duha ka
bukton paingon sa tuo ug paingon sa wala.
2. Itamak (touch) sa atubangan ang tuong tiil
sulod sa ihap usa, duha, tulo. Sa samang tiil, iekis (across) sa wala nga tiil sa bilang usa,
duha, tulo.
3. Maghimo og tulo ka waltz paingon sa atras
samtang ikapay-kapay ang mga bukton
paingon sa tuo ug paingon sa wala.
4. Balikon ang 1-4
Figure 3 – Musika A
1. Mag-atubangay sa pares, maghimo og duha
ka lakang-tiplok-lakang (step-close-step) sa
tuo ug i-kumintang ang duha ka kamot sa
hawak paingon sa tuo.
2. Balikon ang 1 buhaton sa wala.
3. Maghimo og duha ka waltz ipa abante ug
duha ka waltz ipa atras.
4. Buhaton pag usab ang 1-4.
312
Pagtulun-an 4 – Dagan Salu-salu ug Lumba
(Relays and Races)
Kataw-anan nga Dakup-dakup (Funny Tag)
Buluhaton 1
Unsaon pagdula
1. Magpili ug usa ka abal (it) gikan sa mga
magdudula.
2. Manggukod ug mangdakup ang abal sa iyang
mga kauban. Ang bag-ong madakpan mao
nay mamahimong bag-ong abal.
3. Mang gukod ug mandakop na usab ang bagong abal sa iyang mga kauban apan buhaton
niya kini nga naghawid ang iyang wala nga
kamot sa parte sa iyang lawas diin siya
nadakpan o nahikapan sa una nga abal.
Pananglitan, nadakpan ka sa ulo, magdagan
ug mogukod ka sa uban nga naghawid ang
imong wala nga kamot sa ulo.
4. Matapos ang abal maka dakup ug kauban
mamahimo na niyang buhian ang paghawid sa
parte sa lawas diin siya nadakpan.
5. Magpadayon ang dula hangtud ganahan pa
magdula.
313
Pagtulun-an 5 - Pamarog og Panglihok (Posture
and Body Mechanics)
Buluhaton 1
Kantahon ang Dandansoy ug magbalse gamit
ang sakto nga pamarog. Katulo balikon ang
pagkanta.
Dandansoy bayaan ta ikaw
Pauli ako sa payaw
Kon gani ikaw hidlawon
Ang payaw imo lang lantawon.
Buluhaton 2-Magtimbang Magsalu-salo (Balance
Relay)
Mag-andam og libro ang matag grupo diha sa
linya. Adunay padangatan (goal) 20 hangtod 30 ka
ruler ang kalay-on gikan sa sinugdanan.
Ang una nga bata sa linya magbutang og libro
sa ulo ug molakaw padulong sa padangatan (goal)
mobalik nga magtimbang ang libro ug hikapon ang
abaga sa sunod nga bata.
Kon pananglitan mahulog ang libro mobalik sa
sinugdanan usa molakaw ug balik. Ang grupo nga
una mahuman mao ang modaog.
314
Tan-awa ang hulagway.
Sinatia ang lihok sa mga bata. Buhata kini.
Buluhaton 3 - Libro Salu-salo (Book Relay)
Mag grupo ang klase og tagun-om. Magbutang
og linya napulo ka metros ang gilay-on.
Inig senyas sa daku-dako (leader) ang una nga
bata modagan ihatag ang tukog (stick) sa sunod
nga bata hangtod sa ulahi nga bata.
Ang grupo nga makauna pagtabok sa mga
linya mao ang modaog.
Tan-awa ang hulagway. Sundoga kini.
315
316
HEALTH
Himsog ug
Malipayon Ako
Malipayon ang tanan kon himsog
mabatunan.
317
Pagtulun-an 1
Pre-test
I. Atong Susihon
Ihulagway ang malipayon nga nawong (
)
kon mouyon ka sa gipahayag ug ihulagway ang
masulub-on nga nawong (
) kon dili ka
mouyon.
1. Walay tawo nga magkapareho kaayo og
dagway o pamatasan.
2. Makig-amigo sa bag-ong classmate ug abiabihon kini aron moapil sa dula.
3. Maayo para sa mga bata ang
pagpamaligya sa dalan.
4. Kinahanglan mokaon kita og insakto o husto
nga mga pagkaon.
5. Kataw-an ang classmate nga mubo ang
nakuha sa test.
6. Bisan adunay kakulangan sa lawas o sa
pangutok/pangisip ang usa ka tawo,
mamahimo gihapon sila nga produktibo o
mapuslanon.
318
7. Sumbagon dayon nimo ang imong manghod
nga nakaguba sa imong dulaan.
8. Dawaton nato nga aduna kitay kalahian sa
usag-usa.
9. Atong irespeto ug atong tabangan ang mga
tawo nga adunay mga kakulangan sa
panglawas man o sa panghunahuna.
10. Maayo nga buluhaton sa mga bata nga
magtrabaho sa uma.
II.
Pagtsek ug paglista sa iskor
319
Pagtulun-an 2
Ikaw, Ako Dili Magkapareho
I. Atong Susihon
Hinganli ang mga parte sa lawas nga anaa sa
hulagway.
Tan-awa ang mga parte sa lawas sa imong
classmates sama sa anaa sa hulagway sa itaas.
Pareho ba kamo?
Anaa bay kalainan? Unsa man kini?
320
II. Atong Sulayan
A. Ipataas ang tuong kumagko kon kapareho
sa imo ang naa sa hulagway ug ipaubos kini
kon dili kapareho sa imo.
321
B. Ipataas ang tuong kamot kon mahimo
nimong buhaton ang anaa sa hulagway ug
ipataas ang walang kamot kon dili nimo
mahimong buhaton.
322
C. Pangita og kapareha. Isulat sa inyong
kuwaderno ang ( ) kon pareho mo sa
imong kapareha ug (X) kon magkalahi
kamo.
Ganahan maminaw og kanta
Ganahan og lunhaw nga kolor
Anindot og agi magsulat
Kusog modagan
Maayo mokanta
Nindot mosayaw
Ganahan mokaon og utanon
Tambok og lawas
Kahibalo molangoy
D. Madibuho sa imong kuwaderno og
malipayon nga nawong kon ikaw nakadawat
nga aduna kay kalainan sa uban ug
nagmug-ot nga nawong kon wala ka
nakadawat nga aduna kay kalainan sa uban.
323
III.
Atong Hinumduman
Walay duha ka tawo nga hapit
magkapareho sa tanang bahin. Ang uban
tambok ug ang uban niwang. Ang uban taas
ug ang uban mubo tungod kay ang matagusa
kanato lain-lain ang kagikan ug kaliwatan.
Pagtulun-an 3
I.
Pagpakig-angay sa Bag-ong
Kahimtang
Atong Susihon
Nakaila ka na ba sa imong kaugalingon?
Ihulagway ang imong kaugalingon diha sa imong
kuwaderno.
Isulat sa palibot niini ang imong mga kinaiya.
II. Atong Sulayan
A. Panid-i ang imong mga classmate. Aduna
bay kapareho kanimo og kinaiyahan?
Isulat sa kuwaderno ang ila o iyang pangalan
ug unsa ang mga kinaiyahan nga kapareho
kanimo.
324
B. Paglibot-libot sa inyong klase. Pangita og
parehas kanimo og kinaiya ug gusto sa mga
butang nga nakalista. Isulat sa imong
kuwaderno ang mga mosunod:
Busok(Item)
Imong Gusto/
Ganahan
(Isulat ang
imong pinili)
1. Kolor
2. Sud-an
3. Dula
4. Salida sa TV
5. Binuhi nga
hayop
6. Sorbete
7. Prutas
325
Ngalan sa
imong
classmate nga
kapareho nimo
og pinili o
kinaiya
8. Lugar nga
laagan
9. Bulak
10. Paborito
nga tulonanan sa
klase
C. Unsa ang imong buhaton sa mga mosunod
nga mga situwasyon?
1. Aduna kay bag-o nga classmate.
Maulawon kaayo siya. Dili siya moapil sa
mga dula. Mag-inusara lamang siya.
2. Nagdula kamo sa imong mga higala diha
duol sa inyong balay. Adunay bata nga
bag-o ninyong silingan nga sige og tan-aw
kaninyo.
3. Bag-o pa ka sa usa ka lugar. Wala pa ka
katuod kon hain dapit ang merkado.
Kinahanglan ka mopalit og makaon.
4. Nagbakasyon mo didto sa inyong ig-agaw.
Dili pa kaayo mo suod sa ila. Mao pay
pagkaila ninyo.
326
5. Nagbalhin mo og puyo. Bag-o na pud ang
imong mga silingan.
6. Nag-family reunion kamo. Aduna kay igagaw nga wala moapil sa kalingawan.
III. Atong Hinumduman
Atong ipabati sa mga bag-o pa sa grupo o sa
lugar nga sila kabahin sa ato.
Abi-abihon nato ug hatagan og pagtagad
ang mga bag-o nga higala, classmate, silingan o
mga kauban.
Pagtulun-an 4
I.
Ing-ani Ang Akong Bation
Atong Susihon
Ihulagway sa inyong kuwaderno ang lainlaing nawong nga nagpaila o nagpakita sa lainlaing pagbati.
nalipay
nasuko
327
nahadlok
nakuratan
II.
nalibog
naulaw
Atong Sulayan
A. Ihulagway sa imong kuwaderno kon unsa ang
imong bation sa mosunod nga mga
situwasyon.
1. Nakakita ka og halas sa unang higayon.
2. Nagkita mo sa imong higala.
3. Nasaag ka sa plasa.
4. Nikalit og kapalong ang suga.
5. Giguba sa imong higala ang imong dulaan.
328
B. Isulat sa kuwaderno kon unsa ang imong
bation kon masinati nimo ang mga mosunod
nga mga situwasyon.
1. Ensakto tanan ang imong mga tubag sa
test.
2. Mugbo ang mga grado nimo sa card.
3. Nilatay ka sa tulay nga kawayan pagtabok
sa sapa.
4. Unang pagsakay nimo sa eroplano.
5. Nagsakit ang imong nanay.
III. Atong Hinumduman
Lain-lain ang atong bation kon bag-o kita
sa lugar o bag-o pa nato masinati ang sitwasyon.
Mamahimo nga kita malipay, mahadlok,
maulaw, malibog, masuko o makuratan.
329
Pagtulun-an 5
I.
Maayo ug Dili Maayo Para
Kanako
Atong Susihon
Unsa ang imong ikasulti bahin niini?
Ganahan ba ka sa sitwasyon nga naa sa
hulagway? Ngano man?
330
II. Atong Sulayan
A. Isulat sa kuwaderno ang M kon maayo ang
situwasyon para sa mga bata. Isulat ang DM
kon dili maayo ang situwasyon para sa mga
bata.
1.
Bata nga mamaligya sa dalan
2.
Magkaon og junk food
3.
Magtrabaho sa uma
4.
Matulog sa insaktong oras
5.
Batang manigarilyo
6.
Malipayon nga pamilya
7.
Limpyo nga palibot
8.
Mokaon og gulay ug prutas
9.
Manguha og pagkaon sa
basurahan
10. Dili magpagabii kaayo sa
pagtan-aw og TV
331
B. Itudlo ang mga hulagway nga dili maayo para
sa mga bata. Isulti kon ngano nga dili kini
maayo.
332
III.
Atong Hinumduman
Adunay mga sitwasyon o mga lugar nga
maayo o dili maayo para sa mga bata.
Kinahanglan mahibalo kita kung unsa ang
maayo ug ang dili maayo. Angay magpalayo o
maglikay sa mga sitwasyon o lugar nga dili angay
kanato aron dili kita makakat-on sa daotan o dili
maayo nga kinaiya o binuhatan.
333
Pagtulun-an 6
I.
Espesyal Sila
Atong Susihon
Tan-awa ang mga hulagway.
Unsa kaha ang ilang gibati?
Unsa ang angay natong buhaton alang
kanila?
334
II. Atong Sulayan
Maggrupo ang mga bata. Hisgutan kini
nga buluhaton.
A. Anaay mga tawo nga adunay kulang sa ilang
panglawas o sa ilang pangisip. Unsa kaha
ang mahimo o kaya nilang buhaton bisan
ing-ana ang ilang kahimtang? Tungod kay
aduna may mga kulang sa panglawas o
pangisip kining mga tawhana, naay mga
butang nga dili usab nila mabuhat. Unsa man
ang angayan natong buhaton para kanila?
Isulat kini sa Manila paper.
Mga May
Kakulangan
Unsa ang
Mamahimong
Buhaton Nila?
1. Buta
2. Bungol
3. Amang
335
Unsa ang
Maitabang
sa Ila?
4. Pungkol og
kamot
5. Polio victim
6. Kulang sa
pangutok/pangi
sip
III. Atong Hinumduman
Adunay mga tawo nga may kakulangan sa ilang
panglawas o sa pangisip. Posible nga tungod kini sa
aksidente, sakit o dala na sa ilang pagkatawo.
Bisan ing-ana ang ilang situwasyon, aduna
gihapon silay mabuhat aron sila produktibo o
mapuslanon sa katilingban.
Gikinahanglan nga ato silang tahuron ug
irespeto.
336
Pagtulun-an 7
I.
Hustong Pagpahayag sa
Pagbati
Atong Susihon
Unsa ang mga pagbati nga gipa kita sa mga
hulagway? Unsa ang kolor nga nagpakita
niini nga pagbati?
337
II. Atong Sulayan
A. Ihulagway sa inyong kuwaderno kon unsa ang
inyong bation sa musunod nga mga
situwasyon.
1. Nasakit ang imong igsuon.
2. Nitambong ka og saulog sa pagkatawo.
3. Nabalhin og trabaho ang imong tatay sa
layo nga lugar.
4. Nakakita ka og bitin sa dalan.
5. Mangaligo kamo sa dagat.
6. Gikataw-an ka kay sayop ang imong
tubag.
338
B. Isulat sa kuwaderno ang tsek( ) kon angay o
husto ang gibuhat o gipahayag nga gibati.
Isulat sa papel ang ekis ( X ) kon dili angay o
dili husto ang gibuhat o gipahayag nga
pagbati.
1. Gikalit nimo og palong ang TV nga aduna
pay nagtan-aw.
2. Naghinay ka og lakaw kay naa pay
natulog.
3. Nagpasalamat ka sa regalo nga imong
nadawat.
4. Nalipay ka kay nidaug sa lumba sa dagan
ang imong silingan.
5. Nasuko ka kay napildi ka sa dula.
C. Ihulagway ang malipayon nga nawong kon
husto o angay ang gibuhat ug ihulagway
ang nagmug-ot nga nawong kon dili husto o
dili angay ang gibuhat.
1. Gikasab-an ka sa imong inahan ug nilakaw
ka nga nagmug-ot ug nagbundak-bundak
sa tiil.
2. Dili ka paapilon sa dula sa imong mga
higala. Wala ka masuko.
339
3. Nadasmagan nimo ang flower vase sa
imong maestra. Nabuak kini ug nilakaw
lang ka nga nagkatawa pa.
4. Gisugo ka pagpalit og asin apan wala ka
nituman ug nasuko pa ka.
5. Nawad-an og balon nga kwarta ang
imong classmate. Naluoy ka kaniya og imo
siyang gihatagan og makaon.
III. Atong Hinumduman
Gikinahanglan ang hustong pagpadayag
sa mga pagbati aron dili kita makapasakit og
tawo ug aron daghan ang atong mahimong
higala ug malipayon ug hapsay usab ang atong
relasyon sa usag-usa.
340
Pagtulun-an 8
I.
Pagtahod sa Pagbati sa Uban
Atong Susihon
Isulat o ihulgway sa imong kuwaderno ang imong
labing malipayon nga kasinatian.
II. Atong Sulayan
Unsaon nato pagpakita og pagtahod sa pagbati
sa uban niining mosunod nga mga sitwasyon?
1. Nagtan-aw og salida sa TV ang imong
manghod. Gusto nimo nga motan-aw sa lain
nga salida. Unsa ang imong buhaton?
2. Wala makatubag sa pangutana sa maestra
ang imong higala. Nangatawa ang imong mga
classmate. Moapil ka usab og katawa? Ngano
man?
3. Nadakin-as ang bata sa dalan. Nihilak kini kay
nasakitan. Unsa ang imong buhaton? Kataw-an
ba nimo siya?
4. Dili makakuyog ang imong classmate sa piknik
kay wala silay kwarta. Naguol kaayo siya. Unsa
ang imong buhaton?
341
5. Ang imong silingan ang nakadaog sa indigay sa
pagkanta. Nalipay kaayo siya. Usa usab ikaw sa
niapil. Unsa ang imong buhaton?
6. Bag-o si Lorna sa klase. Maulawon pa kaayo
siya. Malipayon kaayo ang tibuok klase gawas
kang Lorna. Pasagdan na lang ba nimo siya?
Unsa ang imong buhaton?
III. Atong Hinumduman
Tahuron nato ang atong isigkaingon. Atong
ampingan ang ilang gibati pinaagi sa pagbantay sa
atong mga sinultihan ug mga nilihokan.
Pagtulun-an 9
I.
Post test
Atong Susihon
Ihulagway ang malipayon nga nawong (
) kon
mouyon ka sa gipahayag ug ihulagway ang
masulub-on nga nawong (
) kon dili ka mouyon.
1. Walay tawo nga magkapareho kaayo og
dagway o pamatasan.
342
2. Makig-amigo sa bag-ong classmate ug
abi-abihon kini aron moapil sa dula.
3. Maayo para sa mga bata ang
pagpamaligya sa dalan.
4. Kinahanglan mokaon kita og insakto o
husto nga mga pagkaon.
5. Kataw-an ang classmate nga mubo ang
kuha sa test.
6. Bisan adunay kakulangan sa lawas o sa
pangutok/pangisip ang usa ka tawo,
mamahimo gihapon sila nga produktibo o
mapuslanon.
7. Sumbagon dayon nimo ang imong
manghod nga nakaguba sa imong
dulaan.
8. Dawaton nato nga aduna kitay kalahian sa
usag-usa.
9. Atong irespeto ug atong tabangan ang
mga tawo nga adunay mga kakulangan sa
panglawas man o sa panghunahuna.
10. Maayo nga buluhaton sa mga bata nga
magtrabaho sa uma.
II.
Pagtsek ug paglista sa iskor
343
Likayan Ang Sakit,
Magpakahimsog Kita!
Hustong pagkaon, pagpahulay, kompleto nga
bakuna, pagpa-ugnat sa kusog ug paglikay sa mga
sakit ug kagaw sa palibot maoy makigbisog alang
sa panglawas nga lig-on ug mahimsog.
344
Pagtulun-an 1
Pre-test
Basaha ug tubaga ang mga pangutana. Isulat
ang letra sa insaktong tubag sa inyong papel.
1. Kon ang bata matakdan og kagaw, unsa ang
mahitabo sa iya?
a. malipay
b. maguol
c. masakit
2. Unsa ang angayan nimong buhaton kon ikaw
mohatsing?
a. Tabonan ang baba ug ilong gamit ang
panyo.
b. Manghatsing atubangan sa imong mga
higala.
c. Manghatsing bisan asa.
3. Pagkahuman mohatsing, unsa ang
angayan buhaton?
a. Manghinaw sa kamot.
b. Itrapo sa sanina
c. Walay buhaton.
4. Unsa ang angayan buhaton sa usa ka inahan
aron maluwas ang iyang anak sa mga sakit?
a. maglingkuray
b. manombalay
c. pabakunahan ang iyang anak
345
5. Asa man ka moadto kon ikaw
magpabakuna?
a. sa merkado
b. sa simbahan
c. sa health center
6. Nganong kinahanglan mokaon og gulay ug
prutas ang usa ka bata?
a. aron mamahimong mahimsog
b. aron kita dali masakit
c. aron kita dali gutomon
7. Kon adunay makatakod nga sakit ang imong
higala, unsa ang dili angay nimong buhaton?
a. Likayan ang paggamit sa mga butang
nga ginamit.
b. Magpaduol sa taong adunay sakit.
c. Manabon sa imong baba ug ilong kon
siya manghatsing.
8. Nganong kinahanglan man kita manglimpyo
sa atong panglawas?
a. aron kita dali motubo
b. aron kita malipayon
c. aron kita dili masakit
9. Unsa ang angay buhaton sa bata kon gabii
na?
a. magdula
b. maglatagaw
346
c. matulog
10. Asa sa mga situwasyon sa ubos ang
kinahanglang buhaton sa bata?
a. Magdula og online games tibook adlaw.
b. Maghigdaay tibook adlaw.
c. Moapil sa pampa-ugnat sa kusog adlawadlaw.
Pagtulun-an 2
I.
Ang Kagaw ug Sakit
Atong Susihon
A. Tubaga ang insaktong pagbati nga gipakita
sa mga situwasyon. Isulat ang imong tubag sa
papel. Anaa ang mga tubag sa kahon.
Nalipay
Naguol
Nahadlok
Nabalaka
Nasuko
1. Gihatagan ka og cake sa imong higala.
2. Giguba ang imong dulaan.
3. Nasaag ka sa usa ka dapit.
4. Namatay ang imong itoy.
5. Wala ka nakatuon para sa test ugma.
347
II. Atong Sulayan
A. Basaha ang balak ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa
kuwaderno.
Ang Kagaw
Ang kagaw usa ka gamay nga binuhat
Nga sa bisan unsang butang kini motapot
Busa pagpanghunaw sa kamot kita dili malimot
Para ang mga kagaw molagpot
Ug ang sakit dili motapot
Pangutana
1. Unsa ang imong buhaton aron malikay sa
kagaw nga nagdala og sakit?
B. Task Card
Tan-awa ang hulagway ug tubaga ang
mga pangutana sa manila paper.
348
Kagaw
1. Unsa ang nahitabo sa bata kon matakdan
siya og kagaw?
2. Maghatag og usa ka hinungdan nganu
ang bata masakit?
3. Kon ikaw ang bata sa hulagway, unsa ang
imong buhaton aron dili ikaw masakit?
C. Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa
manila paper.
349
Gisip-on si Miguel. Nihatsing siya atubangan
sa iyang mga classmates nga wala
nanampong sa iyang baba ug ilong.
1. Asa padulong ang mga kagaw
pagkahuman nihatsing sa Miguel?
2. Unsa man ang angayan buhaton kon
ikaw mohatsing?
Sige magbaha sa eskuwelahan ni Nico. Mao
nga permi mahumol ang iyang tiil sa baha.
1. Sa unsang paagi si Nico matakdan og
kagaw?
2. Unsaon pagpugong sa pagkanat sa sakit
nga hinungdan sa baha?
Tapulan nga bata si Larry. Dili siya
magsepilyo sa iyang ngipon adlaw-adlaw.
1. Unsay mahitabo sa ngipon ni Larry kon
siya dili magsepilyo?
2. Unsa ang imong buhaton aron dili
madaot ang imong ngipon.
Gipiskat si Neil. Gipapahulay siya sa iyang
inahan apan wala kini motuo ug migawas
para makigdula sa iyang mga higala.
1. Unsa ang dangatan sa mga higala ni Neil
nga nagkigdula niya nga adunay piskat?
350
2. Kon ikaw si Neil, unsa ang angay nimong
buhaton aron dili matakdan ang imong
mga higala?
D. Ilha kon unsa ang gipakita sa mga hulagway.
Idibuho ang
kon ang hulagway
nagpakita og himsog nga bata ug
ang gipakita masakiton nga bata.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
351
kong
III. Atong Hinumduman
Adunay kagaw nga makahatag og sakit sa
mga bata nga kulang sa sustansya o walay
resistensya ang panglawas.
Pagtulun-an 3
Sakit Palayo Aron Ako Padayon
Sa Pagtubo
I. Atong Susihon
A. Isulat ang ( √ ) kon ang hulagway nagpakita sa
pagtakod sa kagaw sa bata ug ( X ) kon kini
dili. Isulat ang tubag sa inyong papel.
1.
2.
4.
3.
5.
352
II. Atong Sulayan
Task Card
Tan-awa ang mga hulagway ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa manila
paper.
Si Kiko ug Gino classmate sa unang ang-ang.
Apan nagkasakit ug naospital si Kiko. Siya wala na
katungha ug nakabalik sa unang ang-ang.
SY 2011-2012
SY 2012-2013
Kiko
Grade 1
Gino
Grade 1
353
Mga pangutana:
1. Unsa ang kalahian sa panglawas ni Kiko ug
Gino?
2. Sa unsang paagi ang sakit makaapekto sa
bata nga nag-eskuwela?
3. Unsa ang bili sa kahimsog sa pagtubo ug
kaugmaran sa usa ka bata?
A. Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa
manila paper.
Naospital si Lorie hapit isa ka bulan.
Daghan quizzes ang wala niya naapilan.
1. Unsa ang epekto sa pagkasakit ni Lorie?
Nagbansay-bansay si Elvie og sayaw
para sa ilang pista. Kalit siya gidala sa ospital
tungod nagkalibang. Si Elvie diay nakakaon
og pan-os nga pagkaon.
1. Unsa ang epekto sa pagkasakit ni Elvie?
Si Marie adunay grabe nga nuka sa
duha ka kamot. Hinungdan nga dili siya
maayo mosulat.
1. Unsa ang epekto sa sakit nga nuka sa
sinulatan ni Marie?
354
Bag-ong naayo sa sakit si Alvin. Siya
nagpabilin nga luspad, niwang ug luya ang
iyang lawas hinungdan nga dili pa siya
makabalik pag-eskuwela.
1. Unsa ang epekto sa sakit ni Alvin sa iyang
pag-eskuwela?
B. Markahi og check (√) ang mga hulagway kon
kini ang dangatan sa batang nasakit ug ekis
(X) kon kini dili mao ang dangatan. Isulat ang
inyong tubag sa papel.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
355
C. Isulat sa papel ang Moubos o Motaas ang
kahimtang sa panglawas sa bata.
1.
2.
3.
4.
5.
Na-ospital si Rose
Gi-ubo ug gisip-on si Carlo
Pagkahimsog ni Warren
Mahilig si Cherry sa gulay
Naga-apil sa isports si Neil
-
Timbang
Pagka-abtik
Kompyansa
Kalagsik
Kahanas
III. Atong Hinumduman
Ang sakit makaapekto sa dagan pagtubo
sa panglawas sa usa ka bata.
Pagtulun-an 4
Likayan Nato Sila
I. Atong Susihon
A. Isulat sa inyong papel ang pulong nga MAAYO
kon kini nagpakita sa maayong epekto ug DILI
MAAYO kon kini nagpakita sa dili maayong
epekto sa bata.
Unsay mahitabo sa....
1. Grado sa bata nga masakiton.
2. Pasundayag sa bata nga himsog.
3. Ka-abtik sa bata nga luspad ug luya.
356
4. Kalagsik sa batang maayo ang kaon.
5. Kahanas sa batang mahilig sa isports.
II. Atong Sulayan
Task Card I
Basaha ang estorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Nanghatsing ang gibayook nga
classmate ni Bembem sa iyang atubangan
nga walay panampong sa baba ug ilong.
Nilabay ang mga adlaw si Bembem gibayook.
Mga pangutana:
1. Unsa ang imong buhaton aron malikayan
ang pagtakod sa sakit?
2. Sa unsang paagi nakuha ni Bembem ang
sakit?
Task Card II
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Nag-ubo sa atubangan ni Oliver ang
iyang higala nga gitipdas. Wala kini mogamit
og limpiyong panyo inig panghatsing og pagubo. Nilabay ang mga adlaw si Oliver gitipdas.
357
Mga pangutana:
1. Sa unsang paagi natakdan sa sakit si
Oliver?
2. Unsa ang imong buhaton aron malikayan
ang pagkanat sa sakit?
Task Card III
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Nakigsalo si Vina sa pag-inom og Juice sa
iyang higala nga gihangga. Pila ka adlaw ang
nilabay siya natakdan.
Mga pangutana:
1. Sa unsang paagi nakuha ni Vina ang sakit?
2. Unsay imong buhaton aron makalikay sa
sakit?
Task Card IV
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Nagpatambal ang inahan ni Riza sa Health
Center aron maayo sa sakit nga Tuberculosis.
Siya nahadlok nga matakdan ang mga anak
sa maong sakit.
358
Mga pangutana:
1. Asa nagpatambal ang inahan ni Riza?
2. Ngano kinahanglan man tambalan ang
iyang inahan?
Task Card V
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Nasamad ang kamot ni Manuel sa hugaw ug
taya-on nga kutsilyo. Gidala siya sa ospital
aron matambalan ug mabakunahan batok
tetano.
Mga pangutana:
1. Asa nagpabakuna si Manuel?
2. Unsay gihatag kang Manuel aron siya
mahilikay sa tetano?
Task Card VI
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Gihilantan ug nagsuka si Harry. Gisultihan niya
ang iyang ginikanan sa gibati niini.
359
Mga pangutana:
1. Nganong kinahanglan sultihan ang atong
ginikanan kon lain ang gibati sa lawas?
2. Asa man kita moduol kon magkinahanglan
og kaayuhan sa atong panglawas?
Task Card VII
Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang tubag sa manila paper.
Gihilantan ug karat ang tutunlan ni Lito.
Gisuginlan niya ang iyang magtutudlo sa
gibati niini ug gi-ubanan siya ngadto sa klinika.
Mga pangutana:
1. Unsa ang buhaton aron malikayan ang
pagkanat sa sakit?
2. Kinsa ug asa moduol kon lain ang gibati sa
lawas?
B. Basaha ang istorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa manila
paper.
Gi-ubo si Yayang. Ang iyang classmate
gusto mohulam sa iyang ginamit nga panyo
aron trapohan ang singot sa iyang nawong.
1. Unsaon nimo pagbalibad nga dili ka
magpahulam sa imong panyo?
360
Gibayook si Nonoy. Naanad ang iyang
igsoon nga mohalok sa iya kon siya molakaw.
2. Unsaon nimo pagpasabot sa imong igsoon
nga dili usa mohalok sa imo?
Gihangga si Lalang. Nagpalit siya og
popsicle apan wala siya ganahi sa lami niini.
Iya unta ilabay apan nihangyo ang iyang
classmate nga ihatag nalang sa iya ang
popsicle.
3. Unsaon nimo pagbalibad nga dili nimo
ihatag ang popsicle?
Tuberculosis ang sakit sa amahan ni Beth,
ug wala nagpatambal. Matag gabii kanunay
nag-ubo ang iyang amahan nga kauban
niya matulog sa kuwarto.
4. Unsay angay nimong buhaton aron dili ka
matakdan sa maong sakit?
Aksidente nga nakatunob og hugaw
nga lansang si John. Nasamad ang iyang tiil.
Siya mahilig maglakaw nga mag-tiniil kay
wala siya’y sinelas og sapatos.
5. Unsa ang angay nimong buhaton kon ikaw
masamad?
Si Joan wala pa mabakunahi batok sa
sakit nga polio.
361
6. Kon si Joan ang imong igsoon, unsaon nimo
pagtabang aron siya mabakunahan?
Si Jenny adunay sakit nga diphtheria.
Bisan asa ra siya moluwa.
7. Unsa ang imong buhaton aron mapugngan
ang pagkanat sa kagaw?
C. Markahi og ( √ ) ang hulagway kon nagpakita
sa maayong buhat sa paglikay sa sakit ug (X)
kon kini wala nagpakita. Isulat ang inyong
tubag sa papel.
1.
2.
3.
4.
5.
D. Isulat sa inyong papel ang check (√) kon ikaw
nakasinati na niini nga sakit ug ekis (X) kung
wala paka nakasinati niini.
362
___ 1. Bayook
___ 2. Hangga
___ 3. Tetano
___ 4. Polio
___ 5. Tipdas
___ 6. Primary Complex
___ 7. Diphtheria
III. Atong Hinumduman
Malikayan ang mga sakit pinaagi sa
pagpanghinlo sa imong panglawas ug palibot.
Importante usab ang pagpabakuna para
malikayan ang mga sakit.
Pagtulun-an 5
I.
Kagaw Kagiw!
Atong Susihon
A. Idibuho ang
kon nagpakita sa ensaktong
buhaton sa usa ka bata ug
kon kini dili.
Isulat ang inyong tubag sa papel.
1. Motug-an sa imong ginikanan o
magbalantay kon ikaw adunay sakit sa
panglawas.
2. Magpasusi sa doktor kon adunay gibati sa
panglawas.
363
3. Wala mabakunahi.
4. Manampong sa baba og limpyong panyo
inig mo-ubo.
5. Bisan asa moluwa.
II. Atong Sulayan
A. Task Card
Tan-awa ang mga hulagway ug tubaga ang
mga pangutana. Isulat ang tubag sa manila
paper.
1.
2.
3.
1. Unsa ang gipakita sa hulagway:
Hulagway1: _____________________________
Hulagway2: _____________________________
Hulagway3: _____________________________
364
2. Asa sa tulo ka buluhaton ang imong
gituman?
3. Maayo ba ang imong pagtuman? Sa
unsang paagi nimo kini gituman?
B. Basaha ang estorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa manila
paper.
Pili-an og pagkaon si Miguel, ilabina sa
gulay. Busa kanunay siya masakit.
1. Sa unsang paagi mapalig-on ni Miguel ang
iyang lawas?
Gi-ubo ug gihilantan si John. Nagtumar
siya og tambal nga gireseta sa doktor aron
siya mamaayo.
2. Gawas sa pag-inom og tambal, unsa ang
angay buhaton ni John aron siya dali
mamaayo?
Adunay
hilanat, ubo ug sip-on si Ron.
3. Unsa ang angay buhaton ni Ron aron siya
mamaayo?
Tungod sa iyang pagkalaagan dugay
makatulog si Manny.
365
4. Unsa ang mahitabo sa panglawas ni
Manny kon siya kanunay dugay matulog?
C. Isulat sa papel ang inyong tubag kon kanunay,
panagsa, og wala buhata ang mga mosunod:
Mga Buluhaton para Malikayan
Imong Tubag
ang Sakit
1. Mag-ehersisyo adlaw-adlaw.
2. Mokaon og prutas ug gulay.
3. Matulog og sayo sa
kagabhion.
4. Moinom ug walo ka baso
nga tubig adlaw-adlaw.
5. Moinom og gatas matagadlaw.
III. Atong Hinumduman
Ang maayong panglawas makab-ot sa
insaktong nutrisyon, ehersisyo, pagpahulay ug
pagtulog busa ato kining buhaton aron kita
magpuyong mahimsog.
366
Pagtulun-an 6
I.
Magpabakuna Kita
Atong Susihon
A. Isulat ang ENSAKTO kon nagpadayag sa
maayong buhat arun makab-ot ang kahimsog
ug DILI ENSAKTO kon kini sayop nga binhatan.
Isulat ang imong tubag sa papel
1. Nagpa-ugnat sa kusog si Dodo
adlawadlaw.
2. Permi mokaon og junk foods si Oka.
3. Paborito nga kaonon ni Shelly ang prutas
ug gulay.
4. Kanunay bilar si Neil.
5. Mahilig sa isports si Aries.
II.
Atong Sulayan
A. Basaha ang panawagan sa ubos ug isulat
ang inyong tubag sa manila paper.
PANAWAGAN
Gi-awhag ang mga bata sa Ikaduhangangang niini nga eskuwelahan para sa Libreng
Bakuna batok Tipdas. Kini pagabuhaton
karung Septiyembre 13, 2013 alas tres sa
hapon, sa klinika.
367
1. Nganong kinahanglan bakunahan ang
mga bata?
B. Basaha ang estorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa
manila paper.
Wala magpabakuna si Carol
tipdas kay nahadlok.
batok
2. Unsaon nimo pag-agni si Carol aron
mabakunahan?
Nakalimot si Juvy sa
pagpabakuna sa iyang anak.
petsa
sa
3. Unsa ang maayong pama-agi aron dili
malimtan ang mga petsa sa
pagpabakuna?
Adunay libreng bakuna batok hangga
nga pagabuhaton sa Madrid Central
Elementary School, para sa mga bata.
4. Kon ikaw estudyante mosalmot ba ka sa
gibuhat nga libreng bakuna?
Wala pa makasulay og bakuna si Migy.
5. Unsa ang posibleng mahitabo kang Migy
nga wala makasulay og bakuna?
368
C. Idibuho ang bituon sa papel
kon ang
kapahayagan nagpakita og ensaktong
paagi sa pagbatok sa sakit ug idibuho ang
bulan
kon ang kapahayagan nagpakita
og dili ensaktong pamaagi.
_____1. Nakalimot ang inahan sa
pagpabakuna sa iyang anak sa
health center.
_____2. Natunok og hugaw nga lansang si
Oka busa siya nagpabakuna batok
tetano.
_____3. Nidagan ang bata kay nahadlok
bakunahan.
_____4. Nilinya ang mga bata sa libreng
bakuna batok sa tipdas.
_____5. Si Allen wala mutuman sa gimandong
ihap sa bakuna.
D. Isulat sa inyong papel kon nabakunahan
na o wala pa sa kaniadtong bata pa ka.
Ang imong ginikanan mao ang imong
giya sa pagtubag.
Nabakunahan na ba ka sa mga mosunod:
Mga Sakit
1. Bayook
2. Hangga
3. Tetano
369
Imong Tubag
4. Primary Complex
5. Polio
6. Diphtheria
7. Tipdas
III.
Atong Hinumduman
Importante sa mga bata ang bakuna
para sila malikay sa mga sakit. Adunay libreng
bakuna sa health center.
Pagtulun-an 7
I.
Magpakahimsog Kita
Atong Susihon
A. Idebuho ang
kon nagpadayag sa
angayang buhaton arun mahimong lig-on ang
panglawas ug
kon kini wala nagpakita.
1. Wala pa nabakunahan si Ana.
2. Ginatuman ni Lina ang adlaw ug ihap sa
bakuna sa iyang anak.
3. Walay panahon si Wina sa paghatod sa
iyang anak para bakunahan.
4. Wala nitungha si Arnold sa adlaw sa
libreng bakuna.
370
5. Nikuyog si Rosel sa iyang inahan aron
mabakunahan.
II. Atong Sulayan
A. Basaha ang balak nga anaa sa ubos ug
tubaga ang mga mosunod nga pangutana.
Isulat ang inyong tubag sa manila paper.
Ang Kahimsog
Panghinaw sa kamot ang unang ang-ang
Aron mga kagaw mawagtang
Hustong pagkaon ug pag-ehersisyo atong
buhaton
Aron atong lawas magmalig-on
Labaw sa tanan among mga ginikanan
Bakuna kontra sa sakit dili ninyo hikalimtan
Para ang mga sakit among malikayan
Ug ang kahimsog kanunay namong
mabatunan
Ilista ang upat ka mga buluhaton nga
nagsaysay sa pagpugong sa sakit.
1.
2.
3.
4.
B.
Basaha ang estorya ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat ang inyong tubag sa
manila paper.
371
Dili ganahan mokaon og prutas ug
gulay si Tina.
1. Unsa ang posibleng mahitabo sa
panglawas ni Tina?
Ganahan moinum og softdrinks si Mimi,
adlaw- adlaw.
2. Makaayo bas a atong panglawas ang
kanunay mag-inom og softdrinks?
Kanunay
momata.
bilar
si
James
ug
dugay
3. Unsa ang bili sa pagtulog sa ensaktong
oras?
Nakompleto ni Meg ang iyang bakuna.
4. Unsa ang epekto sa bata nga adunay
komplete ang bakuna?
C. Idibuho ang bitoon sa papel ( ) kon nagpakita
sa paglikay sa sakit ug idebuho ang bulan ( )
kon nagpakita og dili saktong paglikay sa sakit.
1. Manghunaw og kamot sa dili pa ug human
mokaon.
2. Magpabakuna aron malikayan ang sakit.
372
3. Mokaon og gulay ug prutas adlaw adlaw.
4. Mogamit sa butang sa masakiton.
5. Dugay matulog ug momata.
D. Isulat sa imong papel kon kanunay, panagsa
ug wala nimo buhata ang mga
kapahayagan nga anaa sulod sa kahon.
Mga Buluhaton
Imong
Tubag
1. Nanghugas og kamot sa dili pa ug
pagkatapos mokaon
2. Naghatsing og nag-ubo nga wala
nanampong atubangan sa tao
3. Mokaon og gulay ug prutas adlaw
adlaw
4. Nagagamit og butang sa
masakiton
5. Matulog ug momata og sayo
III. Atong Hinumduman
Ang bata dili dali matakdan og sakit kon
kabalo siya manalipod pinaagi sa hustong
nutrisyon, bakuna, ehersisyo, pagpahulay ug
pagkatulog.
373
Pagtulun-an 8
Post-Test
Basaha ug tubaga ang mga pangutana. Isulat
ang letra sa insaktong tubag sa inyong papel.
1. Unsa ang angay nimong buhaton kon ikaw
mohatsing?
a. Tabonan ang baba ug ilong gamit ang
panyo.
b. Mohatsing atubangan sa imong mga
higala.
c. Mohatsing bisan asa
2. Pagkahuman manghatsing, unsa ang angay
buhaton?
a. Manghinaw sa kamot
b. Itrapo sa sanina
c. Walay buhaton
3. Nganong kinahanglan man kita manlimpyo
sa atong panlawas?
a. Aron kita dali motubo
b. Aron kita malipayon
c. Aron kita dili masakit
4. Unsa ang angay buhaton sa bata kon gabii
na?
a. magdula b. maglatagaw c. matulog
5. Nganong kinahanglan mokaon og gulay ug
prutas ang usa ka bata?
a. Aron mamahimong mahimsog
374
b. Arun kita dali masakit
c. Arun kita dali gutomon
6. Kon adunay makatakod nga sakit ang imong
higala, unsa ang dili angay nimong buhaton?
a. Likayan ang paggamit sa mga butang
nga ginamit.
b. Magpaduol sa taong adunay sakit.
c. Manabon sa imong baba ug ilong kon
siya manghatsing.
7. Asa sa mga situwasyon sa ubos ang
kinahanglan buhaton sa bata?
a. Magdula og online games tibook adlaw.
b. Maghigdaay tibook adlaw.
c. Moapil sa pampa-ugnat sa kusog adlawadlaw.
8. Kon bata matakdan og kagaw, unsa ang
mahitabo sa iya?
a. malipay b. maguol
c. masakit
9. Unsa ang angayan buhaton sa usa ka
inahan aron maluwas ang iyang anak sa
mga sakit?
a. maglingkuray
b. manombalay
c. magpabakuna
10. Asa man ka moadto kon ikaw
magpabakuna?
a. sa merkado
b. sa simbahan
c. sa health center
375
Ang Lawas nga
Inatiman, Sakit
Malikayan!
“Panglawas atimanon ug limpiyong pagkaon
kaonon aron sakit sa tiyan dili maangkon”
376
Pagtulun-an 1
Pre-test
Isulat ang letra sa insaktong tubag diha sa
inyong kuwaderno.
1. Unsa ang malagmit bation dayon sa bata kon
kini nakakaon og daut nga pagkaon (spoiled
food)?
a. sakitan og tiyan
c. hilantan
b. sakitan og ulo
2. Asa dapat hipuson ang sobra nga pagkaon?
a. ibalik sa gilutoan
c. sa lamesa
b. sa kabinet o refrigerator
3. Kon nagkalibang ang bata, unsa ang maayong
buhaton sa inahan?
a. paka-unon ang bata
b. hiluton ang bata
c. dalhon sa doktor ang bata
4. Unsa ang gamiton uban sa tubig sa paghinaw og
kamot ilabina kon ikaw gikan naggamit sa
kasilyas?
a. polbos
b. sabon
d. toothpaste
5. Unsa ang maayong buhaton aron luwas ang
tubig nga ilimnon?
a. pabukalon
c. isulod sa botilya
b. sakluban
377
6. Unsa ang maayong buhaton sa bayabas sa dili
pa kini Kaunon?
a. putson
b. hiwaon
c. hugasan
7. Unsa ang atong mabantayan kon ang bata may
kuto?
a. katulugon
c. sakitan og ulo
b. kanunay magkalot sa ulo
8. Taas og kuko si Ian. Mahilig siya magdula og
holen sa yuta. Malagmit aduna siyay _________.
9. Mogamit og _________ sa paghinlo sa buhok.
a. sabon humot
c. shampoo
b. Sabon panlaba
10. Unsa ang dapat buhaton kon kita magkasakit?
a. hatagan og tambal
c. dalhon sa albularyo
b. dalhon sa doktor
Pagtulun-an 2
I.
Mga Sakit Dala sa
Kontaminado ug Hugaw nga
Pagkaon
Atong Susihon
Mag grupo sa upat. Ang matag miyembro
maghatag og mga ngalan sa sakit nga nasinati
na nila. Isulat sa manila paper ang mga ngalan
sa sakit.
378
II. Atong Sulayan
A. Basahon ang mga sakit nga gisulat og
tubagon ang mga pangutana nga mosunod:
Pangutana:
1. Nganong nagkasakit kamo niini?
2. Unsay gibuhat sa inyong inahan/amahan sa
dihang nagkasakit kamo niini?
3. Unsay inyong buhaton aron malikayan ninyo
kini?
B. Magpili og lider ug magtataho (reporter) sa
grupo. Basahon ang mga situwasyon nga
mosunod. Tubagon ang mga pangutana.
Isulat ang inyong mga tubag.
Ipahibalo sa klase ang inyong mga tubag.
Sitwasyon - 1
Usa ka hapon, niuli si Lelani ug si Cherry sa ilang
panimalay gikan sa tulunghaan nga gigutom.
Midiritso sila sa kusina ug nakita nila nga adunay
pansit sa lamisa ug ila kining gikaon. Sa wala
madugay mibati sila og kasakit sa ilang tiyan ug
unya nagsuka.
Pangutana:
1. Unsa ang nahitabo kang Lelani ug kang
Cherry?
2. Nganong misakit ang ilang mga tiyan?
379
3. Nganong nagsuka man sila?
4. Nakasinati na ba mo nga gisakitan og tiyan?
5. Nganong nahitabo man kini?
Sitwasyon 2
Sa kauhaw ni Jose nipalit siya og tubig nga
anaa sa cellophane (iced water). Taud-taud
misakit ang iyang tiyan. Pag-uli sa ilang balay
nagbalik-balik siya sa kasilyas. Daghan tubig
ang nigawas kaniya. Unya sige og suka.
Gidala siya sa iyang amahan sa doctor
aron ipasusi. Nahibaloan nga si Jose nagkaamoeba.
Pangutana:
1. May kagaw ba ang tubig nga giinom ni
Jose?
2. Daghang tubig ang gikalibang ni Jose ug
sige suka. Mahutdan ba si Jose ug tubig sa
iyang lawas?
3. Sakto ba ang gibuhat sa iyang amahan
nga ipasusi siya sa doktor?
C. Isulat sa inyong kuwaderno ang check ( ) kon
tima-ilhan kini sa sakit nga pagkahilo ug
Amoebiasis (X) kon dili.
380
1. Pagsakit sa
Ngipon
2. Hilanat
3. Pagtakig
4. Sakit sa tiyan
5. Pagsuka
III.
6. Halos pulos tubig ang
iyang gikalibang
7. Dalag ang panit
8. Nagluya
9. Pag-uhaw
10. Dili ganahan
mokaon
Atong Hinumduman
Batasanon ta ang kalimpiyo. Likayan nato ang
mga pagkaon nga wala nato hibaloi ang paagi
sa pag-andam niini. Gamiton nato ang hinlo
nga tubig sa pag-inom, pagluto,
pagpanghinaw sa dili pa mokaon ug
pagkahuman og gamit sa kaselyas.
Pagtulun-an 32: Tima-ilhan sa Amoeba ug Tipos
BULUHATON
I.
Atong Susihon
Unsa ang mga butang nga angay natong
hinumduman aron dili kita matakbuyan ug
amoebiasis?
Aron dili ta magkasakit ug Typhoid Fever
(grabeng hilanat), unsa ang atong buhaton?
381
II. Atong Sulayan
A. Tan-awa ang hulagway
Pangutana:
1. Unsa man kaha ang sakit sa bata?
2. Nganong nagkasakit man ang bata?
B. Basaha ang situwasyon ug tubaga ang mga
pangutana. Isulat sa kuwaderno ang inyong
tubag.
Situwasyon 1
Si Nenita may anak nga upat ka tuig.
Gipainom sa yaya og tubig gikan sa gripo.
Usa ka hapon pag-uli sa inahan gikan sa
opisina ang bata sigi og hilak. Nagkalibang
ug adunay dugo ang tae. Taas usab ang
hilanat. Gidala nila sa doktor nahibalo-an
nga adunay amoebiasis ang bata.
Mga pangutana:
1. Nganong naghilak og maayo ang bata?
2. Nganong nagtae og basa ang bata?
382
3. Unsa ang angay buhaton sa tubig nga
gipainom sa yaya
Situwasyon 2
Sa dihang gi-uhaw si Gino, nipalit siya ug fruit
shake sa namaligya sa gawas sa ilang
tulunghaan. Pagka-ugma mibati siya og taas
kaayo nga hilanat ug sakit kaayo ang tiyan.
Gidala siya sa ospital ug unya niingon ang
doktor nga dunay Tipos si Gino.
Mga Pangutana:
1. Nganong gidala man si Gino sa doktor?
2. Unsa ang hinungdan sa iyang sakit?
3. Unsa ang mga tima-ilhan sa Tipos?
4. Unsay angayan buhaton aron dili kita
masakit og tipos?
C. Isulat sa kuwaderno ang lima ka paagi aron
malikayan ang sakit nga kalibanga.
III. Atong Hinumduman
Aron atong malikayan ang sakit nga tipos
atong batasanon ang paggamit sa hinlo nga
tubig. Likayan ang pagkaon nga wala nato
mahibaloe ang paagi sa pag-andam niini.
383
ULUHATON 3: Limpyo ug Hustong Pag-andam
Pagtulun-an 4
sa Pagkaon
I. Atong Susihon
1. Isulat sa kuwaderno ang mga timailhan sa sakit
nga kalibang ug sakit nga tipos.
2. Isulat sa kuwaderno ang angay buhaton sa
paglikay niini.
II. Atong Sulayan
A. Mga Pangutana:
1. Asa ang luwas, ang tubig gikan sa gripo? O
ang binotilya? Ngano man?
2. Nganong kinahanglan pabukalan ang tubig
nga ilimnon nga gikan sa gripo?
3. Kinahanglan pa ba pabukalan ang tubig nga
binotilya?
B. Tan-awa ang hulagway sa namaligya og
prutas ug ang bata nga nagpalit niini.
384
Mga Pangutana:
1. Kon ikaw ang bata sa hulagway imo bang
kaunon deretso and prutas? Ngano man?
2. Unsay maayong buhaton kon mokaon ka og
prutas?
3. Ngano nga ang paghinaw og kamot, prutas
ug mga gulay giila man nga maayong gawi
para sa himsog na panglawas?
C. Basaha ang mga pangutana. Isulat sa
kuwaderno ang inyong tubag.
1. Asa ang luwas, ang tubig gikan sa gripo o
binotilya? __________
385
2. Angay nga pabukalan ang tubig sa gripo sa
dili pa gamiton sa pag-inom? Oo o dili ________
3. Unsay angay natong gamiton sa paghugas sa
atong mga kamot?
4. Pabukalon pa ba ang tubig binotilya?________
5. Unsa ang kinahanglan nga buhaton prutas sa
dili pa kaunon?
D. Maglista sa kuwaderno og lima ka paagi
unsaon paglikay ang mga sakit nga dala sa
hugaw nga pagkaon.
III. Atong Hinumduman
Atong batasanon ang kalimpyo labina sa pagandam sa atong pagkaon. Ato kanunay
hinumduman ang paghinaw sa atong mga
kamot sa tanang higayon nga kini mahugawan.
386
BULUHATON 4:Mga Timailhan Sa Bata Nga
Pagtulun-an 5
Kutohon
I. Atong Susihon
Kinsa dinhi kaninyo ang nakasinati og
pagkalot-kalot sa ulo? Nakakita na ba kamo og
bata nga kaedad ninyo, unya sigi ug kalot sa
iyang ulo? Ngano kaha?
II. Atong Sulayan
A. Maminaw sa magtutudlo
B. Buluhaton sa Grupo
Word Hunt Puzzle
Magporma og duha ka grupo. Pormaha ang
puzzle. Ang unang makatapos maoy
mananaug.
1. Pangitaa ang mga pulong sa ubos diha sa
pagpalibog o tanghaga nga mga kahon.
387
P
T
A
W
B
G
Z
P
M
W
P
B
E
P
T
I
L
O
E
O
X
A
X
Y
D
A
T
Z
M
D
J
Z
G
1. Kuto
2. Tapeworm
3. Katol
4. Pagkahinlo
5. Pagkalot
W
K
G
P
O
K
P
I
D
S
K
R
A
T
E
K
U
A
C
X
U
A
B
T
F
W
Q
T
G
U
F
D
H
S
O
K
O
M
O
K
L
D
L
I
A
L
K
R
O
R
A
U
L
A
N
U
O
A
M
S
C
L
S
N
Y
L
L
A
L
L
L
O
O
A
Z
S
O
O
S
O
W
S
E
T
S
T
I
N
6. Sudlay
7. Lusa
8. Kalo
9. Bitok (Hookworm)
10. Ulo
Magpresenta ang matag grupo sa ilang
gibuhat.
C. Isulat sa inyong kuwaderno ang mga tubag
niini.
_____ 1. Unsa may masinati sa bata kon siya
may kuto?
_____ 2. Unsa ang tawag sa mga pino nga itlog
nga makita sa mga buhok?
_____ 3. Asa magkuha og pagkaon ang kuto?
388
______4. Matawag ba nga hinlo ang usa ka
bata kon siya may kuto.
_____ 5. Unsa ang maayong buhaton aron dili
kita matakdan ug kuto
III.
Atong Hinumduman
Ang kalimpiyo sa usa ka bata maoy maayong
gawi aron mahilikay sa pagtakboy sa kuto.
Gamiton ang kaugalingon nga sudlay, tuwalya,
unlan ug uban pa. Maligo adlaw-adlaw.
BULUHATON 5:
Pagtulun-an 6
I.
Mga Ilhanan Sa Batang
Bitokon
Atong Susihon
Maminaw sa magtutudlo
II.
Atong Sulayan
Maminaw sa magtutudlo
389
Road Map
A. Mag grupo sa duha
Ipilit ang mga hulagway nga gihatag sa
magtutudlo ngadto sa kahon nga anaa sa
Road Map. Magpaunahay, kinsa ang sakto ug
una nga maka abot sa balay mao ang
makadaog
Ipasabot sa matag grupo ang matapos nila nga
buhat.
390
B. Basaha ang sitwasyon ug tubaga ang mga
pangutana pagkatapos.
Si Kirby mahilig magdula sa hugaw nga
dapit uban sa iyang mga higala. Sa oras sa
pagpanga-on dili siya mogamit og kotsara ug
tinidor.
Magkinamot
lamang
og
dili
manghinaw. Bisag kanunay siya gisultian sa
iyang inahan sa pagpanghinaw sa dili pa
mokaon.
Pangutana
1. Kinsa man ang bata sa estorya?
2. Asa man si Kirby ug iyang mga higala
ganahan magdula?
3. Nganong kanunay man gipahinum-duman si
Kirby sa iyang inahan nga manghinaw sa dili
pa ug human mokaon?
4. Unsa may piligro kon mokaon diretso nga dili
manghinaw sa kamot?
5. Unsa ang mahitabo kang Kirby kon dili siya
maminaw sa iyang inahan?
391
C. Buluhaton
Isulat sa kahon ang mga tima-ilhan ug
pagsanta sa mga bitok.
Tima-ilhan
Pagtakboy
sa Bitok
(Worm)
Pagsanta
392
Ipasabot sa klase ang ilang naisulat nga tubag
pinaagi sa ilang magtataho (group reporter).
D. Idibuho ang nawong nga nag
kon kini
magpakita og maayong gawi sa pagkalimpiyo,
nagpakita nga hugawan. Isulat sa
inyong kuwaderno ang inyong tubag.
1. Si Voltaire usa ka magtutungha. Usa ka
adlaw, siya nagkigdula ug holen sa iyang
mga higala, unya gitawag sa iyang inahan
aron mokaon. Dali-daling mi-uli sa ilang
balay, unya niduol sa lamesa og nikaon
nga wala nanghunaw.
2. Si Jemimah ug iyang mga higala nagdula
sa lapukon ug hugaw nga dapit, unya
walay tsinelas. Pagka-gabii sa iyang
pagkatulog nahikalimot sa paghugas sa
iyang tiil.
3. Usa ka malipayon nga bata si Neil, mahilig
siya mokaon og prutas. Sa dili pa kini
hiwaon ug kan-on iya gayud ni hugasan og
maayo.
III.Atong Hinumduman
Kinahanglan gayod atong tumanon ang
saktong pamaagi sa paglimpiyo sa atong lawas
ug palibot aron malikayan ang pagtakboy niini.
Sa mga bitok ug uban pa nga mga sakit.
393
BULU
Pagtulun-an 7
I.
Paglikay Sa Kuto ug Bitok
Atong Susihon
Maminaw sa magtutudlo
II. Atong Sulayan
Maminaw sa magtutudlo
A. Paris nga Buluhaton (Pair Activity)
Mangita ug kaparis. Idibuho ang
malipayong
nawong kon kini inyong ginabuhat aron dili ka
bitokon. Masulub-ong nawong
kon wala.
1. Kanunay manghinaw.
2. Maligo adlaw-adlaw.
3. Magpuli og gamit pang-ilawom
adlaw-adlaw.
4. Manghinguko kon kini taas na.
5. Manghimasa og tiil sa dili pa matulog.
6. Manghulam og tuwalya sa uban.
7. Ilabay ang mga basura sa angay nga
butangan.
8. Nagkaon ug bayabas nga walay
hugas.
9. Kanunay nga magsul-ob og tsinelas.
10. Walay tabon sa sobra nga pagkaon
unya gikaon sa bata.
394
B. Idibuho ang
kon ikaw nagbuhat niini.
kon
wala. Isulat ang inyong tubag sa
kuwaderno.
Mga pamaagi alang sa paglikay aron dili
ka matakdan ug kuto.
____
____
____
____
____
1.
2.
3.
4.
5.
____ 6.
____ 7.
____ 8.
____ 9.
____ 10.
manghinaw kung gikinahanglan.
maligo kausa sa kada semana.
dili manghulam ug sudlay sa uban.
manudlay og buhok kanunay.
mogamit ug shampoo sa paghinlo sa
buhok.
ihapnig ang mga gamit labina ang
mga dulaan igkahuman og dula.
mogamit ug tuwalya sa uban.
manghinguko kong kinahanglan.
matulog nalang bisan hugaw ang
mga tiil.
puli-puli og gamit sa sabon
pangkaligo.
C. Pun-an ang kulang. Pangitaa ang ensaktong
tubag diha sa kahon. Letra lamang ang isulat
sa inyong kuwaderno.
a. lutuon pag-ayo
b. manghunaw
c. maligo
395
d. hinukasang
sinena
e. pulihan
1. _______ ang mga sud-an labina ang mga
karne.
2. _______ kanunay ug kung gikinahanglan.
3. _______ kada adlaw.
4. _______ ihapnig ang inyong mga
hinukasang senina inig human og
gamit.
5. _______ ang inyong mga sinena ug panti
kada adlaw.
III.
Atong Hinumduman
Ang kahinlo sa lawas ug panglimpiyo sa
palibot maoy kinamaayohang gawi aron dili
kita daling matakboyan og sakit ug mga
bitok. Kinahanglan usab ang mga pagkaon
hugasan sa dili pa kaunon ug preparahon.
Lutuon kini pag-ayo labina ang mga karne.
396
Pagt ulun-an 8
I.
BUPaglikay sa Sakit Tungod sa
Hugaw Nga Pagkaon
Atong Susihon
A. Iparis ang mga butang sa Han-ay A ngadto sa
Han-ay B.
Han-ay A
1. Sabon
2. Sudlay
3. Pamutol sa Kuko
4. Tuwalya
5. Basurahan
a.
b.
c.
d.
e.
Han-ay B
Kuko
Nawong
Tubig
Basura
Buhok
Unsa man kini nga mga butanga ang
inyong gipares? Unsa ang gamit niini?
II. Atong Sulayan
A. Mangita og kapares. Susiha kon limpiyo ba
ang matagusa nga parte sa lawas og iyang
gamit. Magpuli-puli ang matag pares. Ilista
ang resulta pinaagi sa pagdibuho og
sa
kada numero sa itaas.
1. Pagsusi sa Panglawas (Health Inspection)
Kard sa Personal nga Pagsusi sa Kalimpiyo sa lawas
397
(Personal Hygiene Monitoring Card)
Kalimpiyo sa Lunes Martes Miyer- Huwe BiyerPanglawas
kules -bes
nes
1. Manghinaw
og kamot sa
dili pa
mokaon
2. Manghinaw
og kamot
tapus gamit
og kasilyas
3. Maggamit
og
kaugalingon
sudlay
4. Maggamit
og imong
tuwalya
5. Mag
shampoo sa
buhok
6. Maggamit
of sabon
kong
manghinaw
7. Putlan ang
kuko kung
taas na
8. Himasaan
ang tiil sa dili
pa matulog
398
9. Maggamit
og sinilas
kanunay
10. Maligo
adlawadlaw
III.Atong Hinumduman
Kinahanglan atong susihon ang mga pagkaon
kon kini luwas ba sa mga kagaw, tungod kay
bililhon gayud ang kahimsog sa atong panglawas.
Pagtulun-an 9
Post-Test
Isulat ang letra sa ensaktong tubag sa inyong
kuwaderno.
1. Mogamit og _________ sa paghinlo sa buhok.
a. sabon humot
c. shampoo
b. sabon panlaba
2. Si Ian taas og kuko. Mahilig magdula og holen sa
yuta. Malagmit duna siyay _________.
3. Unsa ang dapat buhaton kon kita magkasakit?
a. dalhon sa botika c. dalhon sa albularyo
b. dalhon sa doktor
399
4. Unsa ang atong mabantayan kon ang bata may
kuto?
a. katulugon
c. sakitan og ulo
b. kanunay magkalot sa ulo
5. Asa dapat hipuson ang sobra nga pagkaon?
a. ibalik sa gilutoan
c. sa lamesa
b. sa cabinet o refrigerator
6. Unsa ang malagmit bation dayon sa bata kung
kini nakakaon ug daut nga pagkaon (spoiled
food)?
a. sakitan og tiyan
c. hilantan
b. sakitan og ulo
7. Pag nagkalibang ang bata unsa ang maayong
buhaton sa inahan?
a. paka-unon ang bata
b. hiluton ang bata
c. dalhon sa doktor ang bata
8. __________ ug tubig ang gamiton sa paghinaw og
kamot labina kung ikaw gikan naggamit sa
kasilyas.
a. tuwalya
b. sabon
c. toothpaste
9. Ang bayabas dapat _____ og maayo sa dili pa
kaunon.
a. putson
b. hiwaon
c. hugasan
10. Ang maayong buhaton aron luwas ang tubig
nga ilimnon _________.
a. pabukalon b. sakluban c. isulod sa botilya
400
Mag-amping
Kita... Likayan ang
Disgrasya!
“Ang pagkamasusi-susihon,
pagkamaampingon mao’y magagiya ngadto sa
husto ug luwasnong kinabuhi”
401
Pre-test
Pagtulun-an 1
Isulat ang letra sa ensaktong tubag sa inyong
kuwaderno.
1. Ang gasolina, asido muryatiko og lukon sa lamok
makadaot kon kini __________.
a. simhuton
c. itago
b. hipuson
2. Asa ang hustong pagtago sa mga produkto
kemika nga makadaot?
a. itapad sa mga galamiton sa pagluto sa kusina
b. ibutang sa kabinet nga dili maabot sa mga
bata
c. luyo sa refrigerator
3. Kinahanglan ba nga adunay mga paskin ang
matag-usa sa kemika/produktong makadaot?
a. siguro
b. wala
c. Oo
4. Manghugas og mag-ilis og sinina human
mogamit sa mga makadaot nga kemika.
a. kanunay b. usahay c. dili
5. Importante ba ang mga paskin o pahimangno sa
mga produkto kemika?
a. dili
b. siguro
c.oo
6. Angay ba nga buhaton ang pagdagan-dagan,
pagambak-ambak og pagtuya-tuya sa
lingkoranan sa eskuylahan?
a. Oo
b. dili
c. usahay
402
7. Maayo ba ang paglugay, pagdala og mahait
nga butang samtang magdula?
a. Oo
b. dii
c. siguro
8. Nagsul-ob si Mario og sapatos nga
pangeskuylahay samtang nagdula og basketbol.
a. luwas
b. dili luwas
c. siguro
9. Angay ba nga ilain ang mga produktong
makadaot ngadto sa dili makadaot.
a. dili
b. siguro c. Oo
10. Angay ba sundon ang simbolong ginadili
(beware)
a. Oo
b. dili
c. ambot
Produkto/Kemika sa Panimalay
nga Makadaot sa Panglawas
Pagtulun-an 2
sama sa Paghikap, Pagsimhot
ug Paghanggab
I.
Atong Susihon
Ayohon/hapnigon ang mga nagkalogay nga
letra.
Makita sa retrato ang tubag.
1. BREAMAL
=
403
2. KUNLO
=
3. SIKWI
=
4. DOSIA
=
5. BONSA
=
II. Atong Sulayan
A. Ilha ang mga produkto/kemika nga
makadaot nga nia sa lista. Igrupo basi sa klasi
nga makadaot pinaagi sa paghikap,
pagsimhot o pagtulon. Isulat ang tubag sa
kuwaderno ug Gamita ang table nga makita
sa ubos.
 Gasolina (Gasoline)
 Bola sa naptalina (Moth Balls)
 Likido paglimpiyo sa muwebles (Upholstery
cleaner)
 Guba nga saksakan (Broken wire plug)
 Pagpalab-as sa hangin (Air freshener)
 Lukon sa lamok (Mosquito coil)
 Asido muriyatiko (Muriatic acid)
 Gas
404
 Aseyte sa makina (Motor oil)
 Likidong sabon (Liquid soap)
 Wisik sa buhok (Hair spray)
Paghikap
1.
2.
3.
4.
5.
Pagsimhot
1.
2.
3.
4.
5.
Paghanggab
1.
2.
3.
4.
5.
B. Isulat ang ekis (X) kon kini makadaot ug tsek
(√ ) kon kini mapuslanon sa atong panglawas.
______ 1. Gatas (Milk)
______ 2. Gasolina (Gasoline)
______ 3. Sarsa (Sauce)
______ 4. Bola na naptalina (Moth balls)
______ 5. Suka (Vinegar)
______ 6. Asido muriyatiko (Muriatic acid)
______ 7. Lukon sa lamok (Mosquito coil)
C. Pag-ila sa mga produkto nga makadaot kon
hikapon, simhoton ug mahanggab. Isulat ang
H kon makadaot hikapon, M kon makadaot
mahanggab ug S kong makadaot simhuton.
Isulat sa kwaderno ang tubag.
405
______ 1. Rugby
______ 2. Lukon sa lamok (Mosquito coil)
______ 3. Bola sa naptalina (Moth balls)
______ 4. Aseyte sa makina (Motor oil)
______ 5. Wisik sa buhok (Hair spray)
______ 6. Chlorine
______ 7. Buak nga swits (Broken switch)
______ 8. likidong sabon ( liquid soap)
______ 9. gasolina (Gasoline)
______10. Asido muriyatiko (Muriatic acid)
III. Atong Hinumduman
Ang pagkamainampingon ug pagkamasusihon sa mga butang, ilabina makadaot sa
panglawas sa tawo maoy timailhan sa usa ka
maampingon ug responsable nga bata.
Pagtulun-an 3
I.
Mga Luwas Nga Pahimangno
Atong Susihon
Isulat sa kwaderno ang han-ay nga pulong nga
naporma.
406
D
E
L
I
K
A
D
O
II.
M
N
H
I
O
P
U
V
E
M
B
D
Z
B
A
C
 MARKA
 KEMIKA
 ILHON
C
J
Q
W
I
O
S
D
L
O
M
K
A
R
R
X
K
A
A
Q
U
L
E
F
• DELIKADO
T
L
S
I
L
H
O
N
B
M
T
Y
Z
S
D
G
• SULOD
Atong Sulayan
A. Pag-ila sa mga makadaot nga kemika/
produktong adunay pahimangno. Isulat ang
letra sa hustong tubag sa imong kuwaderno.
___1. Muriyatiko Asido
(Muriatic Acid)
a.
___ 2. Telebisyon
b.
407
___ 3. Likidong sabon
(Liquid soap)
c.
___ 4. Nadagkotang suganan sa kalayo
(Lighted burner)
d.
___ 5. Gasolina
e.
___ 6. Gamit sakyanan
f.
B. Pag-ila sa mga makadaot nga
produkto/kemika pinaagi sa hustong marka.
Isulat sa inyong kuwaderno ang check ()
kon makadaot ug ekis (x) kon dili makaayo.
1. _____
2. _____
3. _____
4. _____
5. _____
Wisik (Spray)
Abono (Fertilizer)
Suka (Vinegar)
Sarsa (Sauce)
Aseyte sa makina (Motor Oil)
C. Pag-ila sa mga makadaot nga
kemika/produktong adunay pahimangno
nga simbolo. Isulat ang hustong letra sa
inyong kuwaderno.
408
___1. Dagkutanan sa agianan
a.
sa kalayo (Lighted burner)
___ 2. Abono (Fertilizer)
b.
___ 3. Likidong sabon
(Liquid soap)
c.
___ 4. Computer
d.
___ 5. Hugaw gikan sa mga
kompanya
e.
III. Atong Hinumduman
Ang pagbasa og pagtimaan sa hustong
marka sa mga makadaot nga mga
produkto/kemika, makatabang gayod
kanato. Pinaagi niini mahilikay kita sa peligro
ug kadaot.
409
Buluhaton III:4 Mga Luwas Nga Patakaran sa
Pagtulun-an
Panimalay
I.
Atong Susihon
Ipahatag ang ilang tagsa-tagsang ideya sa mga
nagkalain-laing retrato sa hustong gamit sa
produkto nga gihatag.
410
II. Atong Sulayan
A. Itukma ang mga letrang wala mahapnig. Anaa
sa ubos ang mga timailhan sa mga tubag.
Isulat ang tubag sa kuwaderno.
1.
2.
3.
4.
5.
 Patakaran
 Luwas
 Pagsuksok
 Makadaot
 Asido
B. Tan-awa ang mga larawan ug ilha ang luwas
nga lagda sa panimalay aro malikay sa
aksidente. Pagpili ug upat ug isulat sa
kuwaderno ang letra sa tubag ug ang katinawan ngano nga kini luwas. Sunduga ang table
para sa imong tubag.
Retrato
Unsaon pagkahibalo nga kini
luwas nga Pamalaod?
1.
2.
3.
411
A. Magkinamot kon
maghatag ug bahog
sa baboy
B. Magpahangin kon
mogamit sa wisik sa
lamok
C. Ibutang ang tanan
gamit sa luwas nga
lugar
D. Markahan ug ilain
ang mga pagkaon
sa ubang mga gamit
F. Sagulonpagbutang
E. Basahon ang ngalan
ang mga kemika
sa tambal u gang mga
bisan ang walay
tugon sa dili pa
marka
gamiton
412
G. Mogamit ug
proteksyon sa kamot H. Ibutang ang ginamit
nga oil sa sakyanan
kon maglimpiyo sa
sa basurahan
salog
C. Isulat sa Kuwaderno kon ang imong gibuhat sa
mga kemika/produktong makadaot –Kanunay,
Usahay o Dili.
Kanunay Usahay
1. Ibalik sa ensaktong
butanganan ang
mga ginamit nga
mga butang nga
daling masunog.
2. Mag-amping sa
pagbasa sa mga
markiang kemika/
produktong
makadaot sa dili pa
gamiton.
3. Magpalong sa
lutoanan ug tangke
human mogamit sa
mga makadaot
nga mga kemika.
413
Dili
4. Manghugas ug
mag-ilis og sinina
human mogamit sa
mga makadaot
nga kemika.
5. Tangtangon ang
mga songsonganan
sa himan o
electrical nga wala
na gamita aron
malikayan ang
sunog.
D. Isulat sa kwaderno ang Oo, kon kini luwas nga
buluhaton ug ihatag ang katin-awan sa tubag.
Isulat usab ang Dili, kon kini dili luwas ug ihatag
ang katin-awan sa tubag.
1. Pagtago sa mga produkto nga dili maabot
sa mga bata ug mga hayop ug
trangkahan aron pagseguro nga walay
mahitabo.
________________________________________
2. Pagpundo og mga produkto ngadto sa
ilang orihinal nga sudlanan.
________________________________________
3. Ayuhon paglabel og ang petsa sa bisan
unsang alternatibong butanganan.
_________________________________________
414
4. Pagtago sa mga selyado nga mga
sudlanan sa kemika.
__________________________________________
5. Pagpundo sa mga produkto halayo sa
atabay.
__________________________________________
6. Pagtago sa produkto nga mahanginan ug
ipahilayo sa lugar nga dili makodlitan.
__________________________________________
7. Pagpundo sa baterya ug mosilaab nga
kemika sa tago nga lugar aron dili mabulad
sa init sa adlaw.
__________________________________________
8. Ilain ang mga produkto nga parehas ang
gamit sa usa ka lugar. Ilain ang mga
produkto nga may kemika sa mga gamit sa
pagkaon.
__________________________________________
II.
Atong Hinumduman
Ang hustong pagsunod sa mga patakaran
ug paggamit sa mga produkto/kemika nga
makadaot, usa nga makahatag ug giya aron
kita mahalikay sa sunog ug kadaot sa atong
panglawas.
415
Buluhaton 5 IV: Mga Patakaran Alang sa
Pagtulun-an
Luwas Nga Panimalay
I.
Atong Susihon
Unsa ang inyong masulti/mahulagway sa mga
mosunod nga mga hulagway?
Sitwasyon 1
Sitwasyon 2
Sitwasyon 3
II. Atong Sulayan
A. Butangan og LP kon Luwas nga Pamalaod ug
DLP kon kini dili luwas nga pamalaod.
____1. Pagbantay sa nagsigang kandila o
insenso
____2. Pag gamit sa plantsa nga kuryente nga
basa ang kamot
____3. Pagtago ug pagplastar sa mga dulaan
nga wala na gamita
____4. Pagbiya sa nakasongsong nga mga
appliances
____5. Pagbiya sa nagsiga nga kandila o
insenso
416
Atong Hinumduman
Ang atong pagsunod sa mga patakaran sa
hustong paggamit sa mga makadaot nga mga
produkto/kemika nga anaa sa panimalay,
makahatag og dakong tabang tungod kay
mahilayo man kita sa kakuyaw ug peligro ilabina sa
mga kabataan.
Buluhaton
Luwas ug Dili Luwas nga
Pagtulun-an 6 Binuhatan ug Kahimtang sa
Tulonghaan
I. Atong Susihon
Pagpakita og hulagway sa luwas ug dili luwas
nga binuhatan sa tulunghaan.
A.
417
B.
C.
D.
E.
A. Base sa mga hulagway ilista ang luwas ug dili
luwas nga binuhatan sa tulunghaan. Ipaila
ang mga bentaha (advantage) ug
disbentaha (disadvantage) sa duha ka
kondisyon.
Sunduga ang table sa ubos para sulatan sa
tubag sa Manila paper.
418
Luwas
1.
2.
3.
4.
5.
Dili Luwas
1.
2.
3.
4.
5.
II. Atong Sulayan
A. Idibuho ang bituon ( ) kon luwas nga
binuhatan ug lingin () kon dili luwas.
1. ____Palunga ang suga kon kini wala na
gamita.
2. ____Sunuga ang mga katag sulod sa
lawak.
3. ____Mag-iwag og kandila duol sa
materyales nga dali tuptan sa sunog
ug diin walay nagbantay.
4. ____Ikatag nga mga buak nga botelya.
5. ____Pagngon ang suga human gamiton.
B. Isulat sa inyong kuwaderno ang luwas kon kini
maayo ug dili luwas kon kini dili maayo.
1. _____ Ibutang duol sa saksakan sa
kuryente ang esperma (floorwax).
419
2. _____ Ibutang ang posporo ug para
dagkot (lighter) nga dili maabot sa
mga bata.
3. _____ Trapohan ang nayabo nga tubig sa
salog.
4. _____ Magpundo og daghang gasoline sa
tulonghaan.
5. _____ Limpyohan kanunay ang kanal
nga adunay nagpundo nga tubig.
III. Atong Hinumduman
Ang atong pagkamainampingon pinaagi
sa buhat nga maayo maoy magagiya kanato
sa luwas nga kondisyon aron dili kita
mahisugamak sa kadautan ug mahilikay sa
mga disgrasya.
Buluhaton VI
Pagtulun-an 7 Mga Luwas nga Lagda sa Panahon
sa Kalihokan sa Panglawas
I.
Atong Susihon
Maghatag ug luwas nga mga lagda (rules) sa
panahon sa kalihokan sa panglawas
420
1.
2.
3.
4.
5.
II. Atong Sulayan
Tan-awa ang hulagway, unsa ang imong
ikasulti? Isulat sa kuwaderno ang tubag. Sundoga
ang table sa ubos para imong sulatan sa tubag.
Angayan Buhaton Kon
Magdula
Dili angayan nga
Buhaton Kon Magdula
421
A. Idibuho sa mga bata ang bitoon
kon kini
luwas ug lingin
kon kini dili luwas.
_____1. Sipaon ang kauban sa dula kon
mapilde.
_____2. Magdala og talinis nga kahoy kon
adunay physical activities.
_____3. Bugkuton ang buhok panahon sa dula.
_____4. Magsul-ob og insaktong pamiste kon
adunay physical activities.
_____5. Magsul-ob og sapin sa tiil kon moapil sa
dula.
B.) Isulat sa kuwaderno ang Luwas kon ang
panultihon insakto ug Dili luwas kon dili
insakto.
1. _______ Si Mario nagsul-ob og para sa
eskwela nga sapatos samtang
nagdula og basketbol.
2. _______ Mag-ilis ug sinina kon mabasa ang
likod sa singot sa imong pagdula.
3. _______ Kanunay si Teresa maminaw sa
ilang lider kon maghatag og mga
direksyon.
4. _______ Magsul-ob siya kanunay og
kompletong uniporme sa
eskwelahan panahon sa P.E. nga
oras.
422
5. _______ Sul-ubon tanan alahas panahon sa
dula.
III. Atong Hinumduman
Ang kanunay nga paggamit sa luwas nga mga
lagda (rules) panahon sa physical activities,
makahatag kanato og kaayohan, kalinaw ug layo
sa disgrasya.
Pagtulun-an 8
I.
Mga Luwas Nga Pamalaod sa
Tulonghaan
Atong Susihon
Unsa ang mga luwas nga mga lagda (rules)
panahon sa (physical activities)?
1.
2.
3.
4.
5.
423
II. Atong Sulayan
A) Tan-awa ang mga retrato/hulagway sa mga
nagkalain-laing hitabo sa tulonghaan.
Isulat sa kuwaderno ang mga hinungdan sa
aksidente nga imong nakita sa hulagway.
1.
2.
3.
4.
424
B) Isulat sa kuwaderno ang tubag - Tinuod kon
insakto ang laray og Dili Tinuod kon sayop ang
hunahuna.
1. _____Ang principal sa tulonghaan
kinahanglan sigurado nga luwas ang nga
dulaanan.
2. _____ Kinahanglan kahibalo ang mga bata
sa mga pamaagi panahon sa emerhensiya
sa tulonghaan.
3. _____Malipay ka kon wala ka mahibalo sa
mga siguridad ug luwas nga mga pamaagi
sa tulonghaan.
4. _____Ang mga eskuwelahan kinahanglan
makasinati sa mga rota/agianan sa
tulonghaan.
5. _____Palungon ang suga ug tubig sa
kasilyas kon anaa ka sa sulod sa banyo.
III. Atong Hinumduman
Ang
pag-amping
sa
kaugalingon,
makatabang gayod aron malikayan ang
disgrasya/aksidente. Pinaagi niini mahilayo kita
sa bisan unsang panghitabo.
425
Pagtulun-an 9
Post-Test
Isulat ang letra sa ensaktong tubag diha sa
inyong kuwaderno.
1. Angay ba nga sundon ang simbolo nga ginadili
(beware)?
a. usahay b. Oo
c. dili
2. Angay ba nga ilain ang mga produktong
makadaot ngadto sa dili makadaot?
a. dili
b. siguro c. Oo
3. Nagsul-ob og sapatos si Mario nga pangeskuylahay samtang nagdula og basketbol.
a. luwas b. dili luwas
c. siguro
4. Maayo ba ang paglugay, pagdala og mahait
nga butang samtang magdula?
a. Oo
b. dili
c. siguro
5. Angay ba nga buhaton ang pagdagan-dagan,
pag-ambak-ambak ug pagtuya-tuya sa
lingkoranan sa eskuylahan?
a. Oo
b. dili
c. kanunay
6. Importante ba ang mga paskin o pahimangno sa
mga produkto kemika?
a. dili
b. siguro
c. Oo
426
7. Manghugas og mag-ilis og sinena human
mogamit sa mga makadot nga kemika.
a. kanunay b. usahay c. dili
8. Kinahanglan ba nga adunay mga paskin ang
matag-usa sa kemika/produktong makadaot?
a. siguro
b. wala
c. Oo
9. Asa ang hustong pagtago sa mga produkto
kemika nga makadaot?
a. itapad sa mga galamiton sa pagluto sa kusina
b. ibutang sa cabinet nga dili maabot sa mga
bata
c. luyo sa refrigerator
10. Ang gasolina, asido muriyatiko og lukon sa lamok
makadaot kon kini __________.
a. simhuton
c. itago
b. hipuson
427
Download

Kagamitan ng Mag-aaral

get an essay or any other
homework writing help
for a fair price!
check it here!